I UK 376/14

Sygn. akt I UK 376/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z odwołania M. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 9 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 15 kwietnia 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego

kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem kosztów zastępstwa

prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 12 grudnia 2012 r. ustalił,

że podstawa wymiaru zasiłku macierzyńskiego dla ubezpieczonej M. S., za okres

od dnia 17 sierpnia 2012 r. do dnia 10 lutego 2013 r., wynosi 388,31 zł.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 24 września 2013 r. oddalił odwołanie

wniesione przez ubezpieczoną od tej decyzji.

Sąd Rejonowy ustalił, że ubezpieczona M. S. prowadziła pozarolniczą

działalność gospodarczą, polegającą na prowadzeniu kancelarii adwokackiej,

nieprzerwanie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 26 sierpnia 2012 r. Z tego

tytułu dokonała zgłoszenia do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych

emerytalnego i rentowego, zdrowotnych oraz do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego od dnia 1 października 2011 r. W dniu 8 czerwca 2012 r.

ubezpieczona złożyła z kolei w organie rentowym druk ZUS ZWUA, rezygnując z

podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 1 stycznia 2012 r.

W dniu 8 sierpnia 2012 r. ubezpieczona wpłaciła kwotę 2.892,68 zł tytułem

składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za lipiec tego roku, deklarując

podstawę wymiaru składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w kwocie

9.115,23 zł. Należna od tej podstawy składka wynosiła jednak 2.907,75 zł. W dniu

10 września 2012 r., tj. po obowiązującym terminie, ubezpieczona opłaciła różnicę

w kwocie 15,07 zł. Natomiast w dniu 18 czerwca 2013 r. złożyła fakturę korygującą

za lipiec 2013 r., zmieniając zadeklarowaną wcześniej wysokość podstawy wymiaru

składki z kwoty 9.115,23 zł na kwotę 8.500,00 zł. Ubezpieczona opłaciła składki na

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za sierpień 2012 r. w obowiązującym

terminie i w pełnej wysokości. W dniu 10 sierpnia 2012 r. złożyła zaś wniosek o

przystąpieniu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, wskazując jako datę

przystąpienia do tego ubezpieczenia dzień 1 lipca 2012 r.

Powołując się na tak ustalony stan faktyczny sprawy, Sąd pierwszej instancji

zważył, że istotą sporu w tej sprawie było ustalenie daty, od której ubezpieczona

podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Zdaniem ubezpieczonej,

podlegała ona dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 1 lipca 2012 r.

z uwagi na opłacenie w dniu 8 sierpnia 2012 r. składki za lipiec 2012 r., natomiast

zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych objęcie ubezpieczonej dobrowolnym

3

ubezpieczeniem chorobowym nastąpiło od dnia 10 sierpnia 2012 r., kiedy to złożyła

ona wniosek o objęcie przedmiotowym ubezpieczeniem.

Sąd pierwszej instancji wywiódł z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 14 ust. 1 i 1a tej

ustawy, że w przypadku wcześniejszego ustania tytułu podlegania dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym wymaga złożenia nowego wniosku przez zainteresowanego.

Posiłkując się orzecznictwem Sądu Najwyższego, Sąd pierwszej instancji stwierdził

również, że wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym nie

może być złożony w sposób dorozumiany, lecz ma być wyraźny i jednoznaczny.

Nie jest więc wystarczające samo opłacanie przez zainteresowanego składek na to

ubezpieczenie oraz przyjmowanie tych składek przez organ rentowy.

Sąd Rejonowy stwierdził zatem, że skoro ubezpieczona złożyła wniosek o

przystąpieniu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w dniu 10 sierpnia

2012 r., to objęcie jej tym ubezpieczeniem nastąpiło od tego właśnie dnia. Fakt,

że wcześniej, czyli w dniu 8 sierpnia 2012 r. opłaciła ona składkę za lipiec 2012 r.

jest natomiast dla ustalenia daty objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym bez znaczenia, skoro ubezpieczona w dniu 8 czerwca 2012 r.

wyrejestrowała się z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, a ponowne jej

zarejestrowanie wymagało złożenia nowego wniosku, gdyż samo opłacenie składki

na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w dniu 8 sierpnia 2012 r., czyli po ustaniu

w czerwcu 2012 r. dobrowolnego tytułu ubezpieczenia, nie powoduje trwania

ochrony.

Sąd pierwszej instancji stwierdził również, że skoro ubezpieczona złożyła

wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w formie dokumentu

ZUS ZUA w dniu 10 sierpnia 2012 r., to ten wniosek był wyraźnym i jednoznacznym

przejawem jej woli zgłoszenia się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i

nie ma podstaw, aby poszukiwać dorozumianego złożenia wniosku przez

wcześniejsze opłacenie składki. Sąd Rejonowy wyjaśnił również, że art. 14 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazuje jako datę objęcia

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym datę złożenia wniosku i że nie jest

możliwe objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem, w tym także chorobowym,

4

od wcześniejszej daty niż data, w której wniosek został zgłoszony. Ubezpieczona

zgłosiła wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym odrębnie,

niezależnie od objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym (którym została

objęta z dniem 1 października 2011 r.), ponieważ w międzyczasie wyrejestrowała

się z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. W takiej sytuacji ponowne objęcie

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym nie może być dokonane z datą

wcześniejszą niż data złożenia wniosku, a dniem objęcia dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym będzie data, w której wniosek o objęcie dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym niezależny od złożenia wniosku o objęcie

ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym został złożony.

Na marginesie Sąd pierwszej instancji podniósł również, że ubezpieczona

bezspornie opłaciła składkę od zadeklarowanej pierwotnie kwoty w zaniżonej

wysokości i nie kwestionowała, że dopłaciła pozostałą część składki po terminie,

tj. we wrześniu 2012 r. Dlatego, „nawet przy przyjęciu interpretacji słuszności

dorozumianego objęcia ubezpieczeniem nie mogła zostać objęta dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym od dnia 1 lipca 2012 r., a co najwyżej od miesiąca,

za który opłaciła składkę w prawidłowej wysokości i terminie”.

