I UK 375/14

Sygn. akt I UK 375/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania W. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 maja 2014 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. przyznaje adw. J. C. od Skarbu Państwa (Sądu

Apelacyjnego) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z

urzędu w postępowaniu kasacyjnym kwotę 120 (sto dwadzieścia)

zł powiększoną o podatek od towarów i usług.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 13 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił odwołanie

W. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 kwietnia 2013 r.

odmawiającej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na dalszy okres.

W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni (ur. 24 lutego 1962 r.) posiada

wykształcenie ogólnokształcące, pracowała jako robotnik gospodarczy,

przedstawiciel handlowy i opiekunka. W okresie od 1 lutego 2006 r. do 31 marca

2013 r. pobierała rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy z ogólnego stanu

zdrowia. Orzeczeniem z dnia 10 kwietnia 2013 r. komisja lekarska organu

rentowego stwierdziła u wnioskodawczyni brak niezdolności do pracy. Biegli sądowi

z zakresu reumatologii, ortopedii-traumatologii i dermatologii rozpoznali u niej

zespół przeciążeniowy kręgosłupa i stawów biodrowych na tle otyłości, początkowe

zmiany zwyrodnieniowe stawów dłoni i stóp, łuszczycę zwykłą, łuszczycowe

zapalenie stawów, nadciśnienie tętnicze, stan po operacji ginekologicznej z powodu

raka jajnika - obecnie bez cech wznowy i uznali, że wnioskodawczyni jest zdolna do

pracy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy, powołując się na treść

art. 57 ust. 1 pkt 1, art. 12 ust. 3 i art.13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej jako ustawa o emeryturach i rentach), stwierdził,

że wnioskodawczyni nie przysługuje prawo do świadczenia rentowego.

Wyrokiem z dnia 8 maja 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację, podzielając

ustalenia poczynione przez Sąd pierwszej instancji i podkreślając, że zostały one

poczynione w oparciu o przekonywująco uzasadnione opinie biegłych sądowych

właściwych specjalności, sporządzone po przeprowadzeniu bezpośrednich badań

wnioskodawczyni oraz zapoznaniu się z całością dostępnej dokumentacji lekarskiej.

W ocenie Sądu odwoławczego, wniosków wypływających z tych opinii nie

zmienia przedłożone w postępowaniu apelacyjnym orzeczenie z dnia 20 listopada

2013 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W utrwalonym orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się bowiem, że pojęcie niepełnosprawności jest

kategorią odmienną od stanu niezdolności do pracy dla celów rentowych, co

oznacza, że zaliczenie do określonego stopnia niepełnosprawności nie zawsze

przesądza o niezdolności do pracy dla celów rentowych (tak w postanowieniu z

3

dnia 5 września 2008 r., II UK 101/08, LEX nr 658181), a w konsekwencji

orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, nawet znacznym, nie jest równoznaczne

z orzeczeniem o niezdolności do pracy jako przesłance prawa do renty z ustawy o

emeryturach i rentach (tak w wyroku z dnia 11 lutego 2011 r., II UK 269/10, LEX nr

794791).

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła: I. naruszenie przepisów

postępowania, a mianowicie: 1) art. 236 w związku z art. 381 k.p.c., przez

niewydanie postanowienia dowodowego w przedmiocie złożonego przez

ubezpieczoną w apelacji wniosku o przeprowadzenie dowodu z orzeczenia o

stopniu niepełnosprawności, który to wniosek dowodowy nie mógł zostać przez

ubezpieczoną złożony na wcześniejszym etapie postępowania, a w konsekwencji

nieprzeprowadzenie dowodu z przedmiotowego orzeczenia; 2) art. 227 i art. 233 §

1 k.p.c., przez niewyjaśnienie istotnej w sprawie oceny aktualnego stanu zdrowia i

