II PK 169/14

Sygn. akt II PK 169/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. L.

przeciwko Agencji […] w W. dotychczas Agencji […] w W.

o przywrócenie do pracy, odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 28 listopada 2013 r.,

I odrzuca skargę kasacyjną powódki w części dotyczącej

kwoty 23 016 zł, zasądzonej w punkcie pierwszym zaskarżonego

wyroku,

II oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie,

III nie obciąża powódki kosztami postępowania kasacyjnego

pełnomocnika pozwanego.

UZASADNIENIE

2

Powódka I. L. zatrudniona była w pozwanej Agencji […] w W. (obecnie:

Agencja […] w W.) od 2006 r., ostatnio na stanowisku dyrektora wydziału oceny

technologii medycznych. W dniu 29 marca 2011 r. wręczono jej wypowiedzenie

umowy o pracę z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, który

miał się zakończyć 30 czerwca 2011 r. Wskazano dziewięć przyczyn

wypowiedzenia, dotyczących negatywnej oceny jej pracy i powodujących utratę

zaufania pracodawcy. W dniu 1 kwietnia 2001 r. pozwany rozwiązał z powódką

umowę o pracę bez wypowiedzenia z powodu braku natychmiastowego zwrotu

służbowego laptopa i usunięcia w tym urządzeniu danych informatycznych,

będących własnością pracodawcy.

Pozwem z dnia 5 kwietnia 2011 r. I. L. zakwestionowała zgodność z prawem

w/w decyzji pracodawcy, domagając się przywrócenia do pracy na poprzednich

warunkach zatrudnienia lub zasądzenia na jej rzecz odszkodowania w kwocie

48.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Wyrokiem z dnia 5 marca 2013 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w W.: zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 37.457,34 zł

wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 21 kwietnia 2011 r. do dnia zapłaty tytułem

odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę (pkt 1); w

pozostałym zakresie oddalił powództwo (pkt 2) oraz zniósł wzajemnie pomiędzy

stronami koszty procesu (pkt 3).

Powyższy wyrok Sądu Rejonowego apelacjami zaskarżyły obydwie strony

postępowania. Wyrokiem z dnia 28 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy w

W. zmienił zaskarżony wyrok w punktach 1 i 2 w ten sposób, że zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 23.016 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia

21 kwietnia 2011 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem

wypowiedzenie umowy o pracę oraz niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o

pracę bez wypowiedzenia, w pozostałym zakresie powództwo oddalił (pkt I.); w

pozostałym zakresie obie apelacje oddalił (pkt III.).

Według Sądu drugiej instancji zarówno wypowiedzenie złożone powódce w

dniu 29 marca 2011 r., jak i rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z dnia

1 kwietnia 2011 r. były niezgodne z prawem. Wskazane przez pracodawcę

przyczyny rozwiązania stosunku pracy z powódką były nierzeczywiste i niezasadne.

3

Według Sądu drugiej instancji apelacja pozwanej okazała się jednak

zasadna w części dotyczącej zastosowania przepisów regulujących podstawy do

ustalenia wysokości ewentualnego odszkodowania. Zgodnie z art. 471

k.p.

odszkodowanie, o którym mowa w art. 45 k.p., przysługuje w wysokości

wynagrodzenia za okres od 2 tygodni do 3 miesięcy, nie niższej jednak od

wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. W myśl § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu

ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia

stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków

wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w

Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 62, poz. 289 ze zm.; dalej jako: „rozporządzenie z 29

maja 1996 r.”), zasady obowiązujące przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za

urlop stosuje się także w celu obliczenia odszkodowania przysługującego

pracownikowi w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z naruszeniem przepisów

prawa pracy (art. 471

, 50 § 1 i § 4 oraz art. 58 i 60 k.p.).

Według Sądu Okręgowego Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo przy

ustaleniu wysokości zasądzonego powódce odszkodowania oparł się na

zaświadczeniu wykazującym średnie wynagrodzenie brutto powódki w 2011 r.,

gdyż podstawą ustalenia wysokości odszkodowania może być tylko wynagrodzenie

obliczone jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy, które wynika z zaświadczenia

pracodawcy z dnia 29 kwietnia 2011 r. i wynosi 7.672 zł.