W następstwie ustalenia, że ubezpieczona została objęta dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym od dnia 10 sierpnia 2012 r. i że jej prawo do zasiłku

macierzyńskiego powstało w dniu 27 sierpnia 2012 r., Sąd Rejonowy uznał, że do

ubezpieczonej nie mają zastosowania reguły z art. 48 ust.1 i odpowiednio

stosowany art. 36 ust. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Sąd wyjaśnił, że reguł tych nie

stosuje się do ubezpieczonej, której prawo do świadczeń powstało w pierwszym

miesiącu po przystąpieniu do ubezpieczenia, w związku z czym okres

ubezpieczenia przed urodzeniem dziecka nie trwał przez co najmniej jeden pełny

miesiąc. Podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego, do którego prawo powstało w

pierwszym miesiącu kalendarzowym niepoprzedzonego innym ubezpieczeniem

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej, określa art. 49 pkt 1 ustawy z 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jako najniższą

podstawę wymiaru składek na to ubezpieczenie po odliczeniach, o których mowa w

5

art. 3 pkt 4 tej ustawy, bez względu na wysokość kwoty zadeklarowanej na

podstawie art. 18 ust. 8 lub art. 18a ust. 1 u.s.u.s.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 15

kwietnia 2014 r. oddalił apelację wniesioną przez ubezpieczoną od wyroku Sądu

pierwszej instancji, uznając wszystkie sformułowane w tej apelacji zarzuty za

bezpodstawne.

Zdaniem Sądu Okręgowego, opisany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

stan faktyczny potwierdza jednoznacznie, że ubezpieczona, podlegająca

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w związku z prowadzoną

działalnością gospodarczą i zgłoszeniem dokonanym w dniu 29 września 2011 r.,

złożyła następnie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, w dniu 8 czerwca

2012 r., druk ZUS ZWUA, rezygnując z opłacania składki na dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe od dnia 1 stycznia 2012 r. Jak oświadczyła w Sądzie

pierwszej instancji, wyrejestrowania dokonała w celu podniesienia podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia chorobowe. Ta czynność ubezpieczonej

spowodowała, że zgodnie z art. 14 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, ustało ex lege dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej

nie wcześniej niż od dnia, w którym wniosek został złożony, tj. od dnia 8 czerwca

2012 r.

Nie jest kwestią, że po wskazanej wyżej dacie pierwsze czynności

ubezpieczonej mające na celu ponowne uzyskanie tytułu do dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego (w sytuacji gdy innego tytułu do tego ubezpieczenia

nie posiadała), zostały podjęte przez nią w dniu 8 sierpnia 2012 r. i polegały na tym,

że bez uprzedniego wniosku o objęcie takim ubezpieczeniem, niezbędnego według

ustawy do objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, ubezpieczona

wpłaciła na rachunek ZUS składkę na ubezpieczenie chorobowe z tytułu

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w wysokości 2.892,68 zł, która według

treści przelewu była składką na ubezpieczenie chorobowe za lipiec 2012 r.

Bezsporne jest też, że wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

ubezpieczona wypełniła i złożyła dopiero w dniu 10 sierpnia 2012 r.

Sąd Okręgowy podkreślił, że „subsumcja prawna tych bezspornych faktów”

potwierdza, że wskutek uprzedniego dobrowolnego wyrejestrowania się przez

6

ubezpieczoną z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i wygaśnięcia w

okolicznościach z art. 14 ust. 2 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

tytułu ubezpieczenia chorobowego oraz braku jakiegokolwiek innego tytułu

ubezpieczenia chorobowego po dacie wyrejestrowania, ponowne objęcie

ubezpieczonej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym na zasadach ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, nastąpiło (według bezwzględnie wiążącej normy art. 14 ust. 1 i 1a

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) nie wcześniej niż od dnia, w którym

wniosek został zgłoszony. Wbrew temu, co sugeruje ubezpieczona, ani art. 14

ust. 1, ani art. 14 ust 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ani żadne

inne przepisy tej ustawy lub ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa nie przewidują natomiast objęcia

osób, które mogą podlegać dobrowolnym ubezpieczeniom chorobowym, od daty

wcześniejszej niż data złożenia wniosku. Osoby te mogą we wniosku wskazać inną

(późniejszą) datę zgłoszenia, ale tylko wtedy, gdy dokonały zgłoszenia do

ubezpieczenia emerytalnego i rentowego w terminie określonym w art. 36 ust. 4

ustawy (art. 14 ust 1a u.s.u.s.). Taki stan prawny oznacza, że nawet gdyby

ubezpieczona złożyła wymagany przez ustawę wniosek o objęcie dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym w tej samej dacie, gdy na rachunek ZUS wpłaciła

składkę z prawnie irrelewantną deklaracją w przelewie, że jest to składka za lipiec

2014 r., czyli w dniu 8 sierpnia 2012 r., to i tak, zgodnie z bezwzględnie ważącymi

przepisami ustawy, dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym zostałaby objęta

nie wcześniej niż od tego dnia. Poprawne jest zatem ustalenie Sądu pierwszej

instancji, że w sytuacji, gdy zdarzenie uzasadniające wypłatę zasiłku

macierzyńskiego wystąpiło w dniu 27 sierpnia 2012 r., czyli przed upływem pełnego

miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego (liczonego od daty, w której

ubezpieczona na wniosek objęta została w sierpniu 2012 r. dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym), to podstawą wymiaru zasiłku macierzyńskiego dla

ubezpieczonej była, zgodnie z art. 52 w związku z art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, najniższa podstawa wymiaru zasiłku macierzyńskiego, czyli kwota

wskazana w decyzji ZUS.

