II UK 220/14

Sygn. akt II UK 220/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z wniosku A. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 stycznia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 stycznia 2014 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O.z dnia 4 lipca 2013 r. w sprawie z

2

wniosku A. R. o prawo do wcześniejszej emerytury, uznając że wnioskodawca

udowodnił 15 letni okres pracy w szczególnych warunkach i w związku z tym spełnił

przesłanki określone w art. 32 w związku z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748, dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS

lub ustawa), co uzasadniało przyznanie dochodzonego świadczenia.

W stanie faktycznym sprawy, wnioskodawca (urodzony w 1952 r.), wykazał

na dzień 1 stycznia 1999 r. ogólny staż ubezpieczeniowy w wysokości 28 lat 4

miesięcy i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz nie jest członkiem

otwartego funduszu emerytalnego. Decyzją z dnia 6 marca 2013 r. organ rentowy

odmówił przyznania wnioskodawcy wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w

warunkach szczególnych, wskazując w uzasadnieniu, że na dzień 1 stycznia 1999

r. nie udokumentował on wymaganego 15-letniego okresu pracy w warunkach

szczególnych. Organ rentowy nie zaliczył wnioskodawcy do stażu pracy

wykonywanej w szczególnych warunkach okresu zatrudnienia od dnia 1 listopada

1974 r. do dnia 31 października 1992 r. w Przedsiębiorstwie Robót Instalacyjno -

Montażowych Budownictwa w O., ponieważ w wydanym świadectwie wykonywania

pracy w warunkach szczególnych z dnia 6 kwietnia 1993 r. zakład pracy nie określił

prawidłowo obowiązującego wykazu stanowiącego załącznik do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), stwierdzając nadto niepodpisanie

świadectwa przez osobę upoważnioną. Kolejną decyzją z dnia 13 maja 2013 r.

organ rentowy ponownie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa do

wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych, wskazując w

uzasadnieniu, że na dzień 1 stycznia 1999 r. nie udokumentował on wymaganego

15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych. Jednocześnie uchylono

decyzję z dnia 6 marca 2013 r. Wnioskodawca we wskazanym w decyzji okresie

zatrudniony był stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w Przedsiębiorstwie Robót

Instalacyjno - Montażowych Budownictwa Rolniczego w O. Początkowo od dnia 1

listopada 1974 r. pracował w tym zakładzie na stanowisku majstra robót

elektrycznych, na którym bezpośrednio nadzorował pracę 9 elektryków z podległej

3

mu brygady. Jako majster elektryków pracował na budowach razem z elektrykami,

których nadzorował. Na tym stanowisku zajmował się też zaopatrzeniem, przy czym

czynności wykonywane poza budową zajmowały mu około 2 - 3 godziny i to zwykle

raz w miesiącu. Po ukończeniu kursów mistrzów dyplomowanych powierzono

wnioskodawcy - od dnia 1 stycznia 1980 r., stanowisko kierownika robót, na którym

nadal wykonywał te same obowiązki co poprzednio na stanowisku majstra robót

elektrycznych.

Wyrokiem z dnia 4 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy w O. uwzględnił odwołanie

wnioskodawcy i zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego, przyznając

wnioskodawcy prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach od

dnia 1 marca 2013 r. oraz umorzył postępowanie w zakresie odwołania od decyzji

dnia 6 marca 2013 r., zasądzając od pozwanego na rzecz wnioskodawcy koszty

postepowania. W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że

wnioskodawca, początkowo pracował na stanowisku majstra robót elektrycznych,

zaś od dnia 1 stycznia 1980 r. na stanowisku kierownika robót, na którym pracował

już do końca zatrudnienia do dnia 31 października 1992 r. Mimo zmiany stanowiska

wnioskodawca wykonywał identyczne czynności jak majster robót elektrycznych.

Z tych względów Sąd pierwszej instancji zaliczył wnioskodawcy do pracy w

warunkach szczególnych prace związane z bezpośrednim nadzorem technicznym

pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy elektromonterów instalacji

elektrycznych przemysłowych, przyjmując że było to sprawowaniu dozoru

inżynieryjno-technicznego na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe

wykonywane są prace wymienione w wykazie A, stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu rentowego, akceptując ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji, jak i zapadłe orzeczenie. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, wnioskodawca w czasie zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Robót

Instalacyjno - Montażowych Budownictwa w O. (na stanowisku majstra robót

elektrycznych i kierownika robót, wykonywał pracę w warunkach szczególnych

ujętą w wykazie A dziale XIV poz. 24 w związku z praca ujętą w wykazie A dziale II

poz. 1, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

4

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik organu rentowego zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 184

ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 32 ust. 1 i 4

ustawy oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., poprzez ich

błędną wykładnię, niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że „prace

osób zatrudnionych przy instalacji urządzeń elektrycznych w budownictwie

stanowią prace w warunkach szczególnych uprawniające do nabycia prawa do

wcześniejszej emerytury jako wymienione w wykazie A stanowiącym załącznik do

rozporządzenia, oraz że dozór nad takimi stanowiskami pracy stanowi pracę w

warunkach szczególnych określoną przepisem § 4 ust. 1 tego rozporządzenia

pomimo, że prawo do wcześniejszej emerytury przysługiwać może jedynie osobom,

które stale i w pełnym wymiarze sprawują kontrolę międzyoperacyjną. kontrolę

jakości i usług oraz dozór inżynieryjno - techniczny na oddziałach i wydziałach, w

których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, a zatem

prace przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i

cieplnych w energetyce” oraz naruszenie przepisów postępowania mogące mieć

istotny wpływ na wynik sprawy - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

poprzez „niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku (…), a w szczególności nie

odniesienie się do zarzutów apelacyjnych organu rentowego”, wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o

wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

ewentualnie w przypadku przyjęcia skargi do rozpoznania, o jej oddalenie wraz z

orzeczeniem o kosztach postępowania, w tym kosztach zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej może być

naruszenie prawa materialnego (pkt 1) lub przepisów postępowania (pkt 2), jednak

5

w tym drugim przypadku zarzuty skargi kasacyjnej są skuteczne, jeżeli uchybienie

przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do

art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu

pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Granice podstaw kasacyjnych

wyznaczone są przez sposób ujęcia przytoczonych w skardze kasacyjnej

przepisów prawa, których naruszenie zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi, oraz ich

uzasadnienia (art. 3984

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Biorąc pod uwagę ustalony w sprawie stan

faktyczny, usprawiedliwiony jest kasacyjny zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w

związku z art. 391 k.p.c. Naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. z reguły nie ma wprawdzie

wpływu na treść wyroku, gdyż uzasadnienie sporządzane jest po jego wydaniu

(por. wyroki Sądu najwyższego: z dnia 1 lipca 1998 r., I PKN 220/98, OSNAPiUS

1999 nr 15, poz. 482; z dnia 9 lipca 1998 r., I PKN 234/98, OSNAPiUS 1999 nr 15,

poz. 487; z dnia 7 kwietnia 1999 r., I PKN 653/98, OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 427

oraz z dnia 5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNP 2003 nr 15, poz. 352).

Wyjątkowo jednak, niezgodne z art. 328 § 2 k.p.c. sporządzenie uzasadnienie

wyroku sądu drugiej instancji, może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej, gdy niezachowanie jego wymagań konstrukcyjnych może czynić

zasadnym kasacyjny zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego

zastosowanie do niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNP 2003 nr 15,

poz. 352), gdy uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który

doprowadził do wydania orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18

marca 2003 r., IV CKN 1862/00, LEX nr 109420) lub nie pozwala na jego kontrolę

kasacyjną (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01,

LEX nr 78271).

Taka wyjątkowa sytuacja, w ocenie Sądu Najwyższego, występuje w

rozpoznawanej sprawie, gdy się zważy, przytoczone wyżej, ustalenia stanu

faktycznego, z których wynika, że wnioskodawca w spornym między stronami

okresie czasu pracował jako majster robót elektrycznych i kierownik robót,

dozorując, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracowników zatrudnionych na

oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane były prace

6

związane z wytwarzaniem i przesyłaniem energii elektrycznej oraz przy montażu,

remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych w budownictwie, nie zaś w

energetyce.

Warto w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, za pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne i

otoczenia. Za taką pracę została uznana w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r.,

do którego załącznik stanowi wykaz A, w dziale XIV (Prace różne) poz. 24 -

kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór

inżynieryjno - techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe

wykonywane są prace wymienione w wykazie, oraz w dziale II (w energetyce)

poz. 1 - prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz

przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych.

W judykaturze utrwalił się trafny pogląd, że w świetle przepisów rozporządzenia,

wyodrębnienie poszczególnych prac ma charakter stanowiskowo – branżowy

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr

494112; 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698 i I UK 24/09, LEX nr

518067; 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638; 19 maja 2011 r., III UK

174/10, LEX nr 901652; 14 marca 2013 r., I UK 547/12; 1415525).

Zakwalifikowanie danego rodzaju pracy do określonej branży ma istotne znaczenie

dla jej oceny jako pracy w szczególnych warunkach. Przyporządkowanie prac o

znacznej szkodliwości i uciążliwości do oddzielnych działów oraz poszczególnych

stanowisk w ramach gałęzi gospodarki nie jest dowolne, gdyż należy przyjąć, że

konkretne stanowisko narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu

mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest

umiejscowione. Oznacza to, że pod określoną pozycją wykazu jest umieszczone

konkretne stanowisko odpowiadające danej branży. Wskazuje na to systematyka

wykazu A, gdzie poszczególne działy zawierają wykaz stanowisk, uprawniających

do emerytury. Odstępstwo od tej zasady - jak wyżej zauważono - znajduje się w

dziale XIV - prace różne - które nie zostały przypisane do określonego działu

7

gospodarki. Zatem tylko w tym obszarze zatrudnienie w określonej branży nie

będzie miało znaczenia w kontekście emerytury. Natomiast dalsze odkodowywanie

rodzaju prac powinno odbywać się w granicach branży, do której przynależy zakład

pracy zatrudniający pracownika. Również zakres czynności konkretnego

pracownika wskazywać może na pewne podobieństwo do pracy typowych w innej

branży. W obu sytuacjach specyfika poszczególnych gałęzi przemysłu determinuje

charakter świadczonej pracy i warunków, w jakiej jest wykonywana, jej uciążliwość i