Sąd drugiej instancji wskazał, że nie zasądził oddzielnie odszkodowań za

każdą z wadliwych czynności rozwiązania umowy o pracę dokonanych przez

pracodawcę (za wypowiedzeniem i bez wypowiedzenia), gdyż uwzględnił w tym

zakresie wykładnię dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 lipca

2001 r., I PKN 568/00, OSNP 2003 nr 12, poz. 294, w którym uznano, że w razie

wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę z naruszeniem przepisów o

wypowiadaniu umów, a następnie niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o

pracę bez wypowiedzenia w okresie wypowiedzenia, pracownikowi przysługuje

odszkodowanie z art. 471

albo art. 60 k.p. według jego wyboru.

W ocenie Sądu Okręgowego relacje powstałe pomiędzy powódką a

prezesem strony pozwanej, jak również pozostałymi jej pracownikami, przemawiają

4

za niecelowością przywrócenia powódki do pracy u pozwanego. Niewątpliwie

powódka bardzo wyraźnie akcentowała własne zdanie na temat sposobu

funkcjonowania i wizji Agencji, której była pracownikiem, co nie zawsze znajdowało

aprobatę jej przełożonych. Wobec przebiegu wytoczonego postępowania i

twierdzeń powódki o jej szykanowaniu przez pracodawcę, Sąd drugiej instancji

uznał za uzasadnione skorzystanie z przysługujących mu na podstawie art. 45 § 2 i

art. 56 § 2 k.p. oraz art. 4771

k.p.c. uprawnień i zasądził od strony pozwanej na

rzecz powódki odszkodowanie, jako roszczenie alternatywne wobec przywrócenia

do pracy. W rezultacie Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja pozwanej jest

zasadna w części dotyczącej ustalenia wysokości uzyskiwanego przez powódkę

wynagrodzenia stanowiącego podstawę do ustalenia wysokości zasądzonego

odszkodowania, natomiast apelacja powódki jest zasadna w części dotyczącej

niezgodności z prawem rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia. W

pozostałych zakresach apelacje obu stron jako nieuzasadnione podlegały

oddaleniu.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego w części – w zakresie jego pkt I. i III. –

powódka zaskarżyła skargą kasacyjną. Skargę oparto wyłącznie na pierwszej

podstawie kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. i zarzucono błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 56 § 2 k.p. i

art. 471

i art. 60 k.p. w związku z § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w związku z § 14-19 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie

szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania

wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. Nr 2,

poz. 14 ze zm.; dalej również jako „rozporządzenie z 8 stycznia 1997 r.”);

naruszenie przez wydane orzeczenie art. 2, art. 24 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP.

Pełnomocnik powódki wniósł „o zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie I.

poprzez zastąpienie kwoty 23.016 zł kwotą 37.457,34 zł oraz w punkcie III. przez

orzeczenie o przywróceniu powódki do pracy na poprzednio zajmowanym

stanowisku pracy w Agencji […] w W. na poprzednio obowiązujących warunkach

pracy i płacy”. Ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania w zaskarżonym zakresie przez Sąd Okręgowy

5

w W. lub uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania „od początku”.

Uzasadniając zarzuty naruszenia „prawa materialnego w zakresie ustalenia

wysokości odszkodowania” – wskazał, że zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia

z 29 maja 1996 r. zasady obowiązujące przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za

urlop stosuje się także w celu obliczenia odszkodowania przysługującego

pracownikowi w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z naruszeniem przepisów

prawa pracy (art. 471

, 50 § 1 i 4 oraz art. 58 i 60 k.p.). W ocenie skarżącej

zasądzone przez Sąd Okręgowy zaskarżonym wyrokiem odszkodowanie całkowicie

mija się z przepisami rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r. Składnik wynagrodzenia

powódki nazwany premią stanowił stały składnik jej wynagrodzenia niezależny od

wyników jej pracy. Skoro w okresie ostatnich trzech miesięcy przed rozwiązaniem

stosunku pracy średnie wynagrodzenie brutto powódki wynosiło 12.485,78 zł, taka

też kwota powinna stanowić podstawę ustalenia należnego jej odszkodowania.

Uzasadniając zarzuty naruszenia „prawa materialnego w zakresie odmowy

przywrócenia powódki do pracy” skarżąca wskazała, że Sąd drugiej instancji nie

rozważył należycie przesłanek przemawiających za przywróceniem powódki do

pracy na poprzednio zajmowanym stanowisku.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o oddalenie

skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm

przepisanych – podnosząc, iż powódka otrzymywała premie uznaniowe (nagrody),

które nie są wliczane do obliczania ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy i

obliczania odszkodowań, natomiast skonfliktowanie powódki z wieloma

pracownikami pozwanego, wynikające z wszczynanych postępowań sądowych i

innych, stanowi przeszkodę do przywracania powódki do pracy.