7

Sąd Okręgowy stwierdził również, że skoro do powstania tytułu do

dobrowolnego ubezpieczenia społecznego ustawa wymaga złożenia wniosku i

opłacenia należnych składek w terminie określonym w ustawie, to bez znaczenia

dla rozstrzygnięcia tego sporu jest to, iż ubezpieczona bez złożenia wniosku

wpłaciła na konto ZUS jakąś kwotę z informacją, że jest to składka za miesiąc

kalendarzowy poprzedzający miesiąc, w którym nastąpiła wpłata i będąca tego

konsekwencją okoliczność, że w ewidencji prowadzonej przez ZUS, w wykazie

obejmującym dane na temat faktu i wielkości opłaconych składek w miesiącach

lipcu i sierpniu 2012 r., została zamieszczona informacja wskazująca realne

wartości kwot wpłaconych przez ubezpieczoną na konto ZUS jako składki. Dlatego

Sąd drugiej instancji oddalił wniosek dowodowy ubezpieczonej, zgłoszony dopiero

na rozprawie apelacyjnej, powołując się w tym zakresie na art. 381 k.p.c. w zw. z

art. 327 k.p.c.

W opinii Sądu Okręgowego, nie ma także uzasadnienia w normatywnej treści

przepisów sformułowany w apelacji zarzut naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 49

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa. Niesporny stan faktyczny i systemowa wykładnia tego przepisu na

tle pozostałych przepisów o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa i ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych potwierdzają bowiem, że na mocy art. 52 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa,

właśnie na podstawie tego przepisu należało ustalić podstawę wymiaru zasiłku

macierzyńskiego dla ubezpieczonej w okresie objętym kwestionowaną w odwołaniu

decyzją.

Ubezpieczona M. S. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Okręgowego z

dnia 15 kwietnia 2014 r., zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając mu w

pierwszej kolejności naruszenie przepisów postępowania, to jest:

(-) art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art 391 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c., przez

brak wskazania w uzasadnieniu orzeczenia Sądu Okręgowego podstawy prawnej

skutkującej brakiem możliwości uznania objęcia ubezpieczonej dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym do dnia 1 lipca 2012 r., mimo że - zgodnie z art. 36

ust. 5 w związku z art. 14 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych –

8

„objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego

we wniosku gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie

dokonane w terminie określonym w art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, co też ubezpieczona uczyniła przed dniem 7 października 2011 r.

przystępując do ubezpieczenia społecznego”,

(-) art. 226 k.p.c. w związku z art. 228 § 2 k.p.c., art 229 k.p.c., art. 233 k.p.c.

i art. 381 k.p.c., przez oddalenie wniosku dowodowego ubezpieczonej przez Sąd

drugiej instancji, mimo że „potrzeba powołania na wniosek dowodowy wynikła

później celem potwierdzenia dokonania (faktu przyznanego prze stronę przeciwną)

wpłaty na ubezpieczenia chorobowe za pełny miesiąc lipiec 2012 r.”.

Skarżąca powołała się również na naruszenie przepisów prawa

materialnego, to jest:

(-) art. 14 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez błędną

wykładnię to jest przyjęcie, że nie jest możliwe objęcie dobrowolnie

ubezpieczeniem chorobowym od dnia wskazanego we wniosku w sytuacji, gdy

dokonanie zgłoszenia ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostało dokonane w

terminie określonym w art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

a art. 14 ust. 1a ustawy wskazuje, że objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem

chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku;

(-) art. 11 ust. 2 w związku z 14 ust. 1 i 1a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, przez błędną wykładnię, to jest przyjęcie, że „nie jest możliwym

objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym w sposób dokonania wpłaty

składki na ubezpieczenie chorobowe i brak kwestionowania przedmiotowej wpłaty

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako świadczenia nienależnego wobec

braku uprzedniego złożenia wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym”; przyjęcie, że wniosek o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym wymaga obligatoryjnie złożenia pisemnego wniosku, co nie wynika z

żadnego przepisu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ewentualny

skutek pisemnego wniosku zgodnie z art. 36 ust. 7 ustawy dotyczy potwierdzenia

prawdziwości danych zwartych w zgłoszeniu, a nie do konstytutywnego powstania

prawa do objęcia ubezpieczeniem chorobowym,

9

(-) art. 36 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez błędną

wykładnię, to jest przyjęcie, że nie jest możliwe złożenie wniosku o objęcie

ubezpieczeniem chorobowym w sposób dorozumiany - przez dokonanie wpłaty

należności za dany miesiąc celem objęcia ubezpieczeniem chorobowym, co

niewątpliwie stanowi „wniosek o objęcie ubezpieczeniem chorobowym”,

(-) art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa w związku z art. 20 ust. 1 i 2 i w

związku z art. 18 ust. 1, 1a i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez

niewłaściwe zastosowanie, to jest przyjęcie, że podstawę wymiaru zasiłku dla

ubezpieczonej stanowi najniższa podstawa wymiaru składek, mimo że

ubezpieczona była objęta wnioskiem o ubezpieczenie chorobowe od dnia 1 lipca

2012 r. (który złożyła w dniu 10 sierpnia 2012 r., wskazując na objęcie

ubezpieczeniem chorobowym od dnia 1 lipca 2012 r.), zgodnie z art. 11 ust. 2 w

związku z art. 14 ust. 1 i 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w

związku z dokonaniem płatności niekwestionowanej przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych na ubezpieczenie chorobowe za miesiąc lipiec 2012 r. zgodnie z

wnioskiem z dnia 10 sierpnia 2012 r., skutkującej objęciem ubezpieczeniem

chorobowym od dnia 1 lipca 2012 r. w wysokości innej, aniżeli wskazana w art. 49

ust. 1 pkt 1 „ustawy macierzyńskiej” z dnia 25 czerwca 1999 r. w związku z art. 20

ust. 1 i 2, w związku z art. 18 ust. 1, 1a i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych;

(-) art. 49 ust. 1 pkt 1 „ustawy macierzyńskiej”, przez niewłaściwe

zastosowanie, to jest przyjęcie, że podstawę wymiaru zasiłku stanowi dla

ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę wymiaru składek,

najniższa miesięczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, w

sytuacji gdy nie dokonano objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym,

przez co nie określono najniższej podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie

chorobowe, a dyspozycja art. 49 ust. 1 pkt 1 „ustawy macierzyńskiej” in fine w

zakresie sformułowania „dla ubezpieczonych, dla których określono najniższą

podstawę wymiaru składek” nie odnosi się do składek ubezpieczenia emerytalnego

i rentowego, a może odnosić się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

10

Powołując się na tak sformułowane zarzuty kasacyjne, skarżąca wniosła o

„uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 15

kwietnia 2014 r. i zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości przez orzeczenie, że

podstawę wymiaru zasiłku ubezpieczonej stanowi kwota zadeklarowana przez

ubezpieczoną od 1 lipca 2012 r. do 27 sierpnia 2012 r., tj. 8 500 zł, względnie o

uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 15 kwietnia 2014 r. w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Jest ona oparta na

zarzutach sformułowanych w ramach obu podstaw zaskarżenia. Dlatego też Sąd

Najwyższy uważa za stosowane ustosunkować się w pierwszej kolejności do

podniesionych w skardze zarzutów naruszenia przepisów postępowania (art. 3983

§

1 pkt 2 k.p.c.).