szkodliwość dla zdrowia. Nie ma zatem aksjologicznych podstaw do przenoszenia

warunków pracy z jednej gałęzi na drugą, skoro o prawie do emerytury nie

decyduje stopień podobieństwa wykonywanych prac, lecz zatrudnienie w określonej

branży, gdyż dopiero zatrudnienie wykonywane w takich warunkach umożliwia

wcześniejsze ziszczenie się ryzyka emerytalnego (szybszej utraty sprawności

psychofizycznej pracownika). Nie budzi wątpliwości, że prawo do emerytury w

wieku niższym od powszechnego przysługuje jedynie osobom wykonującym prace

w ramach pracowniczego zatrudnienia, przy czym powyższe stwierdzenie należy

uzupełnić, że chodzi o zatrudnienie pracownicze w branży, do której

zakwalifikowany jest (był) zakład pracy, albowiem dopiero w ten sposób

zinterpretowane prawo materialne realizuje cel, jakim jest zakreślenie granic

podmiotowych i przedmiotowych kręgu osób uprawnionych do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym.

Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu wyroku wskazał, że „wnioskodawca w

okresie zatrudnienia (…) wykonywał pracę w warunkach szczególnych, wymienioną

w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w wykazie

A dziale XIV, poz. 24 w związku z pracą ujętą w wykazie A w dziale II poz. 1”.

Zważywszy okoliczności sprawy, należy zauważyć – w kontekście wyżej

przytoczonych uwag (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2015 r., II UK

191/14, niepublikowany), że w toku postępowania apelacyjnego nie zostało

wyjaśnione jaki był charakter pracy wykonywanej przez nadzorowanych przez

wnioskodawcę elektryków, to zaś uzasadnia zawarty w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia prawa materialnego - art. 184 w związku z art. 32 ustawy przez

zastosowanie go do nie w pełni ustalonego stanu faktycznego.

8

W skardze kasacyjnej organ rentowy trafnie zarzucił nieprawidłowe przyjęcie,

że prace elektryków w budownictwie stanowią prace w warunkach szczególnych,

podczas gdy jedynie prace przy przesyle, montażu i eksploatacji urządzeń

elektroenergetycznych w energetyce, uprawniają do nabycia prawa do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym. Stosownie do stanowiska zajętego w wyroku z dnia

16 czerwca 2009 r., I UK 24/09 (niepublikowany), wykaz A dział II załącznika do

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., odnosi się do prac szkodliwych w energetyce, a

nie do wszystkich robót i eksploatacji urządzeń elektrycznych. Tym samym należało

ustalić czy praca wnioskodawcy oraz podległych mu pracowników zatrudnionych „w

budownictwie”, a także wykonywane przez nich czynności, mogą być traktowane

jako praca „w energetyce” z uwagi na ich tożsamość. Zgodnie z wykazem A dział II

załącznika, prace w szczególnych warunkach w energetyce to – „Prace przy

wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu,

remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych”.

Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił znaczenia przedmiotowego zakresu prac w

energetyce, przyjmując, że różnorakie roboty elektryczne wykonywane przez

wnioskodawcę i podległych mu pracowników „w budownictwie” to to samo co prace

szczególne „w energetyce”. Tymczasem nie jest uzasadnione zaliczanie do prac

szkodliwych w „energetyce” wszystkich prac związanych z montowaniem oraz

eksploatacją instalacji i urządzeń elektrycznych, bowiem wykonywanie tak szeroko

rozumianego rodzaju prac, czyniłoby bezprzedmiotowymi granice pojęcia

„energetyka” z działu II i przenosiłoby wcześniejsze uprawnienia emerytalne na

różnorakie roboty elektryczne nienależące do „energetyki”. Wszak nawet w samej

„energetyce” nie chodzi o wszelkie roboty elektryczne, lecz tylko w wskazane w

dziale II (literalnie) prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i

cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń

elektroenergetycznych i cieplnych. Wymagane zatem byłoby właściwe

odkodowanie rodzaju prac objętych działem II wykazu A załącznika do

rozporządzenia, w czym może być pomocna analiza regulacji dotyczących

energetyki, dla odróżnienia jej w szczególności od zwykłych robót (prac)

elektrycznych. Przy rozróżnianiu prac w szczególnych warunkach w energetyce

oraz robót (prac) elektrycznych do niej nie należących, należy uznać, że sprawa w

9

tej części wymaga wyjaśnienia. Wynikające z wykazu A załącznika

przyporządkowanie danego rodzaju pracy do określonej branży ma istotne

znaczenie dla jej kwalifikacji, jako pracy w szczególnych warunkach, w rozumieniu

art. 32 ust. 1 ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK

21/10, niepublikowany).

Z tych względów skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, wobec

czego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji zgodnie z art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach uzasadnia art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.