Skargę kasacyjną wniosła również strona pozwana, jednak postanowieniem

Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015 r. odmówiono przyjęcia jej do

rozpoznania z uwagi na niespełnienie wymagań stawianych skardze kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Stosownie do art. 3984

§ 1 pkt 1 k.p.c. skarga kasacyjna powinna zawierać

oznaczenie orzeczenia, od którego została wniesiona oraz wskazanie, czy jest ono

zaskarżone w całości czy w części. Precyzyjne określenie przedmiotu i zakresu

zaskarżenia musi pozostawać w zgodzie z wnioskiem o uchylenie bądź zmianę

zaskarżonego orzeczenia oraz w korelacji do podstaw kasacyjnych. Jest to

niezbędne do oznaczenia granic kognicji Sądu Najwyższego (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Konieczne jest także, aby zakresy te korespondowały z uzasadnieniem skargi

kasacyjnej. Niedochowanie tak określonych warunków pierwszego elementu

konstrukcyjnego skargi kasacyjnej stanowi przyczynę jej odrzucenia a limine (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2014 r. w sprawie II CSK

44/14, LEX nr 1598682).

Wymagań tych nie spełnia w dostatecznym zakresie skarga kasacyjna

powódki. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt III CZP 88/13 orzekł, że pokrzywdzenie orzeczeniem

(gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes

publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka i nadał jej moc zasady

prawnej. W uzasadnieniu uchwały stwierdził, że pokrzywdzenie orzeczeniem

warunkuje istnienie interesu prawnego w jego zaskarżeniu. Innymi słowy,

skarżącemu, który nie wykazał pokrzywdzenia orzeczeniem, można zarzucić brak

interesu prawnego w kwestionowaniu orzeczenia w celu uzyskania jego uchylenia

lub zmiany. Warunek gravaminis stosuje się do każdego środka zaskarżenia

wnoszonego przez podmiot prywatny lub wnoszonego na rzecz takiego podmiotu.

Dla stosowania przesłanki pokrzywdzenia nie ma również znaczenia, czy określony

środek zaskarżenia jest środkiem dewolutywnym, czy niedewolutywnym,

reparacyjnym czy kontrolnym. Bez znaczenia jest także okoliczność, czy środek

zaskarżenia przewidziany jest przede wszystkim w celu realizacji interesu

podmiotów prywatnych, których orzeczenie dotyczy, czy też ukształtowany został,

jak w przypadku skargi kasacyjnej, jako środek realizujący w pierwszej kolejności

interes publiczny, pamiętać bowiem należy, że podmiot prywatny, który z nią

występuje, czyni to we własnym interesie, ponieważ chce obalić niekorzystne dla

niego prawomocne orzeczenie. Co do zasady pokrzywdzenie jako przesłanka

dopuszczalności środka zaskarżenia ma zastosowanie w każdym postępowaniu

7

cywilnym, w którym realizowana jest ochrona praw podmiotów prywatnych, bez

względu na to, czy i w jakim zakresie w postępowaniu tym obowiązuje zasada

dyspozycyjności albo zasada oficjalności, zasada kontradyktoryjności lub zasada

inkwizycyjności, w granicach, w których o zaskarżaniu orzeczeń decyduje

inicjatywa podmiotów prywatnych, albo podmiotów uprawnionych do działania na

rzecz tych podmiotów prywatnych.

W tym kontekście należy wskazać, że Sąd Okręgowy w W. zaskarżonym

wyrokiem częściowo uwzględnił roszczenie zawarte w pozwie, zasądzając od

pozwanego na rzecz powódki kwotę 23.016 zł; skarga kasacyjna powódki nie

mogła więc w tej części kontestować zaskarżonego wyroku. Nie wykazanie

warunku gravaminis uzasadniało odrzucenie skargi kasacyjnej w tej części na

podstawie art. 3986

§ 2 i 3 k.p.c. (punkt I sentencji wyroku Sądu Najwyższego).

Brak korelacji pomiędzy wskazanym w skardze kasacyjnej zakresem

zaskarżenia, treścią wniosków skargi kasacyjnej i treścią zarzutów traktuje się jako

niespełnienie przez skargę kasacyjną jej warunków konstrukcyjnych, o których

mowa w art. 3984

§ 1 k.p.c., bez możliwości sanowania tego braku.