Wstępnie Sąd Najwyższy stwierdza, że są one wadliwie skonstruowane,

gdyż dla zachowania prawidłowej formy skargi kasacyjnej opartej na podstawie z

art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. konieczne jest nie tylko wskazanie przepisów

postępowania, które miały zostać naruszone i określenie, na czym to naruszenie

polegało, ale także przedstawienie wywodu wykazującego, że uchybienie to mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 maja

2013 r., IV CSK 664/12, LEX nr 1365726, a także postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997 nr 8, poz. 114

oraz powołane tam orzeczenia). Nie chodzi przy tym o czysto teoretyczną

możliwość takiego wpływu lecz o wykazanie, że w okolicznościach danej sprawy

ten wpływ był realny. Tymczasem skarżąca nie tylko w ogóle nie podejmuje próby

wykazania, że taki był skutek naruszenia powołanych przez nią przepisów

postępowania, ale nawet nie deklaruje, że naruszenie owych przepisów mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy.

Niezależnie od powyższych stwierdzeń Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, iż

nie jest zrozumiałe, dlaczego skarżąca powołuje się na naruszenie przez Sąd

drugiej instancji art. 378 § 1 k.p.c., jeśli zważyć, że wynikający z art. 378 § 1 zdanie

11

pierwsze k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza zakaz

wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice oraz nakaz wzięcia pod

uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków.

Tymczasem skarżąca wiąże zarzut naruszenia powołanego przepisu z

niewskazaniem przez Sąd drugiej instancji „podstawy prawnej skutkującej brakiem

możliwości uznania objęcia Ubezpieczonej dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym od dnia 1 lipca 2012 r.”, a więc, jak się zdaje, nie z wadliwym

procedowaniem, lecz z błędem na etapie subsumcji polegającym na

niezastosowaniu odpowiedniego do ustalonych okoliczności faktycznych sprawy

przepisu prawa materialnego.

Z tych samych przyczyn za nieuzasadniony należy uznać także zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art 391 § 1 k.p.c. Wypada dodać, że

zgodnie z treścią tych przepisów uzasadnienie wyroku wydanego przez sąd drugiej

instancji powinno w szczególności zawierać wskazanie podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione,

dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił

wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z

przytoczeniem przepisów prawa. W przypadku oddalenia apelacji i podzielenia w

całości ustaleń faktycznych i oceny dowodów dokonanych przez sąd pierwszej

instancji, sąd apelacyjny nie musi jednak ponownie przytaczać tych samych ustaleń

i tej samej oceny prawnej owych ustaleń. Naruszenie przez sąd drugiej instancji art.

328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może zatem stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów

konstrukcyjnych, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną tego wyroku (por. pośród wielu wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca

2006 r., I CSK 147/05, LEX nr 190753). Zdaniem Sądu Najwyższego, uzasadnienie

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w oczywisty sposób nie zawiera takich

braków. Ponadto, wbrew stanowisku skarżącej, Sąd drugiej instancji wyjaśnił w nim

podstawę prawną swego rozstrzygnięcia, podkreślając między innymi, że „wskutek

uprzedniego dobrowolnego wyrejestrowania się przez odwołującą z dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego i wygaśnięcia w okolicznościach z art. 14 ust. 2 pkt 1

12

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych tytułu ubezpieczenia chorobowego

oraz braku jakiegokolwiek innego tytułu ubezpieczenia chorobowego odwołującej

po dacie wyrejestrowania, ponowne objęcie odwołującej dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym na zasadach z ustawy o świadczeniach pieniężnych

z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, nastąpiło (według

bezwzględnie wiążącej normy z art. 14 ust.1 i 1a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych) nie wcześniej niż od dnia, w którym wniosek został zgłoszony”. Sąd

Okręgowy podniósł również, że „na mocy art. 52 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (…),

przy braku szczególnej regulacji dotyczącej podstawy wymiaru zasiłku

macierzyńskiego w stanie faktycznym, w jakim znalazła się M. S.”, podstawa

wymiaru zasiłku macierzyńskiego dla odwołującej się w okresie objętym

kwestionowaną w odwołaniu decyzją winna zostać ustalona zgodnie z art. 49

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa.

Nie jest uzasadniony także zarzut naruszenia art. 226 k.p.c. w związku z

art. 228 § 2 k.p.c., art 229 k.p.c., art. 233 k.p.c. i art. 381 k.p.c., którego skarżąca

upatruje w oddaleniu przez Sąd drugiej instancji wniosku dowodowego mającego

na celu potwierdzenie dokonania (przyznanego przez stronę przeciwną) wpłaty

składki na ubezpieczenie chorobowe za pełny miesiąc lipiec 2012 r. Abstrahując

bowiem od tego, że poza art. 381 k.p.c. wszystkie wymienione w ramach tego

zarzutu przepisy postępowania zostały powołane przez skarżącą w sposób

oczywiście błędny, gdyż art. 226 k.p.c. stanowi jedynie o prawie strony do

odwołania się od zarządzeń przewodniczącego wydanych w toku rozprawy, a więc

nie może dotyczyć postępowania apelacyjnego, natomiast art. 228 § 2 k.p.c. i

art. 229 k.p.c. określają właśnie przypadki, w których nie jest wymagane

przeprowadzanie dowodu (co do faktów znanych sądowi urzędowo oraz

przyznanych przez stronę przeciwną), należy podkreślić, iż Sąd Okręgowy wyjaśnił

przyczyny oddalenia wniosku dowodowego skarżącej, powołując się na brak

wpływu dowodu będącego przedmiotem owego wniosku na rozstrzygnięcie sprawy,

a skarżąca nie przeciwstawiła temu stwierdzeniu jakichkolwiek argumentów.

