WA 7/15

Sygn. akt: WA 7/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Błuś (przewodniczący)

SSN Jan Bogdan Rychlicki (sprawozdawca)

SSN Jerzy Steckiewicz

Protokolant : Anna Krawiec

przy udziale prokuratora Wojskowej Prokuratury Okręgowej ppłk. Tomasza

Narłowskiego delegowanego do Naczelnej Prokuratury Wojskowej

w sprawie W. S. z wniosku R. S. o zadośćuczynienie, po rozpoznaniu w Izbie

Wojskowej na rozprawie w dniu 13 lipca 2015 r., apelacji wniesionej przez

pełnomocnika wnioskodawczyni od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z

dnia 19 marca 2015 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że na podstawie

art. 632 pkt 2 k.p.k., art. 620 k.p.k. w zw. z § 2 ust. 1 i 2, § 14 ust. 6

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002

r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.)

zasądza od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni R. S.

kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu wydatków

związanych z ustanowieniem pełnomocnika w postępowaniu

2

przed Wojskowym Sądem Okręgowym w P., a w pozostałym

zakresie zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy,

2. kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb

Państwa.

UZASADNIENIE

W dniu 1 sierpnia 2014 r. R. S., do Sądu Okręgowego w G., złożyła

wniosek o zasądzenie na jej rzecz kwoty 250 000 zł tytułem zadośćuczynienia

za doznaną krzywdę w następstwie niesłusznego aresztowania jej męża W. S.

postanowieniami: Prokuratora Rejonowego w G. z dnia 17 grudnia 1983 r.,

oraz Sądu Marynarki Wojennej w G. z dnia 12 czerwca 1984 r.

Wojskowy Sąd Okręgowy w P., po ponownym rozpoznaniu sprawy

wyrokiem z dnia 19 marca 2015 r., na podstawie art. 8 ust. 1, ust. 4 w zw. z

art. 11 ust. 1, art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst jednolity Dz.U. z 2014 r., poz.

1851) zasądził od Skarbu Państwa – Departamentu Budżetowego Ministra

Obrony Narodowej w Warszawie na rzecz wnioskodawczyni R. S. […], kwotę

18 333,33 zł (osiemnaście tysięcy trzysta trzydzieści trzy złote i trzydzieści trzy

grosze) tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niesłusznego

aresztowania jej męża W. S. postanowieniami Prokuratora Rejonowego w G. z

dnia 17 grudnia 1983r. Sądu Marynarki Wojennej w G. z dnia 12 czerwca

1984r., wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od prawomocności

orzeczenia, w razie zawinionej zwłoki w zapłacie, przy czym na poczet

zasądzonego zadośćuczynienia zaliczył kwotę 8 333,33 zł (osiem tysięcy

trzysta trzydzieści trzy złote i trzydzieści trzy grosze) zasądzoną wyrokiem z

dnia 7 stycznia 2009r. Wojskowego Sądu Okręgowego w P., która została

wypłacona w dniu 26 lutego 2009r., (pkt I). W pozostałej części wniosek oddalił

(pkt II), a kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa (pkt III).

Powyższy wyrok w części, tj. w pkt II i III oddalającym wniosek w części

o zadośćuczynienie w wysokości 231.666,67 zł oraz nieuwzględniającym wniosku

3

o zasądzenie kosztów postępowania, zaskarżył pełnomocnik wnioskodawczyni R.

S. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

„ 1) art. 7 i 424 k.p.k. oraz art. 233 § 1 k.p.c. przejawiające się w przekroczeniu

granic swobodnej oceny dowodów i w następstwie tego dokonanie błędnych

ustaleń faktycznych odnośnie braku związku przyczynowego pomiędzy

nieleczoną w areszcie ciężką chorobą kardiologiczną W. S.,

a jego przedwczesną śmiercią w dniu 3 czerwca 1989r.,

2) art. 6 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie,

3) art. 446 § 6 k.c. poprzez bezpodstawne pominięcie przy ustalaniu należnego

zadośćuczynienia - niezależnie od krzywdy wyrządzonej W. S. - krzywdy

jakiej doznała wnioskodawczyni wskutek bezpodstawnego pozbawienia

wolności i związanej z tym śmiercią jej małżonka,

4) art. 445 § 2 k.c. przez rażące zaniżenie wysokości należnego

wnioskodawczyni zadośćuczynienia będące następstwem pominięcia,

względnie powierzchownego omówienia zaistniałych w sprawie faktów, w

sytuacji gdy prawidłowe rozważenie wszystkich okoliczności sprawy dawało

podstawy do ustalenia należnego wnioskodawczyni zadośćuczynienia w

wysokości dochodzonej we wniosku,

5) prawa procesowego - art. 626 § 1 k.p.k. i art. 632 pkt 2 k.p.k. poprzez

niezasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kosztów

zastępstwa procesowego według norm przypisanych”.

