II UK 210/14

Sygn. akt II UK 210/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego sp. z o.o. w G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wydanie pisemnej interpretacji przepisów prawnych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 listopada 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zmienia wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 stycznia

2013 r., i oddala odwołanie wnioskodawcy,

2. zasądza od wnioskodawcy na rzecz strony pozwanej kwotę

120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2013 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie z odwołania Miejskiego Przedsiębiorstwa

Komunikacyjnego Sp. z o.o. z siedzibą w G. o wydanie pisemnej interpretacji

przepisów prawnych.

W stanie faktycznym sprawy, decyzją z dnia z dnia 25 września 2012 r.,

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - na podstawie art. 10 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 2

lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst; Dz.U. z 2015

r., poz. 584) w związku z art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst; Dz.U. z 2015 r., poz. 121) -

uznał za nieprawidłowe stanowisko zawarte we wniosku M.P.K. Spółki z o.o. (dalej

także wnioskodawca albo płatnik) o wydanie pisemnej interpretacji w trybie art. 10

ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, potwierdzającej brak obowiązku

opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych (FEP) za pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w

niepełnym wymiarze czasu pracy lub za pracowników, którzy przed dniem 1

stycznia 1999 r. nie byli zatrudnieni w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że wnioskodawca

zatrudnia pracowników na stanowiskach kierowców autobusów, którzy wykonują

prace o szczególnym charakterze. Zdaniem wnioskodawcy wobec pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w

niepełnym wymiarze czasu pracy lub nie świadczących pracy przed dniem 1

stycznia 1999 r., pracodawca nie ma obowiązku odprowadzania składek na

Fundusz Emerytur Pomostowych. Stanowisko płatnika organ rentowy uznał za

nieprawidłowe, ponieważ składka na FEP powinna być opłacana od wszelkich

wynagrodzeń stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe, przysługujących za okres zatrudnienia w warunkach

szczególnych lub szczególnym charakterze, bez względu na wymiar czasu pracy,

czy też ewentualne prawo do emerytury pomostowej.

W odwołaniu od powyższej decyzji płatnik wniósł o jej zmianę i uznanie za

prawidłowe stanowiska przedstawionego we wniosku. Odwołujący się zarzucił

zaskarżonej decyzji błędną interpretację przepisów prawa - art. 2, 32 oraz art. 67

3

Konstytucji RP, art. 2a ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

oraz art. 35 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U.

nr 237, poz. 1656 ze zm.). Odwołujący się podniósł, że z art. 35 ustawy o

emeryturach pomostowych wynika, iż wobec pracowników wykonujących pracę w

szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze etatu nie ma obowiązku

odprowadzania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych. Przywołany przepis

formułuje dwa warunki, od których uzależniony jest obowiązek odprowadzania

składek. Jednym z tych warunków jest wykonywanie prac w szczególnym

charakterze – w tym zakresie ustawa odsyła do definicji zawartej w art. 3 ust. 1 i 3

ustawy. Jednakże przepisów tych nie można odczytywać w oderwaniu od art. 3 ust.

5 ustawy, w którym zawarta jest definicja prac o szczególnym charakterze, zgodnie

z którą prace o szczególnym charakterze to prace, o których mowa w załączniku do

ustawy, wykonywane w pełnym wymiarze czasu pracy. Zatem należy uznać, że w

przypadku gdy pracownik wykonuje prace o szczególnym charakterze w niepełnym

wymiarze czasu pracy, pracodawca nie ma obowiązku odprowadzania składek na

FEP. Według wnioskodawcy nie ma obowiązku odprowadzania składek na

Fundusz Emerytur Pomostowych za pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze etatu lub

niewykonujących takiej pracy przed dniem 1 stycznia 1999 r. Nadto odwołujący się

wskazał, że w art. 32 Konstytucji RP przewiduje się zasadę równości wobec prawa

wszystkich obywateli. Stan, w którym pracodawca opłaca imienne składki na

ubezpieczenie społeczne za wszystkich pracowników wykonujących tę samą pracę,

przy czym świadczenia w postaci prawa do emerytury pomostowej przysługują nie

wszystkim, za których opłaca się składki, byłby naruszeniem zasady równego

traktowania obywateli przez władze publiczne. Identycznie ocenić trzeba sytuację,

w której obowiązek odprowadzania składek na FEP dotyczy osób, które nie

wykonywały pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze przed

dniem 1 stycznia 1999 r., jest to zaś – stosownie do art. 4 pkt. 5 ustawy, jedna z

przesłanek nabycia prawa do emerytury pomostowej.

Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną

decyzję i uznał za prawidłowe stanowisko zawarte we wniosku płatnika co do braku

obowiązku opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych za pracowników

4

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

niepełnym wymiarze czasu pracy lub za pracowników, którzy przed dniem 1

stycznia 1999 r. nie byli zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że zgodnie z art. 35 ust. 1 pkt 2 i art. 3 ust.

4 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych, pracownikiem wykonującym pracę w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze jest zatrudniony w pełnym

wymiarze czasu pracy, stąd należy uznać, że obowiązek składkowy określony w

art. 35 ustawy dotyczący jedynie pracownika, który wykonuje prace w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze w wymiarze wskazanym w art. 3 ust. 4 i

5 ustawy, skoro w przypadku pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze

czasu pracy prawo do emerytury pomostowej zostało wyłączone. W tym zakresie

Sąd odwołał się do rozważań zawartych w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22

lutego 2012 r., II UK 130/11, (LEX nr 1157556). Sąd pierwszej instancji podzielił

również stanowisko wnioskodawcy, że nie istnieje obowiązek odprowadzania

składki na FEP za pracowników, którzy przed dniem 1 stycznia 1999 r. nie byli

zatrudnieni w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Zdaniem

Sądu Okręgowego, osoby, które podjęły zatrudnienie w szczególnych warunkach

lub szczególnym charakterze po dniu 1 stycznia 1999 r., również nie nabędą prawa

do emerytury pomostowej (art. 4 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych). Skoro

prawo do emerytury pomostowej w stosunku do takich pracowników jest

wyłączone, nie można przyjąć, że należą oni do kręgu osób objętych

ubezpieczeniem.

Sąd Apelacyjny, oddalił apelację organu rentowego, podzielając ocenę

prawną, dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Podkreślając zasadę ścisłej

wykładni przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, Sąd drugiej instancji

zauważył, że objęcie z mocy ustawy ubezpieczeniem społecznym wiąże się z

obowiązkiem opłacania składki na to ubezpieczenie. Z drugiej strony obowiązek

ubezpieczenia nie może dotyczyć osoby, co do której od początku wiadomo, że

nigdy świadczenia nie nabędzie, bowiem podleganie ubezpieczeniom ściśle wiąże

się z prawem do przyszłych świadczeń z tego tytułu. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

osoby pracujące w szczególnych warunkach lub szczególnym |charakterze w

5

niepełnym wymiarze czasu pracy nie mogą nabyć prawa do emerytury pomostowej

o czym przesądza art. 4 pkt. 6 w związku z art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych. Pracownikiem uprawnionym do emerytury pomostowej jest

pracownik, który poza spełnieniem przesłanek wymienionych enumeratywnie w art.

4 pkt 1-5 i 7, spełnia również przesłankę określoną w pkt 6 tego przepisu, tj. po dniu

31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy (art. 3 ust. 4 i 5 ustawy). W myśl

natomiast art. 3 ust. 5, za pracowników wykonujących prace w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących

po dniu wejścia w życie ustawy w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których

mowa w ust. 3. Sąd Apelacyjny w pełni zgodził się z rozważaniami Sądu

Najwyższego zawartymi w wyroku z dnia 22 lutego 2012r., II UK 130/11. W jego

ocenie przedstawione w nim argumenty dotyczą również pracowników, którzy nie

wykonywali pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

przed dniem 1 stycznia 1999 r., bowiem nie mogą oni nabyć prawa do emerytury

pomostowej, nie spełniając przesłanki określonej w art. 4 ust. 5 ustawy o

emeryturach pomostowych. Sąd, za rozważaniami Sądu Najwyższego zawartymi w

powołanym wyżej wyroku, przyjął, że obciążanie obowiązkiem składkowym płatnika

za pracowników, którzy nie mogą nabyć prawa do emerytury pomostowej

oznaczałoby, że składki na ubezpieczenie społeczne, nie miałyby takiego

charakteru, stanowiąc daninę publicznoprawną. Wynikająca z art. 2 Konstytucji RP

zasada należytej legislacji nie pozwala na to, aby na podstawie niejednoznacznych

