I CSK 524/14

Sygn. akt I CSK 524/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa X.

przeciwko Samodzielnemu Wojewódzkiemu Zespołowi Publicznych Zakładów

Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w W.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 9 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 31 stycznia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

X. domagał się zasądzenia na swoją rzecz od pozwanego Samodzielnego

Wojewódzkiego Zespołu Publicznych Zakładów Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej

w W. kwoty 50 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia

zapłaty tytułem zadośćuczynienia za sprzeczne z prawem umieszczenie go i

przetrzymywanie w szpitalu psychiatrycznym oraz wielokrotne naruszenie dóbr

osobistych - nietykalności cielesnej i godności oraz o zobowiązanie pozwanego do

opublikowania w tygodniku „[...]” przeprosin o treści wskazanej w pozwie.

Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2013 r.,

a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 31 stycznia 2014 r. oddalił apelację powoda od

orzeczenia Sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy za podstawę rozstrzygnięcia

przyjął ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, zgodnie z którymi powód w dniu 22

września 2010 r., jak czynił to od dnia katastrofy smoleńskiej, przyszedł pod Pałac

Prezydencki w celu uczczenia ofiar tej katastrofy. Powód codziennie zawieszał na

tablicy służącej do umieszczania nekrologów, znajdującej się na ścianie budynku,

zdjęcie Pary Prezydenckiej oraz różę. Tego dnia jego zachowanie zostało uznane

przez funkcjonariuszy Straży Miejskiej i Policji za agresywne i niepokojące. Powód

nie zgodził się na podanie im swoich danych personalnych. Został zatrzymany i

przewieziony karetką pogotowia do pozwanego szpitala psychiatrycznego. Tam

przyjęto go na oddział. O przyjęciu zdecydował lekarz psychiatra dyżurujący w

izbie przyjęć. Ze sporządzonej przez niego notatki wynikało, że od policjantów

uzyskał informację o zatrzymaniu powoda z powodu rozklejania w miejscu

niedozwolonym ulotek w celu manifestacji poglądów politycznych i przewiezieniu

go do szpitala ze względu na objawy zaburzeń psychicznych wyrażające się w

odmowie podania swoich danych oraz głośnym i agresywnym zachowaniu wobec

innych ludzi. Początkowo powód domagał się badania psychiatrycznego i leczenia.

Wyjaśnił lekarzowi, że od 10 kwietnia uczestniczy w spotkaniach grupy „obrońców

krzyża”. Potem wycofał zgodę jako zdobytą podstępnie, oskarżał personel o udział

w spisku SB-ków, komunistów, Żydów. Lekarz zanotował, że powód dotychczas

nie był leczony psychiatrycznie, że wypowiadał urojenia spontaniczne,

demonstrował, płakał, krzyczał, był głośny. Miał przy sobie opakowanie Larofenu i

3

twierdził, że się musi uspokajać, że nie śpi w nocy. W notatce lekarz opisał stan

psychiczny powoda – „bez zaburzeń świadomości, bez zaburzeń orientacji,

napięty, pobudzony psychoruchowo, rozdrażniony, agresywny słownie, odgraża się

agresją czynną, urojenia prześladowcze, ksobne, zaprzecza omamom słuchowym,

zachowanie nie wskazuje na obecność omamów, bez MS i TS (…). Rozpoznanie:

organiczne zaburzenia urojeniowe”. Potrzeba przyjęcia do szpitala

psychiatrycznego uzasadniona została następująco: „Pan X. zagraża bezpośrednio

życiu i zdrowiu innych osób. Pacjent pobudzony, agresywny słownie, odgraża się

agresja czynną, zachowanie motywowane urojeniami, postawa obronna wobec

„osób uczestniczących w spisku przeciwko jego osobie””. Zdaniem lekarza

przyjmującego agresywne zachowanie powoda uzasadniało podejrzenie, że jest on

chory psychicznie. Przyjęcie powoda do szpitala bez jego zgody nastąpiło na

podstawie art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia

psychicznego (jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r., Nr 231, poz. 1375 ze zm. – dalej

powoływanej jako „u.o.z.p.”). Powód został poddany obserwacji i przebadany

diagnostycznie przez lekarza prowadzącego. Stwierdzono u niego organiczne

zaburzenia osobowości i nadciśnienie tętnicze. W dniu przyjęcia i w dniu

następnym powód zachowywał się agresywnie, był napięty i rozdrażniony. Jego

wypowiedzi miały treść polityczną. W kolejnych dniach zachowywał się spokojnie.