Autor apelacji wniósł o:

„ 1. zmianę zaskarżonego wyroku w pkt II i III poprzez zasądzenie od Skarbu

Państwa na rzecz wnioskodawczyni R. S. kwoty 231.666,67 zł. tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niesłusznego aresztowania jej

męża W. S. postanowieniami Prokuratora Rejonowego w G. z 17 grudnia 1983r.,

Sądu Marynarki Wojennej w G. z 12 czerwca 1984r. oraz związanego z tym jego

zgonem wraz z ustawowymi odsetkami od uprawomocnienia się orzeczenia z

jednoczesnym zasądzeniem kosztów zastępstwa procesowego za I instancję

według norm przepisanych,

ewentualnie o

2. uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt II i III w całości i przekazanie sprawy

Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania”.

4

W toku rozprawy odwoławczej wnioskodawczyni R. S. popierała apelację, a

prokurator postulował częściowe uwzględnienie apelacji, poprzez zasądzenie na

rzecz wnioskodawczyni wydatków poniesionych w związku z udziałem w sprawie

przed Sądem I instancji ustanowionego pełnomocnika w kwocie 120 zł, zaś w

pozostałym zakresie wnosił o utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzuty sformułowane w pkt 1-4 apelacji nie są zasadne.

Bezsporne jest, że w związku z niewątpliwie niesłusznym aresztowaniem

oprócz odszkodowania przysługuje odpowiednie zadośćuczynienie (art. 552 § 1

k.p.k.). Zadośćuczynienie to obejmuje „szkodę niematerialną” pojmowaną jako

negatywne przeżycia psychiczne osoby, wobec której zastosowano bezprawną

represję karną, a wynikłą z niewątpliwie niesłusznego skazania, zatrzymania czy

też tak jak w przedmiotowej sprawie – zastosowania tymczasowego aresztowania,

(por. L.K. Paprzycki (w:) J. Grajewski, L.K. Paprzycki, S. Steinborn, Komentarz

aktualizowany do art. 552 Kodeksu postępowania karnego, teza 11 do art. 552,

Lex/el. 2015).

Wojskowy Sąd Okręgowy w P., jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku, wszystkie występujące w sprawie okoliczności ocenił i nadał im właściwą

rangę, co znalazło wyraz w wysokości kwoty zasądzonego zadośćuczynienia, która

- wbrew twierdzeniom apelacji - nie wskazuje, by w ocenie tych okoliczności

naruszono zasady logicznego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia

życiowego (art. 7 k.p.k.).

Wojskowy Sąd Okręgowy w P. prawidłowo ustalił i ocenił okoliczności

zdarzenia związane z osobą W. S., zarówno przed zastosowaniem środka

zapobiegawczego, w trakcie jego trwania oraz po jego uchyleniu, (leczenie się na

schorzenia kardiologiczne, pobicie go przez współwięźnia) w tym jego sytuację

rodzinną i zawodową.

Zasadnie jednak nie uznał związku przyczynowego pomiędzy

zastosowaniem tymczasowego aresztowania, a jego zgonem, który nastąpił w dniu

3 czerwca 1989 r. Przypomnieć należało, że W. S., w związku z prowadzonym

przeciwko niemu postępowaniem przygotowawczym, pozbawiony był wolności w

warunkach zastosowania tymczasowego aresztowania w okresie od 17 grudnia

5

1983 r. do dnia 27 lipca 1984 r. Bezsporne jest też, że W. S. chorował na serce

jeszcze przed zastosowaniem tymczasowego aresztowania. Przebywając w

areszcie odmówił leczenia, a po uchyleniu środka zapobiegawczego pracował

zawodowo na różnych stanowiskach. Jego śmierć nastąpiła po pięciu latach od

uchylenia tymczasowego aresztowania. Zatem w tej części należało w pełni

zaakceptować stanowisko Wojskowego Sądu Okręgowego w P.

Zdaniem Sądu Najwyższego lektura akt także nie pozostawiła wątpliwości,

co do tego, że wnioskodawczyni nie przedstawiła w toku postępowania żadnego

orzeczenia o niepełnosprawności zmarłego męża.

Sąd I instancji słusznie podkreślił, że dostarczenie orzeczenia o

niepełnosprawności W. S. należało do wnioskodawczyni. Zgodnie bowiem z art. 6

k.c., obowiązek udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu

wywodzi skutki prawne. Zatem inny uczestnik postępowania nie był i nie mógł być

obciążony ciężarem przeprowadzenia dowodu, w tym zakresie. Trafne są też

wywody Sądu I instancji poczynione na s. 3 i 4 uzasadnienia zaskarżonego wyroku

związane w szczególności z istotą zadośćuczynienia przez pryzmat art. 445 § 2 k.c.

Sąd I instancji w tej części zaakcentował, że zadośćuczynienie to rekompensata za

szkodę niemajątkową powstałą z powodu bezprawnych działań organów państwa.