norm prawnych konstruować obowiązki o charakterze fiskalnym.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik organu

rentowego, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 10 ust. 1 i 5 ustawy z

dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej w związku z art. 35

ustawy o emeryturach pomostowych, przez uznanie, że „brak jest obowiązku

opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych, za pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

niepełnym wymiarze czasu pracy lub za pracowników, którzy przed 1 stycznia

1999 r. nie byli zatrudnieni w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze”, wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

6

sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę i rozstrzygnięcie co

do istoty sprawy wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Jedyną jej podstawą był zarzut naruszenia prawa materialnego – art. 10 ust.

1 i 5 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w związku z art. 35 ustawy o

emeryturach pomostowych.

Zarzut ten jest uzasadniony gdy odnosi się do naruszenia art. 35 ustawy o

emeryturach pomostowych.

Na wstępie warto przypomnieć – z powołaniem się na ustalone w tej mierze

orzecznictwo (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2011 r.,

II UK 331/10 – OSNP 2012 nr 11-12, poz.147 i z 18 kwietnia 2011 r., III UK 117/10,

LEX 898257), że zgodnie z art. 10 ust. 1, 2, 3 oraz 5 ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej przedsiębiorca może złożyć do właściwego organu

administracji publicznej lub państwowej jednostki organizacyjnej wniosek o wydanie

pisemnej interpretacji co do zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z których

wynika obowiązek świadczenia przez przedsiębiorcę daniny publicznej oraz

składek na ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne, w jego indywidualnej sprawie

(ust. 1). Wniosek o wydanie interpretacji może dotyczyć zaistniałego stanu

faktycznego lub zdarzeń przyszłych (ust. 2). Przedsiębiorca we wniosku o wydanie

interpretacji jest obowiązany przedstawić stan faktyczny lub zdarzenie przyszłe

oraz własne stanowisko w sprawie (ust. 3). Interpretacja nie jest wiążąca dla

przedsiębiorcy, jednakże nie może być on obciążony jakimikolwiek daninami

publicznymi, sankcjami administracyjnymi, finansowymi lub karami w zakresie, w

jakim zastosował się do uzyskanej interpretacji (ust. 2). Jest ona (interpretacja)

natomiast wiążąca dla organów administracji publicznej lub państwowych jednostek

organizacyjnych właściwych dla przedsiębiorcy i może zostać zmieniona wyłącznie

w drodze wznowienia postępowania (art. 9 ust. 3 tej ustawy). Zapadła w wyniku

rozpoznania wniosku decyzja właściwego organu musi zawierać wskazanie

prawidłowego stanowiska w tym zakresie i jego uzasadnienie. Zakres i przedmiot

7

sprawy o udzielenie pisemnej interpretacji przepisów prawa determinuje zatem

treść wniosku wszczynającego postępowanie, a rolą organu prowadzącego to

postępowanie jest ocena stanowiska strony w spornej kwestii, nie zaś

przedstawianie poglądów i wykładni przepisów odnoszących się do różnych sytuacji

faktycznych. Istotą tego postępowania jest uzyskanie przez stronę wyjaśnienia

treści przepisów prawa i zasad ich zastosowania w odniesieniu do indywidualnej

sytuacji wskazanej we wniosku.

Przechodząc do uwag merytorycznych, trzeba zauważyć, że zgodnie z art.

35 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych składki na Fundusz Emerytur

Pomostowych opłaca się za pracownika, który spełnił łącznie wskazane w nim

warunki: urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r. oraz wykonuje prace w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, określone w art. 3 ust. 1 i

3 ustawy, przy czym obowiązek składkowy powstaje z dniem rozpoczęcia

wykonywania przez pracownika pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, a ustaje z dniem zaprzestania wykonywania tych prac.