Uzasadnienie zarzutów ocenianej skargi kasacyjnej ogranicza się bowiem

13

wyłącznie do zarzutów sformułowanych w ramach pierwszej podstawy zaskarżenia

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Z kolei zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. w ogóle nie

może być podstawą skargi kasacyjnej, gdyż bez wątpienia przepis ten dotyczy

ustalenia faktów i oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

W ocenie Sądu Najwyższego, nie są usprawiedliwione również zarzuty

naruszenia prawa materialnego.

Stosownie do art. 11 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, osoby prowadzące pozarolniczą działalność

gospodarczą, objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi,

podlegają ubezpieczeniu chorobowemu jedynie dobrowolnie, na swój wniosek.

W myśl art. 36 ust. 3 powołanej ustawy obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń

społecznych osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, o których

mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej, należy do tych osób. Zgodnie z

art. 36 ust. 5 ustawy, osoby, które są obejmowane ubezpieczeniami społecznymi

na zasadach dobrowolności, zgłaszają wniosek o objęcie ich ubezpieczeniem w

terminie przez siebie wybranym, z tym że objęcie ich tymi ubezpieczeniami

następuje od dnia wskazanego we wniosku, jednakże nie wcześniej niż od dnia,

w którym wniosek został zgłoszony (art. 14 ust. 1 ustawy). Wyjątek od tej zasady

zawiera art. 14 ust. 1a, na podstawie którego objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem

chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku tylko wówczas,

gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostanie dokonane w

terminie określonym w art. 36 ust. 4, to znaczy w terminie 7 dni od daty powstania

obowiązku ubezpieczenia. Dobrowolne ubezpieczenie ustaje z kolei w

okolicznościach wymienionych w art. 14 ust. 2 ustawy, tj.: 1) od dnia wskazanego

we wniosku o wyłączenie z tych ubezpieczeń, nie wcześniej jednak niż od dnia,

w którym wniosek został złożony; 2) od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego,

za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie –

w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność i osób z nimi

współpracujących, duchownych oraz osób wymienionych w art. 7; w uzasadnionych

przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na

opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a; 3) od dnia ustania tytułu

podlegania tym ubezpieczeniom.

14

Dokonując wykładni powołanych wyżej przepisów, Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 8 sierpnia 2001 r., II UKN 518/00 (OSNP 2003 nr 10, poz. 257), wydanym w

stanie faktycznym, w którym dobrowolne ubezpieczenie chorobowe

ubezpieczonego ustało z mocy prawa wskutek niedotrzymania ustawowego terminu

zapłaty należnych składek na ten rodzaj ubezpieczenia, wyjaśnił, że ponowne

objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym wymaga złożenia w tym

zakresie ponownego wniosku przez zainteresowanego. Wykładnia językowa art. 11

ust. 2 oraz art. 14 ust. 1 i 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazuje

bowiem na konieczność złożenia przez ubezpieczonego odpowiedniego wniosku

jako warunku objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Pogląd ten

został następnie podtrzymany w wyroku z dnia 29 marca 2012 r., I UK 339/11

(OSNP 2013 nr 5-6, poz. 68), w uzasadnieniu którego Sąd Najwyższy podkreślił,

że w każdym przypadku ustania tytułu podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu

społecznemu (art. 14 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych),

ponowne objęcie dobrowolnymi ubezpieczeniami społecznymi wymaga złożenia

nowego wniosku przez zainteresowanego, natomiast samo opłacanie składek na

dobrowolne ubezpieczenie społeczne po ustaniu z mocy prawa dobrowolnego

tytułu ubezpieczenia nie powoduje dalszego trwania ochrony ubezpieczeniowej z

wygasłego stosunku ubezpieczenia społecznego. Nie można przyjąć

dorozumianego oświadczenia zainteresowanego o objęcie go dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym, gdyż brak do tego podstaw. Do stosunków

ubezpieczenia społecznego - jako stosunków regulowanych prawem publicznym -

nie ma zastosowania art. 60 k.c., zgodnie z którym wola osoby dokonującej

czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby,

które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Przepis ten reguluje składanie

oświadczeń woli per facta concludentia w stosunkach cywilnych (regulowanych

prawem prywatnym). Nie ma podstaw do odpowiedniego stosowania przepisów

Kodeksu cywilnego do wniosku o objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

społecznym. Przystąpienie do ubezpieczenia społecznego nie jest czynnością

prawną prawa cywilnego, do której można stosować wymieniony przepis oraz inne

przepisy Kodeksu cywilnego. Nie jest również czynnością prawa pracy, jak np.

umowa o pracę, do której można byłoby na podstawie art. 300 k.p. stosować

15

odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego. Wniosek o objęcie dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym musi być wyraźny i jednoznaczny, nie jest

wystarczające samo opłacanie przez zainteresowanego składek na to

ubezpieczenie oraz przyjmowanie tych składek przez organ rentowy. Osoba

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega ubezpieczeniu

chorobowemu na zasadzie dobrowolności, a objęcie tym ubezpieczeniem realizuje

się przez zgłoszenie stosownego wniosku (art. 11 ust. 2 i art. 36 ust. 5 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych).