Ponieważ jednak odmówił przyjmowania leków, wskazując na złe samopoczucie po

zażyciu pierwszej dawki, został przymuszony przez personel szpitala do ich

pobierania w formie zastrzyków. W pozwanym szpitalu powód przebywał do

29 września 2010 r. Był odwiedzany przez znajomych i przez dziennikarzy.

W odbiorze odwiedzających był otępiały, a kontakt z nim był utrudniony. Nie

zgłaszał jednak zastrzeżeń do personelu ani do warunków pobytu.

Po opuszczeniu szpitala powód zaczął korzystać z pomocy psychologa,

odczuwać lęk przed służbami porządkowymi i niepokój w życiu codziennym.

Zmienił się, stał się wyciszony.

O przyjęciu powoda do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody został

zawiadomiony Sąd Rejonowy w W., który – postanowieniem z dnia 4 lutego 2011 r.

uznał, że nie zachodziły przesłanki z art. 23 ust. 1 u.o.z.p. do przyjęcia powoda do

szpitala psychiatrycznego bez jego zgody, występowały natomiast przesłanki z art.

4

24 ust. 1 tej ustawy. Na skutek apelacji uczestnika – X. Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 22 września 2010 r. uchylił postanowienie Sądu

Rejonowego w części stwierdzającej, że zostały spełnione przesłanki przyjęcia

powoda do szpitala przewidziane w art. 24 ust. 1 u.o.z.p.

Sąd Okręgowy orzekający w niniejszej sprawie uznał, że zastosowanie

wobec powoda przymusowej hospitalizacji, a w jej trakcie także środków przymusu

oraz leczenia farmakologicznego spowodowało wprawdzie naruszenie jego dóbr

osobistych przez pozwanego, nie było jednak bezprawne, ponieważ znajdowało

podstawy w przepisach ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. U powoda nie

stwierdzono co prawda choroby psychicznej, jednak rozpoznano u niego

organiczne zaburzenie osobowości. Jego zachowanie i wypowiedzi, jakkolwiek nie

opisane dokładniej, mogły sugerować lekarzom istnienie zaburzeń psychicznych

i budzić obawy, że powód mógł zagrażać życiu i zdrowiu innych, w takich zaś

wypadkach art. 24 ust. 1 u.o.z.p. uprawnia do przyjęcia pacjenta do szpitala

pomimo jego sprzeciwu. Z kolei art. 33 ust. 1 u.o.z.p. dopuszcza zastosowanie

wobec takiej osoby czynności leczniczych mających na celu usuniecie

przewidzianych w ustawie przyczyn przyjęcia bez zgody, co oznacza,

że podawanie powodowi leków bez jego zgody nie było bezprawne.

Sąd Apelacyjny uzupełnił argumentację Sądu Okręgowego wskazując,

że przyjęcie powoda do szpitala psychiatrycznego na podstawie art. 23 ust. 1

u.o.z.p. było niezasadne, co stwierdził Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia

4 lutego 2011 r. Jednak zakwestionowanie przez ten sąd, w ramach kontroli

legalności decyzji podjętej przez lekarzy, opartej na nieprawidłowej diagnozie, nie

przesądza o bezprawności ich działania lub zaniechania, jeśli nastąpiło ono

w granicach ustawowej kompetencji oraz rzeczowej potrzeby, uzasadnionej

okolicznościami sprawy, w celu udzielenia pomocy medycznej pacjentowi. Sąd

odwoławczy zwrócił uwagę na trudności z wydaniem jednoznacznej diagnozy

w warunkach badania w izbie przyjęć, a także w krótkim terminie dwudniowym

przewidzianym na kontrolę jej prawidłowości przez ordynatora i związaną z tym

potrzebę dłuższej obserwacji. Spostrzeżenia odnotowane w dokumentacji

medycznej, odnoszące się do stanu pobudzenia, gróźb i agresywności powoda

uzasadniały, zdaniem lekarza przyjmującego, zatrzymanie powoda w szpitalu.