związanej z tym utraty zdolności ubezpieczonej do pracy, pomimo że orzeczenie o

stopniu niepełnosprawności wskazujące na pogarszający się stan zdrowia

ubezpieczonej zostało przedstawione przez ubezpieczoną w postępowaniu

apelacyjnym, a zatem po kilku miesiącach od wydania przez biegłych opinii

dotyczących stanu zdrowia ubezpieczonej; II. naruszenie prawa materialnego, a to:

art. 57 ust. 1 w związku z art. 12 ust. 1 i 2 oraz art. 13 ustawy o emeryturach i

rentach w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, przez ich

niewłaściwe zastosowanie i uznanie w okolicznościach niniejszej sprawy, że

przedłożenie przez ubezpieczoną w toku postępowania apelacyjnego nowego

orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, z którego wynikało pogorszenie jej stanu

zdrowia, nie stanowi wystarczającej przesłanki dla uznania ubezpieczonej za

niezdolną do pracy oraz przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieusprawiedliwiona.

4

Zgodnie z art. 236 k.p.c., w postanowieniu o przeprowadzeniu dowodu sąd

oznaczy fakty podlegające stwierdzeniu, środek dowodowy i - stosownie do

okoliczności - sędziego lub sąd, który ma dowód przeprowadzić, a ponadto, jeżeli to

jest możliwe, termin i miejsce przeprowadzenia dowodu. Wyznaczając sędziego,

sąd może pozostawić mu oznaczenie terminu przeprowadzenia dowodu. W myśl

art. 381 k.p.c., sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli

strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba

że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Z kolei stosownie do art. 227

k.p.c., przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne

znaczenie.

W ramach zarzutu obrazy tych przepisów skarżąca w pierwszym rzędzie

wskazuje, że nieodniesienie się przez Sąd odwoławczy do złożonego przez nią w

postępowaniu apelacyjnym wniosku w przedmiocie dowodu z orzeczenia o stopniu

niepełnosprawności z dnia 20 listopada 2013 r. doprowadziło do poczynienia

ustaleń w oparciu o dokument niestanowiący dowodu w sprawie (art. 236 i art. 227

k.p.c.), czego skutkiem była dowolna ocena pozostałych zgromadzonych w sprawie

dowodów. Stanowisko to nie jest trafne.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że sąd ma obowiązek

wypowiedzieć się pozytywnie lub negatywnie w przedmiocie każdego wniosku

dowodowego stron, a jeżeli przyjmuje do akt dokument, na który powołuje się

strona, to powinien wyraźnie określić sposób jego potraktowania, w szczególności

wypowiedzieć się w kwestii ewentualnego dopuszczenia dowodu z tego dokumentu

albo uznania go za nieistotny w sprawie (por. wyrok z dnia 23 stycznia 2008 r.,

II PK 125/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 66). Natomiast sąd nie musi wydawać

postanowienia o odmowie przeprowadzenia dowodu wskazanego przez stronę,

gdyż w świetle art. 236 k.p.c., postanowienie dowodowe powinno mieć określoną

treść pozytywną (por. wyrok z dnia 2 lipca 2009 r., I UK 37/09, LEX nr 529678).

Wbrew twierdzeniu skarżącej, z motywów zaskarżonego wyroku wyraźnie wynika,

że przy dokonywaniu ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku Sąd

drugiej instancji nie uwzględnił przedłożonego przez skarżącą w postępowaniu

apelacyjnym orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, gdyż uznał je za nieistotne

dla sprawy z uwagi na odmienność kategorii pojęć niepełnosprawności oraz

5

niezdolności do pracy dla celów rentowych. Trafność takiej oceny nie leży w

płaszczyźnie art. 236 w związku z art. 381 k.p.c. Z kolei art. 227 k.p.c. określa

jedynie, jakie fakty są przedmiotem dowodu, stanowiąc, że są to fakty mające

istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Na gruncie procesowym twierdzenie,

iż przepis ten został naruszony przez sąd rozpoznający sprawę ma rację bytu tylko