Wypada również dodać, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego już wcześniej

przyjmowano (tak np. w wyroku z 22 lipca 2009 r., I UK 70/09, LEX nr 529763,

dotyczącym ubezpieczenia społecznego rolników), że samo faktyczne opłacanie

składek na ubezpieczenie społeczne nie jest wystarczające do objęcia tym

ubezpieczeniem. Także w wyroku z 28 listopada 2002 r., II UK 93/02 (LEX nr

577471), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że sam fakt opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne przez osobę wyłączoną z możliwości objęcia tym

ubezpieczeniem nie może rodzić skutków prawnych odmiennych od wyraźnej

regulacji ustawowej. Realizacja zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2

Konstytucji RP) polega między innymi na tym, aby osoba nieuprawniona nie

otrzymała świadczenia jej nienależnego; zakres i formy zabezpieczenia

społecznego określa ustawa (art. 67 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji). Również w

najnowszych orzeczeniach, to jest w wyrokach z dnia 6 września 2012 r., II UK

36/12 i z dnia 26 listopada 2014 r., II UK 56/14, Sąd Najwyższy przyjmował, że co

do zasady, ubezpieczenie społeczne powstaje nie wcześniej niż chwilą zgłoszenia

wniosku, a wyjątek może stanowić jedynie równoczesne objęcie obowiązkiem

ubezpieczeń społecznych emerytalnego i rentowych (o czym niżej będzie jeszcze

mowa). Stanowisko judykatury w omawianym zakresie jest więc ugruntowane.

Podzielając w pełni przedstawione wyżej poglądy judykatury oraz odnosząc

je do okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy, Sąd Najwyższy w obecnym

składzie uznaje zatem, że wyłączenie skarżącej na podstawie art. 14 ust. 2 ustawy

systemowej z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, będące konsekwencją

nieopłacania przez nią składek na to ubezpieczenie od stycznia 2012 r.,

potwierdzone dodatkowo złożeniem w organie rentowym w dniu 8 czerwca 2012 r.

16

odpowiedniej informacji na druku ZUS ZWUA, nie mogło być reaktywowane – jak

chciałaby tego skarżąca – od dnia 1 lipca 2012 r. przez opłacenie w dniu 8 sierpnia

2012 r. składki, ponieważ ponowne objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym wymagało złożenia stosownego wniosku, który potwierdziłby zamiar

ponownego przystąpienia do tego ubezpieczenia. Taki wniosek został natomiast

zgłoszony przez skarżącą dopiero w dniu 10 sierpnia 2012 r., a zatem najwcześniej

od tego właśnie dnia, zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy, skarżąca mogła zostać

(i została) objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie zauważa równocześnie, że w

orzecznictwie sądowym pojawiają się wprawdzie poglądy, w myśl których złożenie

wniosku o objęcie ubezpieczeniem społecznym nie jest warunkiem nawiązania

stosunku ubezpieczenia społecznego, jeżeli wola podlegania dobrowolnemu

ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej została ujawniona w

sposób wyraźny (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 lutego 1989 r., II URN

299/99, niepublikowany i z dnia 16 sierpnia 2005 r., I UK 376/04, OSNP 2006 nr

11-12, poz. 195, OSP 2007 nr 7-8, poz. 95, z glosą I. Sierockiej oraz wyrok Sądu

Apelacyjnego w Łodzi z 3 listopada 2000 r., III AUa 774/00, OSA 2001 nr 2, poz. 5,

wyrok Sądu Najwyższego), jednakże uznaje, że nie są one przekonujące, jeśli

zważyć, że zarówno art. 11 ust. 2, jak i art. 14 ust. 1 i 1a ustawy systemowej

wyraźnie uzależniają podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu społecznemu od

złożenia wniosku, który winien jednoznacznie potwierdzać zamiar podlegania

takiemu ubezpieczeniu. Gdyby jednak przyjąć nawet, że wobec nieokreślenia w

powołanych przepisach formy wspomnianego wniosku (choć z art. 36 ust. 3 tej

ustawy zdaje się wynikać, że powinien on mieć formę zgłoszenia) za dzień objęcia

dobrowolnym ubezpieczeniem społecznym mógłby zostać uznany dzień dokonania

wpłaty składki na to ubezpieczenie, to w okolicznościach faktycznych

rozpoznawanej sprawy skarżąca dokonała takiej wpłaty w dniu 8 sierpnia 2012 r., a

więc zaledwie na dwa dni przed zgłoszeniem. Nie powodowałoby to zaś

jakiejkolwiek zmiany jej sytuacji prawnej. W szczególności bowiem zmiana owej

sytuacji prawnej i objęcie skarżącej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym od

dnia 1 lipca 2012 r. nie mogłoby nastąpić na podstawie powoływanego w

podstawach zaskarżenia art. 14 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń

17

społecznych. Co już wcześniej zostało podniesione, przepis ten przewiduje wyjątek

od reguły określonej w art. 14 ust. 1. Na podstawie art. 14 ust. 1a objęcie

dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we

wniosku, ale tylko wówczas, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i

rentowych zostanie dokonane w terminie określonym w art. 36 ust. 4, czyli w ciągu

7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Ten

szczególny przepis został wprowadzony w wyniku zmiany ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych od dnia 1 stycznia 2003 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 241, poz.

2074), a jego sens, wbrew odmiennemu stanowisku skarżącej, polega na

ujednoliceniu chwili objęcia wszystkimi ubezpieczeniami społecznymi; z mocy

prawa i na zasadzie dobrowolności, jednakże tylko wtedy, gdy objęcie tymi

ubezpieczeniami następuje równocześnie. Chodzi w nim o to, że w sytuacji

powstania obowiązku ubezpieczenia, osoba dokonująca zgłoszenia do

ubezpieczeń obowiązkowych (zgodnie z art. 36 ust. 3 obowiązek zgłoszenia osób,

o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5, należy do tych osób) winna uczynić to w

terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia i jeśli dochowa tego

terminu i w zgłoszeniu zawrze także wniosek o objęcie jej dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym, to będzie podlegać temu ubezpieczeniu od tej samej

daty, co ubezpieczeniom obowiązkowym, czyli najwcześniej 7 dni licząc wstecz od

dnia dokonania zgłoszenia zawierającego wniosek o objęcie również dobrowolnym

ubezpieczeniem. W poprzednim stanie prawnym mogła natomiast powstać

6-dniowa różnica w datach początkowych poszczególnych ubezpieczeń, a zmiana

prawa taki przypadek eliminuje, prowadząc do fikcji jednoczesnego zgłoszenia do

ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz ubezpieczenia chorobowego na