5

Także biegły dokonujący oceny stanu powoda w postępowaniu kontrolującym

zasadność jego przyjęcia nie wykluczył potrzeby przyjęcia go bez zgody z uwagi na

wystąpienie przesłanek z art. 24 ust. 1 u.o.z.p. Tym samym, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, przyjęcie powoda nie było przejawem szykany lecz dążeniem do

udzielenia mu pomocy medycznej, wobec czego Sąd Okręgowy nie naruszył art.

23 i 24 ani 448 k.c. Nie uchybił też4 art. 23, 24 i 33 u.o.z.p.

Powód zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną

opartą na obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 23, art. 24

oraz art. 448 k.c., art. 23, art. 24 i art. 33 u.o.z.p., niezastosowanie art. 3, art. 14

i art. 15 Konwencji z dnia 13 grudnia 2006 r. o prawach osób niepełnosprawnych

(Dz.U. z 2012 r., poz.1169) oraz art. 3 i 5 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r.

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r., Nr 61 poz.

284 ze zm.), a ponadto naruszenie podstawowych zasad demokratycznego

państwa prawa, w szczególności art. 30, art. 31, art. 40, art. 41 Konstytucji RP.

Z kolei, powołując podstawę naruszenia przepisów postępowania, zarzucił

uchybienie art. 233 k.p.c. przez ustalenie, że wystąpiły podstawy do zatrzymania

powoda w szpitalu psychiatrycznym i poddania przymusowemu leczeniu; art. 328

k.p.c. - przez nieprzytoczenie ustalonych faktów, dowodów, na których Sąd się

oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy

dowodowej; oraz uchybienie art. 365 k.p.c. - przez pominięcie faktu wydania

prawomocnych orzeczeń w postępowaniu kontrolującym prawidłowość przyjęcia

powoda do szpitala.

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu

Sądowi w innym składzie; ewentualnie o uchylenie w całości również wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 30 sierpnia 2013 r. i przekazanie sprawy do rozpoznania temu

Sądowi w zmienionym składzie, bądź też uchylenia zaskarżonego orzeczenia i

rozstrzygnięcie sprawy co do istoty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Zarzuty dotyczące wadliwości uzasadnienia Sądu odwoławczego są

sformułowane hasłowo i z pominięciem powołania art. 391 § 1 k.p.c.,

umożliwiającego zastosowanie wskazanego w skardze art. 328 k.p.c.

w postępowaniu odwoławczym. Skarżący nie uwzględnił też faktu, że Sąd

Apelacyjny przyjął za własne ustalenia poczynione przez Sąd Okręgowy

i prowadzącą do nich ocenę dowodów, a ponadto rozpatrzył negatywnie

identycznej treści zarzut zgłoszony w apelacji w stosunku do uzasadnienia Sądu

pierwszej instancji. W ten sposób nie tylko wskazał podstawę faktyczną

rozstrzygnięcia, ale także dowody, jakie posłużyły do jej ustalenia i sposób ich

oceny.

Również zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. nie może odnieść skutku. Fakty

ustalone przez Sąd drugiej instancji w wyniku swobodnej oceny prawidłowo

zgromadzonego materiału dowodowego nie mogą być podważane w postępowaniu

kasacyjnym (art. 3983

§ 3 k.p.c.) i stanowią wiążącą Sad Najwyższy bazę faktyczną

rozważań prawnych (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Ponadto uzasadnienie zarzutu nie

przystaje do powołanego przepisu, ponieważ skarżący nie podważa w nim

ustalonych faktów lecz ich kwalifikację prawną, gdyż kwestionuje wniosek Sądu

Apelacyjnego, iż zaistniały podstawy do zatrzymania powoda w szpitalu

psychiatrycznym i poddania go przymusowemu leczeniu. Ta kwestia należy do

sfery stosowania prawa materialnego.

Częściowo słuszny jest natomiast zarzut naruszenia art. 365 k.p.c.