w sytuacji gdy wykazane zostanie, że sąd przeprowadził dowód na okoliczności

niemające istotnego znaczenia w sprawie i ta wadliwość postępowania

dowodowego mogła mieć wpływ na wynik sprawy, bądź gdy sąd odmówił

przeprowadzenia dowodu na fakty mające istotne znaczenie w sprawie, wadliwie

oceniając, iż nie mają one takiego charakteru. Innymi słowy samo twierdzenie, iż

nastąpiło naruszenie art. 227 k.p.c. bez równoczesnego wskazania na uchybienie

innym przepisom regulującym postępowanie dowodowe (np. art. 217 § 2, art. 278 §

1 k.p.c., stosowanych w postępowaniu apelacyjnym poprzez art. 391 § 1 k.p.c.), nie

stanowi w istocie podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania

(por. wyrok z dnia 6 października 2009 r., II UK 47/09, LEX nr 559955). Skarżąca

co prawda wiąże zarzut naruszenia art. 227 z art. 233 § 1 k.p.c., jednak ten ostatni

przepis, jako bezpośrednio odnoszący się do ustalenia faktów i oceny dowodów,

nie może stanowić podstawy skargi kasacyjnej (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

W aspekcie powiązania istoty art. 227 k.p.c. z prawem materialnym, ocena

czy konkretne fakty mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy zależy od

tego, jak sformułowana i rozumiana jest norma prawna, która została w sprawie

zastosowana. Przepis prawa materialnego wyznacza zakres koniecznych ustaleń

faktycznych i ma rozstrzygające znaczenie dla oceny, czy określone fakty jako

ewentualny przedmiot dowodu mają wpływ na treść orzeczenia. Nakłada to na

skarżącego obowiązek powołania normy prawa materialnego, której niewłaściwe

rozumienie doprowadziło do wadliwej oceny istotności faktów (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 137/12, LEX nr 1229817 i

powołane w nim orzeczenia).

Rację ma skarżąca, że z art. 57 ust. 1 w związku z art. 12 ust. 1 i 2 oraz

art. 13 ustawy o emeryturach i rentach i w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27

sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.) wynika

6

konieczność wzięcia pod rozwagę - w trakcie prowadzenia postępowania

dowodowego i przy dokonywaniu ustaleń faktycznych - orzeczenia o

umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Stanowisko to jest utrwalone w

judykaturze Sądu Najwyższego (por. np. wyroki z dnia 28 stycznia 2004 r., II UK

222/03, OSNP 2004 nr 19, poz. 340; z dnia 11 lutego 2005 r., I UK 177/04, OSNP

2005 nr 18, poz. 290; z dnia 28 września 2011 r., I UK 96/11, LEX nr 1102261; z

dnia 14 czerwca 2012 r., I UK 17/12, LEX nr 1229807; z dnia 9 października

2014 r., II UK 11/14, LEX nr 1545033). W orzeczeniach tych podkreśla się, że

aczkolwiek orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie przesądza

o ustaleniu niezdolności do pracy w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach ze

względu na odmienność celów i przesłanek ustalenia stopnia niepełnosprawności i

niezdolności do pracy, to jednak nie może być ignorowane. Stwierdzenie

umiarkowanego stopnia niepełnosprawności wiąże się bowiem ze stwierdzeniem

niezdolności do pracy albo zdolności do pracy jedynie w warunkach pracy

chronionej lub wymaganiem pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych.

Stwierdzenie zdolności do pracy w rozumieniu ustawy emerytalnej w przypadku

osoby o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności musi być zatem poprzedzone

dokonaniem analizy orzeczenia o ustaleniu tego stopnia niepełnosprawności i jego

przesłanek. Takiej analizy zabrakło w zaskarżonym wyroku z uwagi na błędną

ocenę Sądu drugiej instancji, że z orzeczenia o umiarkowanym stopniu

niepełnosprawności nie wynikają okoliczności istotne dla stwierdzenia niezdolności

do pracy w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach.