wniosek. Jeszcze raz wypada jednak podkreślić, że art. 14 ust. 1a ustawy

systemowej znajdzie zastosowanie tylko w tym jednym przypadku. W stanie

faktycznym rozpoznawanej sprawy, wiążącym Sąd Najwyższy w postępowaniu

kasacyjnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.) zostało wszakże ustalone, że obowiązkowe

ubezpieczenia społeczne, którym skarżąca podlegała, trwały nieprzerwanie od dnia

1 października 2011 r. i nie ustały. Ustało jedynie towarzyszące tym

ubezpieczeniom w początkowym okresie dobrowolne ubezpieczenie chorobowe,

wobec czego w sierpniu 2012 r., kiedy to skarżąca zdecydowała się na ponowne

18

objęcie jej owym dobrowolnym ubezpieczeniem, nie wystąpiła z całą pewnością

sytuacja, o której mowa w art. 36 ust. 4 ustawy systemowej, wobec czego art. 14

ust. 1a tej ustawy nie mógł znaleźć zastosowania. Objęcie skarżącej dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym musiało zatem nastąpić w terminie, o którym mowa w

art. 14 ust. 1, to jest nie wcześniej niż od dnia, w którym wniosek został zgłoszony.

Reasumując ten wątek rozważań Sąd Najwyższy uznaje, że sformułowane w

ocenianej skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 11 ust. 2, art. 14 ust. 1 i 1a i

art. 36 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych są nieuzasadnione.

Odnosząc się natomiast do zarzutów naruszenia art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa w związku z art. 20 ust. 1 i 2 w zw. z art. 18 ust. 1, 1a i 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych przez przyjęcie, że podstawę wymiaru zasiłku

dla ubezpieczonej stanowi najniższa podstawa wymiaru składek, Sąd Najwyższy

stwierdza, co następuje.

Przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego przysługującego

osobie ubezpieczonej niebędącej pracownikiem, w tym prowadzącej pozarolniczą

działalność na podstawie przepisów o działalności gospodarczej, stosuje się art. 48

- 52 ustawy o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa oraz – na podstawie

art. 52 – odpowiednio przepisy tej ustawy dotyczące sposobu określania podstawy

wymiaru zasiłku ubezpieczonym pracownikom. W odniesieniu do zasiłku

macierzyńskiego są to przepisy art. 36 ust. 2-4, art. 38 ust. 1, art. 42, art. 43, art. 48

ust. 1 oraz art. 49 i art. 50.

Stosownie do art. 48 ust. 1 ustawy, zasiłek oblicza się od kwoty przychodu

osiągniętego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Uwzględniając,

że ubezpieczenie chorobowe osób prowadzących działalność gospodarczą jest

ubezpieczeniem dobrowolnym, w zależności od czasu, który upływa od chwili

zgłoszenia do tego ubezpieczenia do chwili ziszczenia się ryzyka ubezpieczenia i

powstania prawa do świadczeń, za podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego

przyjmuje się albo przychód z 12 miesięcy ubezpieczenia (art. 48 ust. 1), albo

przychód osiągnięty w okresie krótszym, jeżeli przesłanka prawa do świadczeń

wypełniła się przed upływem 12 miesięcy prowadzenia działalności (art. 36 ust. 2 w

związku z art. 48 ust. 2 i art. 52 ustawy o świadczeniach w razie choroby i

19

macierzyństwa). W każdym z tych wypadków podstawę wymiaru zasiłku stanowi

przychód osiągnięty za pełne miesiące kalendarzowe, czyli zadeklarowana kwota

stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe po odliczeniu

kwoty określonej w tym przepisie (art. 18 ust. 8 i art. 18a ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych). Kwoty te wyliczane są zawsze z rzeczywistych

ostatnich pełnych miesięcy ubezpieczenia chorobowego.

Także wysokość zasiłku macierzyńskiego zależna jest od wysokości

zadeklarowanej kwoty stanowiącej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe - co do zasady przez okres 12 miesięcy poprzedzających nabycie

prawa do zasiłku, chyba że do chwili urodzenia dziecka ubezpieczenie dobrowolne

trwa krócej niż 12 miesięcy. Reguły te – na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy

między innymi w wyroku z dnia 28 sierpnia 2012 r., II UK 34/12 (OSNP 2013 nr

15-16, poz. 184) - nie są odpowiednie wobec ubezpieczonych, których prawo do

świadczeń powstało w pierwszym miesiącu po przystąpieniu do ubezpieczenia i

którzy przebyli w ubezpieczeniu chorobowym okres krótszy od pełnego miesiąca.

Znajdują się oni w sytuacji, w której nie jest możliwe odwołanie się do

jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia określonego w art. 36 ust. 2 w związku z

art. 48 ust. 2 i 47 ustawy o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa.

W takim wypadku, dla ubezpieczonych, dla których określono najniższą podstawę

wymiaru składek, wyliczenie zasiłku następuje od kwoty zastępczej stanowiącej

najniższą podstawę wymiaru składki za miesiąc, w którym powstało prawo do

zasiłku, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4. Taką zasadę przewidziano

w art. 49 ustawy, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 grudnia 2013 r., w

wypadku, w którym niezdolność do pracy powstała w pierwszym miesiącu

kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego, a po zmianie ustawą z dnia 21

czerwca 2013 r. (Dz.U. poz. 996), gdy niezdolność do pracy powstała przed

upływem pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego.

W sprawie objętej skargą wiążące Sąd Najwyższy ustalenia faktyczne

dokonane przez Sąd drugiej instancji prowadzą do aprobaty zastosowania w

zaskarżonym wyroku wspomnianego przepisu w jego brzmieniu obowiązującym w

dniu spełnienia się ryzyka ubezpieczeniowego. Urodzenie dziecka przez skarżącą

nastąpiło w dniu 27 sierpnia 2012 r., czyli w pierwszym miesiącu kalendarzowym

20

ubezpieczenia chorobowego, a przed upływem pełnego miesiąca kalendarzowego

tego ubezpieczenia, który nastąpił we wrześniu 2012 r.