Wprawdzie skarżący nie ma racji zarzucając, że Sąd Apelacyjny pominął fakt

wydania prawomocnych orzeczeń w postępowaniu kontrolującym istnienie podstaw

do przyjęcia powoda bez jego zgody do szpitala psychiatrycznego, ponieważ Sąd

ten odnotował i rozważył ten fakt. Zgodzić się jednak należy, że Sąd niewłaściwie

ocenił jego znaczenie i wynikający z niego zakres związania.

Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. prawomocne orzeczenie wiąże nie tylko strony

i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy

administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne

osoby. Zatem postanowienie wydane w postępowaniu przed sądem opiekuńczym,

przewidzianym w art. 46 u.o.z.p. i wszczynanym z urzędu w wyniku zawiadomienia

7

dokonanego przez szpital psychiatryczny w wykonaniu obowiązku ustanowionego

w art. 23 ust. 4 u.o.z.p. wiąże sąd orzekający w sprawie o ochronę dóbr osobistych

osoby przyjętej do szpitala w tym trybie. Postępowanie przed sądem opiekuńczym,

co było już wyjaśniane wielokrotnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1996 r., II CRN 201/95, nie

publ., z dnia 12 lutego 1997 r., II CKU 72/96 OSNC 1997/ 6-7/84, z dnia 27 lutego

2008 r., III CSK 318/07, nie publ., z dnia 16 kwietnia 2009 r., I CSK 402/08, nie

publ. oraz z dnia 16 marca 2012 r., IV CSK 373/11, nie publ.) ma na celu

wszechstronną kontrolę legalności przyjęcia i przymusowego pobytu w szpitalu

psychiatrycznym osoby, która nie wyraziła na to zgody. Kontrola obejmuje

prawidłowość procedury przyjęcia oraz występowanie przesłanek materialno

prawnych usprawiedliwiających nierespektowanie woli (braku zgody) osoby

przyjmowanej. Nie budzi wątpliwości, że dochodzi w ten sposób do naruszenia

podstawowych, gwarantowanych konstytucyjnie wolności i praw stanowiących

emanację przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka (art. 30 Konstytucji), do

których należy wolność i nietykalność osobista (art. 31 i 41 Konstytucji), objęte

również ochroną konwencyjną wynikającą z art. 5 Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności. Przepisy ustawy o ochronie zdrowia

psychicznego umożliwiające ingerencję w zakres tej rangi dóbr musza więc być

wykładane ściśle, przede wszystkim dla dobra i w interesie osoby, której dotyczy

postępowanie, jakkolwiek przewidziane w ustawie działania mają na celu także

ochronę innych osób. W drodze wykładni ukształtował się już także pogląd,

że – wobec alternatywnych przesłanek przyjęcia pacjenta do szpitala

psychiatrycznego bez jego zgody – ocenie podlega wystąpienie przesłanek

niezbędnych do przeprowadzenia przymusowej hospitalizacji wynikających

z podstawy przyjęcia wskazanej w zawiadomieniu skierowanym do sądu

opiekuńczego przez kierownika szpitala psychiatrycznego, a nie w dokumentach

sporządzonych bezpośrednio przy dokonywaniu przyjęcia, które sporządzane są

w krótkim kontakcie z osoba przyjmowaną i w okolicznościach nie dających

niejednokrotnie możliwości postawienia stanowczej diagnozy, niezbędnej do

określenia podstawy przyjęcia (por. postanowienie z dnia 16 marca 2012 r., IV CSK

373/11, nie publ. i powołane w nim orzecznictwo). Pamiętać przy tym należy,

8

że inne są nie tylko przesłanki przyjęcia pacjenta bez zgody wynikające z art. 23

ust. 1 i z art. 24 ust. 1 u.o.z.p. ale także uprawnienia szpitala w stosunku do niego

w zależności od podstawy na jakiej został przymusowo hospitalizowany. Na

podstawie art. 23 ust. 1 u.o.z.p. przyjmowana jest osoba zdiagnozowana jako chora

psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby

zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Czas jej

pobytu w szpitalu nie jest ograniczony ustawowo, może być również poddawana

przymusowo postępowaniu leczniczemu (art. 33 ust. 1-3 u.o.z.p.). Natomiast art. 24