Wiąże się ona (szkoda niemajątkowa) nierozerwalnie z ujemnymi przeżyciami

psychicznymi osoby, wobec której zastosowano, np. tymczasowe aresztowanie, a

w następstwie tego utratę dobrego imienia, stanowiska pracy, obawami o los

rodziny itp. Niemniej jednak przy miarkowaniu kwoty zadośćuczynienia należy

oznaczać ją współmiernie, stosownie do realiów społecznych i baczyć, ażeby z

jednej strony kwota ta nie była rażąco niska, a z drugiej niewspółmiernie

wygórowana. W ocenie Sądu Najwyższego zasądzona kwota zadośćuczynienia

przysługująca osobom uprawnionym w wysokości 55 000 zł jest współmierna do

rozmiaru krzywdy jaka in concreto spotkała R. S. W związku z tym brak było

podstaw do zmiany zaskarżonego wyroku w tej części przez uwzględnienie

wniosku o zasądzenie na jej rzecz żądanej kwoty. W związku z tym, że w tej

sprawie o zadośćuczynienie uprawnione są trzy osoby (wdowa oraz M. S. i E. S.)

Sąd pierwszej instancji słusznie zasądził na jej rzecz 1/3 tej kwoty, tj. 18 333,33 zł,

zaliczając na jej poczet kwotę 8 333,33 zł zasądzoną wyrokiem Wojskowego Sądu

6

Okręgowego w P. z dnia 7 stycznia 2007 r., która to została wypłacona w dniu 26

lutego 2009 r.

Apelacja okazała się natomiast zasadna co do zarzutu określonego w pkt 5.

W toku postępowania przed Sądem I instancji pełnomocnik wnioskodawczyni

wniósł o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego. Wniosek ten nie został

uwzględniony, a Sąd pierwszej instancji swoje rozstrzygnięcie w tej kwestii oparł o

treść art. 13 cyt. ustawy oraz o wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 października

1999 r. Art. 13 tej ustawy stanowi, że koszty postępowania ponosi Skarb Państwa,

zaś teza cyt. wyroku Sądu Najwyższego brzmi, że „opłaty poniesione przez

wnioskodawcę ubiegającego się o odszkodowanie za doznaną szkodę i

zadośćuczynienie za krzywdę związaną z ustanowieniem przez niego

pełnomocnika nie należą do kosztów postępowania w rozumieniu art. 13 cyt.

ustawy, które ponosi Skarb Państwa”. W ocenie Sądu Najwyższego stanowisko

Sądu pierwszej instancji jest błędne i wymagało zmiany zaskarżonego wyroku w tej

części z powodów następujących.

Po pierwsze należało wskazać na nieaktualność orzeczenia Sądu

Najwyższego będącego podstawą błędnej decyzji procesowej sądu meriti oraz

zmianę reguł ponoszenia kosztów procesu, będącą konsekwencją wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 lipca 2006 r. (SK 21/04, Dz.U. Nr 141, poz.

1013), stwierdzającego niezgodność art. 632 pkt 2 k.p.k. z art. 2, art. 32 ust. 1 i art.

42 ust. 2 Konstytucji RP, tj. w zakresie ograniczającym możliwość przyznania

osobie uniewinnionej w sprawie z oskarżenia publicznego zwrotu kosztów obrony z

wyboru jedynie do „uzasadnionych wypadków”, co w efekcie doprowadziło do

dostosowania brzmienia art. 632 pkt 2 k.p.k. do sentencji orzeczenia Trybunału

(zob. ustawa z dnia 7 marca 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

karnego, Dz. U. Nr 80, poz. 539). Po drugie przed tym orzeczeniem Trybunału

Konstytucyjnego w orzecznictwie prezentowano pogląd, że osobom dochodzącym

odszkodowania na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za

nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego nie przysługuje zwrot kosztów z tytułu

ustanowienia pełnomocnika z wyboru (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20

listopada 1991 r., I KZP 30/91, OSNKW 1992, nr 3-4, poz. 23). Obecnie, po zmianie

7

art. 632 pkt 2 k.p.k., koszty obrońcy ustanowionego z wyboru w przypadku

uniewinnienia w sprawach z oskarżenia publicznego ponosi Skarb Państwa.

Analogicznie, uznanie zasadności roszczenia osoby represjonowanej za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, będące równoznaczne

ze stwierdzeniem niezgodnego z prawem działania organu państwa i zrównujące w

skutkach z uniewinnieniem, wywołuje także materialnoprawne skutki w zakresie

kosztów, konsekwencją których jest obowiązek zwrotu przez Skarb Państwa

wydatków zastępstwa adwokackiego z tytułu ustanowienia pełnomocnika z wyboru

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2011 r., IV KK 138/11, R-

OSNKW 2011, Nr 1, poz. 1190; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2013

r., IV KK 159/13, Lex nr 1377174, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia

29 maja 2008 r., II AKa 78/08, KZS 2008, Nr 11, poz. 86, postanowienie Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z dnia 17 marca 2010 r., II Akz 85/10, KZS 2010/6/87,

Prok.i Pr. – wkł. 2010/12/38).

W tej sytuacji w częściowym uwzględnieniu apelacji należało zmienić

zaskarżony wyrok i na podstawie art. 632 pkt 2 k.p.k., art. 620 k.p.k. w zw. z § 2 ust.

1 i 2, § 14 ust. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z

2013 r., poz. 461 ze zm.) zasądzić od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni

R. S. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia zł) tytułem zwrotu wydatków związanych z

ustanowieniem pełnomocnika w postępowaniu przed Wojskowym Sądem

Okręgowym w P., a w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymać w mocy.