Za wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2015 r., I UK 330/14

(dotąd niepublikowany), należy powtórzyć, że emerytury pomostowe tworzą

odrębny od powszechnego system finansowy, czego wyrazem jest także ich

wyodrębnienie finansowe przez ustanowienie składki na Fundusz Emerytur

Pomostowych w wysokości 1,5% podstawy wymiaru. „Obowiązek opłacania i

finansowania składki w myśl art. 35 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych

spoczywa na pracodawcach zatrudniających pracowników, którzy urodzili się po

dniu 31 grudnia 1948 r. oraz wykonują prace w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3 tej ustawy bez względu

na to, czy pracownik za którego jest ona opłacana został objęty ochroną przed

ryzykiem zaprzestania wykonywania dotychczasowej pracy zawodowej przed

osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego. Ustawodawca pozbawił bowiem

składki na Fundusz Emerytur Pomostowych cechy wzajemności (odpłatności).

Przyjmuje się, że ma ona charakter przymusowy, celowy i bezzwrotny, a także pełni

rolę opłaty celowej przeznaczonej na finansowanie emerytur pomostowych”, zaś

obowiązek składkowy „powiązany jest wyłącznie z zatrudnieniem pracownika

8

urodzonego po dniu 31 grudnia 1948 r. przy pracach w warunkach szczególnych

lub o szczególnym charakterze”.

W dalszym ciągu za cytowanym wyżej wyrokiem, trzeba wskazać, że

„Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2000 r., K 9/00 (OTK ZU 2000

nr 8 poz. 294) stwierdził, że obowiązujące obecnie regulacje prawne dowodzą, że

prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie można zaliczyć do praw

obligacyjnych. Nie zawsze istnieje prosta zależność między prawem do świadczeń

lub ich wysokością a okresem i rozmiarem opłacanej składki (por. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 30 maja 2000 r., K 37/98, OTK ZU 2000 nr 4, poz. 112).

Odosobniony obecnie jest pogląd zgodnie z którym składka na ubezpieczenie

społeczne nie posiada charakteru daniny publicznej. W wyroku z dnia 15 lipca

2013 r., K 7/12 (76/6/A/213) Trybunał Konstytucyjny uwypuklił, że składki na

ubezpieczenie rentowe są charakterystycznym źródłem finansowania zabezpieczeń

społecznych, posiadającym odrębną nazwę własną i wykazują wszystkie cechy

daniny publicznej, o której mowa w art. 217 Konstytucji RP. Składki na

ubezpieczenia rentowe, będące dochodami publicznymi, wnosi się na zasadzie

przymusu opartego na władztwie daninowym. Stanowią one dochód

pozabudżetowy podmiotu publicznego, jakim jest Fundusz Ubezpieczeń

Społecznych. (…)”.

Z tych przyczyn, Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę

kasacyjną, nie podziela poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia

22 lutego 2012 r., II UK 130/11 (OSNP 2013 nr 3-4, poz. 40), według którego

„obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych dotyczy

pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy (art. 35 ust. 1 ustawy o emeryturach

pomostowych (…)”, wskazując w uzasadnieniu, że obowiązek ubezpieczenia nie

może dotyczyć osoby, co do której od początku wiadomo, że nigdy świadczenia nie

otrzyma.

W tych warunkach, w okolicznościach sprawy, brak podstaw prawnych do

podzielenia poglądu wnioskodawcy, że pracodawca jako płatnik składek na

Fundusz Emerytur Pomostowych nie ma obowiązku zapłaty składek na ten fundusz

za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

9

charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy, lub za pracowników, którzy przed

dniem 1 stycznia 1999 r. nie byli zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Obowiązek zapłaty składek na Fundusz Emerytur

Pomostowych stosownie do art. 35 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych,

uzależniony został wyłącznie od zatrudniania pracowników, którzy urodzili się po

dniu 31 grudnia 1948 r., wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy i bez znaczenia

dla obowiązku zapłaty składki jest okoliczność, czy pracownik wykonujący obecnie

pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze spełniałby

warunki dla nabycia prawa do emerytury pomostowej zawarte w art. 4 ustawy.

Z tych przyczyn, gdy podniesiony w skardze kasacyjnej organu rentowego

zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 35 ustawy o emeryturach

pomostowych) okazał się uzasadniony, orzeczono jak w sentencji po myśli art.

39816

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono po myśli art. 98 k.p.c.,

uwzględniając taryfowe wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego - § 12 ust. 4 pkt

1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych (…) – jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz.

490.

kc