ust. 1 u.o.z.p. uprawnia do przyjęcia osoby z zaburzeniami psychicznymi (pojęcie to

obejmuje znacznie szerszy zakres przyczyn zakłóceń czynności psychicznych),

której dotychczasowe zachowanie świadczy o tym, że zagraża bezpośrednio

swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, lecz zachodzą wątpliwości, czy

jest chora psychicznie. W tym wypadku okres hospitalizacji nie może przekroczyć

10 dni (art. 24 ust. 2) i w tym czasie nie jest dopuszczalne prowadzenie

przymusowego leczenia w oparciu o art. 33 ust. 1-3 u.o.z.p. (art. 33 ust. 4 u.o.z.p.),

ponieważ pobyt w szpitalu ma służyć przede wszystkim celom diagnostycznym.

Możliwe byłoby jedynie stosowanie przymusu bezpośredniego i przymusowe

podanie leków w okolicznościach przewidzianych w art. 18 u.o.z.p.

Odmienne przesłanki przyjęcia do szpitala psychiatrycznego i zakres

dopuszczalnej, przymusowo realizowanej terapii wobec pacjenta, który nie wyraził

na to zgody powodują, że zastosowanie trybu przewidzianego w art. 23 ust. 1

u.o.z.p. w stosunku do pacjenta, który nie cierpi na chorobę psychiczną

i stwierdzenie następnie w postępowaniu kontrolującym zasadność przyjęcia go

i poddawania leczeniu bez jego zgody, że nie było po temu podstaw przesądza

o bezprawności działania. Stwierdzenie w postępowaniu o ochronę dóbr

osobistych i zadośćuczynienie za ich naruszenie, że zachodziły przesłanki do

przymusowej hospitalizacji obserwacyjnej nie prowadzi do legalizacji podjętej

decyzji, lecz może wpłynąć na przyznanie i rozmiar zadośćuczynienia.

Ponieważ Sąd Apelacyjny zajął odmienne stanowisko, uznając,

że przymusowe przyjęcie powoda do szpitala psychiatrycznego i poddanie

leczeniu naruszyło wprawdzie jego dobra osobiste – godność, wolność

i nietykalność lecz nastąpiło to w granicach dozwolonych prawem, konieczne było

9

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

Nie zostały natomiast naruszone przepisy art. 3, art. 14 i art. 15 Konwencji

z dnia 13 grudnia 2006 r. o prawach osób niepełnosprawnych, która w stosunku do

Rzeczpospolitej Polskiej weszła w życie od dnia 25 października 2012 r.

(Oświadczenie Rządowe z dnia 25 września 2012 r. w sprawie mocy obowiązującej

Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku

w dniu 13 grudnia 2006 r. – Dz.U. z 2012 r., poz. 1170), a ponadto ma za cel

popieranie, ochronę i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich

praw człowieka i podstawowych wolności przez wszystkie osoby niepełnosprawne

oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności (art. 1), tymczasem

powód został bez swej zgody przyjęty do szpitala psychiatrycznego w 2010 r.,

a z ustaleń nie wynika, aby był osobą niepełnosprawną. Wnioskowanie oparte na

założeniu, że konwencja dotycząca osób niepełnosprawnych tym bardziej dotyczy

osób pełnosprawnych jest nieprawidłowym zastosowaniem wnioskowania a minori

ad maius, które odnosi się do interpretacji zakazów, przyjmując, że jeśli zakazane

jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej. Nie może więc służyć do

rozszerzającej interpretacji zakresu stosowania konwencji, tym bardziej,

że pełnosprawność nie jest nasiloną formą niepełnosprawności.

Nie doszło też do naruszenia art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności, ponieważ żadne ustalenia nie wskazują, aby powoda

poddano torturom w rozumieniu art. 1 Konwencji ONZ w sprawie zakazu

stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego

traktowania albo karania z 10 grudnia 1984 r. (Dz.U. z 1989 r., Nr 63, poz. 378),

bądź traktowano w szpitalu w sposób okrutny, nieludzki albo poniżający.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.