Nie oznacza to jednak, że skarga kasacyjna mogła zostać uwzględniona.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że postępowanie w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych ma charakter kontrolny, służy badaniu

prawidłowości decyzji organu rentowego i nie może polegać na zastępowaniu tego

organu w wydawaniu decyzji ustalających świadczenie z ubezpieczeń społecznych.

Postępowanie dowodowe przed sądem jest postępowaniem sprawdzającym,

weryfikującym ustalenia dokonane przez organ rentowy. Z tego powodu sąd co do

zasady nie może we własnym zakresie ustalać prawa do świadczenia, a ujawniona

w trakcie postępowania sądowego zmiana stanu zdrowia ubezpieczonego jako

przesłanka niezdolności do pracy warunkująca prawo do renty, nie może prowadzić

7

do uznania kontrolowanej decyzji za wadliwą i do jej zmiany, a jedynie do

zastosowania art. 47714

§ 4 k.p.c., zgodnie z którym w sprawie o świadczenie z

ubezpieczeń społecznych, do którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia

niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, a podstawę do

wydania decyzji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych lub orzeczenie komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i

odwołanie od decyzji opiera się wyłącznie na zarzutach dotyczących tego

orzeczenia, sąd nie orzeka co do istoty sprawy na podstawie nowych okoliczności

dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej

egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od tej decyzji, lecz uchyla

decyzję, przekazuje sprawę do rozpoznania organowi rentowemu i umarza

postępowanie. Przepis ten nie ma zastosowania w postępowaniu apelacyjnym, co

oznacza, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie jest możliwe

powoływanie się w tym postępowaniu na nowe okoliczności dotyczące stwierdzenia

niezdolności do pracy (nowe fakty i dowody, np. pogorszenie stanu zdrowia), które

powstały po wyroku sądu pierwszej instancji. Takie okoliczności (dowody) sąd

drugiej instancji może pominąć. Ubezpieczony może natomiast w postępowaniu

apelacyjnym zgłaszać nowe fakty i dowody (na warunkach określonych w art. 381

k.p.c., w szczególności te, których nie mógł powołać przed sądem pierwszej

instancji), ale muszą one dotyczyć stanu rzeczy (stanu zdrowia) istniejącego w

dacie wydania decyzji przez organ rentowy (por. wyrok z dnia 16 maja 2008 r., I UK

385/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 240 i szeroko powołane w nim wcześniejsze

orzecznictwo).

Z tego względu nie może być uznane za skuteczne sformułowanie przez

skarżącą - w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania - zarzutów

zaniechania ustalenia przez Sąd drugiej instancji aktualnego stanu jej zdrowia w

aspekcie jego zmiany (pogorszenia) „od chwili wydania opinii w postępowaniu

przed Sądem pierwszej instancji, do czego asumpt powinno dać przedmiotowe

orzeczenie o stopniu niepełnosprawności”. Przy takiej konstrukcji zarzutów

orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 listopada

2013 r. mogło bowiem stanowić jedynie dowód pogorszenia się stanu zdrowia

skarżącej po wydaniu decyzji przez organ rentowy a nie stanu faktycznego

8

istniejącego w tym czasie. W rezultacie pominięcie tego dowodu przez Sąd

odwoławczy nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy, której przedmiot stanowiła

ocena, czy na datę wydania decyzji skarżąca była niezdolna do pracy w rozumieniu

art. 57 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 12 ust. 1 i 2 oraz art. 13 ustawy o emeryturach i

rentach. Należy przy tym zauważyć, że znajdujące się w aktach sprawy

wcześniejsze orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 27 września 2010 r.,

na które wskazuje skarżąca w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych, stwierdzało

niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym do dnia 30 września 2011 r. z uwagi

na schorzenia układu moczowo-płciowego, a nie z powodu upośledzenia narządu

ruchu, jak ustalono to w orzeczeniu o niepełnosprawności z dnia 20 listopada

2013 r.

Z powyższy względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.