W myśl art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach zaskarżenia bierze

jednak pod rozwagę nieważność postępowania. Naruszenie prawa materialnego

przez jego błędną wykładnię polega na wadliwym określeniu treści norm prawnych

wynikających z przepisów prawa materialnego, natomiast naruszenie prawa

materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie może mieć postać błędnej

subsumcji. Wadliwa subsumcja wyraża się w niezgodności między ustalonym

stanem faktycznym a hipotezą zastosowanej normy prawnej, na błędnym przyjęciu

czy zaprzeczeniu związku zachodzącego między faktem ustalonym w procesie a

normą prawną. Oceniając zasadność podstawy kasacyjnej naruszenia prawa

materialnego, należy opierać się jedynie na stanie faktycznym, który stał się

podstawą zaskarżonego wyroku. W szczególności nie można skutecznie dowodzić

błędu w subsumcji przez kwestionowanie prawidłowości dokonanych przez sąd

ustaleń faktycznych.

Istotną dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy była kwestia wzajemnej relacji

przepisów art. 45 § 1 k.p. i art. 60 k.p. W myśl pierwszego z nich w razie ustalenia,

8

że wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony jest

nieuzasadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy -

stosownie do żądania pracownika - orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a

jeżeli umowa uległa już rozwiązaniu - o przywróceniu pracownika do pracy na

poprzednich warunkach albo o odszkodowaniu. Odszkodowanie, o którym mowa w

powołanym przepisie przysługuje w wysokości określonej w art. 471

k.p. Z kolei

stosownie do art. 60 k.p. jeżeli pracodawca rozwiązał umowę o pracę w okresie

wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę bez

wypowiedzenia, pracownikowi przysługuje wyłącznie odszkodowanie.

Odszkodowanie przysługuje w wysokości wynagrodzenia za czas do upływu okresu

wypowiedzenia.

W tym kontekście zwrócić należy uwagę, że w zaskarżonym wyroku Sąd

Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 23.016 zł tytułem

odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę oraz

niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Natomiast

pełnomocnik powódki w skardze kasacyjnej wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku

przez zastąpienie tej kwoty 23.016 zł kwotą 37.457,34 zł oraz równocześnie wniósł

o przywrócenie powódki do pracy na poprzednio zajmowane stanowisko (punkt IV

skargi kasacyjnej). Domagał się więc zarówno odszkodowania z tytułu dwóch

decyzji pracodawcy, jak i przywrócenia do pracy. Roszczenia te wzajemnie się

wykluczają, gdyż nie można równocześnie domagać się odszkodowania za prawnie

wadliwe rozwiązanie stosunku pracy oraz przywrócenia do pracy. W tym aspekcie

Sąd Najwyższy nie mógł rozpoznać skargi kasacyjnej, bowiem każde z

wymienionych w cytowanych wyżej przepisach roszczeń wymaga dokonania

odmiennej subsumpcji. W przypadku oceny wyłącznie odszkodowania nie byłoby

np. potrzeby rozważania możliwości i celowości dalszego zatrudnienia powódki

(Sąd Okręgowy uznał, że istniał konflikt powódki z przełożonym i innymi

pracownikami, uniemożliwiający dalsze zatrudnienie powódki w Agencji, a skarga

kasacyjna m.in. podnosi brak analizy sytuacji osobistej powódki pod kątem

zasadności przywrócenia jej do pracy). Z kolei ocena wyłącznie roszczenia o

przywrócenie do pracy czyniłaby zbędnym rozważanie charakteru prawnego

otrzymywanej przez powódkę premii i możliwości zaliczenia jej do podstawy

9

obliczania odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku

pracy oraz wzajemnych relacji odszkodowań z art. 45 § 1 k.p. i art. 60 k.p.

Ponieważ skarga kasacyjna zawiera istotne, nie dające się usunąć, wady

konstrukcyjne istniały podstawy do rozważenia wydania postanowienia

odmawiającego przyjęcia jej do rozpoznania na etapie tzw. przedsądu. W sytuacji

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania Sąd Najwyższy dodatkowo wziął pod

uwagę, że nie wystąpiła w sprawie nieważność postępowania i uznał, że ze

względów wyżej przedstawionych skarga kasacyjna w pozostałym zakresie podlega

oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. (punkt II sentencji wyroku).

Biorąc pod uwagę sytuację osobistą powódki po rozwiązaniu stosunku pracy

o kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 108 § 1 k.p.c., art. 102

k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.