Wyłączenie skarżącej z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego

spowodowało zaś, że poprzedni stosunek ubezpieczenia ustał z mocy prawa,

w związku z czym niezbędny stał się jej wniosek o ponowne objęcie dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym. Po przerwie w ubezpieczeniu chorobowym

trwającej, jak ustalił Sąd Okręgowy, od dnia 8 czerwca 2012 r. do dnia 10 sierpnia

2012 r., ubezpieczona zgłosiła się ponownie do tego ubezpieczenia przez złożenie

wniosku w dniu 10 sierpnia 2012 r. Stosownie do art. 14 ust. 1 ustawy systemowej,

o czym była już mowa, została więc objęta nowym okresem dobrowolnego

ubezpieczenia chorobowego od tego dnia. Kwota należnego skarżącej zasiłku

macierzyńskiego odpowiadałaby natomiast kwocie przychodu za pełny miesiąc

prowadzenia działalności gospodarczej, równej kwocie zadeklarowanej, gdyby

prawo do zasiłku powstało po upływie miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia.

Prawo skarżącej do zasiłku macierzyńskiego powstało jednak w pierwszym

miesiącu po przystąpieniu do ubezpieczenia, gdyż okres ubezpieczenia przed

urodzeniem dziecka nie trwał co najmniej przez miesiąc i nie miała ona

jakiegokolwiek okresu wskazanego w art. 36 ust. 2 w związku z art. 48 ust. 2

ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa.

Ustawodawca nie uwzględnił w ustawie o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa ubezpieczenia przez

część miesiąca oraz wyliczenia podstawy wymiaru zasiłku od przychodu z

rzeczywistego okresu ubezpieczenia krótszego niż miesiąc. Na wypadek powstania

zdarzenia ubezpieczeniowego przed upływem pierwszego miesiąca

kalendarzowego ubezpieczenia przewidział substytucję miesięcznej wielkości

przychodu kwotami zastępczymi wskazanymi w art. 49 ustawy. Stosownie do tego

przepisu, przy ustalaniu podstawy wymiaru dla ubezpieczonych niebędących

pracownikami, przychód pochodzący z niepełnego miesiąca kalendarzowego

zastępowany jest kwotą najniższej podstawy wymiaru składek, po odliczeniach,

o których mowa w art. 3 pkt 4 ustawy, czyli po potrąceniu kwoty odpowiadającej

21

13,71% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe. Kwota najniższa

zastępuje kwotę zadeklarowaną.

Występowanie koniecznej relacji między kwotą opłaconej składki a

wysokością świadczeń wypłacanych w przypadku zaistnienia ryzyka ubezpieczenia

zostało uznane za jeden z fundamentów racjonalnego systemu ubezpieczeniowego

(por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r., SK 96/06

(OTK ZU 2008 nr 3A, poz. 40). W wyroku z dnia 7 listopada 2007 r., K 18/06

(OTK ZU 2007 nr 10A, poz. 122) Trybunał Konstytucyjny przypomniał z kolei,

że ubezpieczenia społeczne opierają się na zasadzie wzajemności, która polega na

tym, iż nabycie prawa do świadczenia ubezpieczeniowego i jego wysokość są

uzależnione od wkładu finansowego w postaci składek. Między zgłoszeniem do

ubezpieczenia a nabyciem prawa do świadczeń z ubezpieczenia w wysokości

wynikającej z kwoty zadeklarowanej i opłaconej składki musi być zatem wniesiony

odpowiedni wkład finansowy, tak by wypłata świadczeń nie polegała wyłącznie na

solidarności społecznej (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 września

2011 r., I UK 63/11, OSNP 2012 nr 19-20, poz. 248 oraz w wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 24 maja 2012 r., P 12/10, OTK ZU 2012 nr 5A, poz. 52).

Nie ma więc znaczenia, czy zaistnienie ryzyka ubezpieczenia chorobowego jest

przewidywalne, czy niespodziewane; prawo do świadczeń na wypadek jego

zaistnienia wymaga przebycia pewnego okresu w ubezpieczeniu i okres ten – także

przez wskazanie wysokości podstawy wymiaru składki i świadczeń – ustala

ustawodawca. W efekcie postulowanego przez skarżącą przyjęcia jako podstawy

wymiaru zasiłku macierzyńskiego – w miejsce wskazanej przez ustawodawcę

najniższej podstawy wymiaru składki – podstawy wymiaru składki w kwocie

zadeklarowanej, przeciętny stosunek wysokości świadczenia do wniesionej składki

powodowałby konieczność pokrycia świadczeń z funduszy zebranych przez innych

ubezpieczonych. Na ten aspekt zwracał uwagę projektodawca ustawy o

świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa z intencją wyeliminowania sytuacji,

w której osoby ubezpieczone (w szczególności osoby ubezpieczone dobrowolnie)

nabywałyby po krótkim, niekiedy kilkudniowym okresie opłacania niewielkich

składek, prawo do świadczeń wypłacanych przez okres kilku miesięcy

(por. uzasadnienie projektu ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

22

społecznego w razie choroby i macierzyństwa z dnia 24 grudnia 1998 r., druk

sejmowy nr 840 III kadencji).

W konsekwencji, Sąd Najwyższy uznał za nietrafne stwierdzenie skarżącej,

że jej prawo do zasiłku z tytułu urodzenia dziecka w dniu 27 sierpnia 2012 r.

powstało w drugim miesiącu dobrowolnego ubezpieczenia, natomiast za

uzasadnione uznał ustalenie przez Sąd drugiej instancji, iż podstawę wymiaru

zasiłku macierzyńskiego, do którego prawo powstało w pierwszym miesiącu

kalendarzowym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej, określa art. 49 pkt 1 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jako

najniższą podstawę wymiaru składek na to ubezpieczenie po odliczeniach, o

których mowa w art. 3 pkt 4 tej ustawy, bez względu na wysokość kwoty

zadeklarowanej na podstawie art. 18 ust. 8 lub 18a ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści

art. 39814

k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na

podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c. oraz § 11 ust. 2 w związku

z § 12 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych …, Sąd Najwyższy orzekł, jak w

sentencji.