I CSK 438/14

Sygn. akt I CSK 438/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa R. K.

przeciwko A. N.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 listopada 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną; odstępuje od obciążenia powoda

kosztami zastępstwa prawnego w instancji kasacyjnej.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 16 czerwca 2011 r. oddalił powództwo

R. K., A. K. i Ag. K. w sprawie o pozbawienie wykonalności tytułów wykonawczych:

aktu notarialnego z dnia 7 września 2000 r. sporządzonego przez notariusza M. G.

repertorium A nr […], zaopatrzonego w klauzulę wykonalności postanowieniem

wydanym w sprawie … 851/04 oraz ponownie w sprawie … 673/08, - w części, tj.

powyżej kwoty 323.299,50 zł, oraz aktu notarialnego z dnia 21 lutego 2000 r.

sporządzonego przez notariusza M. G. repertorium A nr […], zaopatrzonego w

klauzulę wykonalności postanowieniem wydanym w sprawie … 840/04, - w części,

tj. powyżej kwoty 323.299,50 zł, i orzekł o kosztach postępowania.

Ustalił, że w dniu 21 lutego 2000 r. przed Notariuszem M. G. w Kancelarii

Notarialnej w W. strony zawarły w formie aktu notarialnego Repertorium A nr […]

umowę pożyczki wraz z oświadczeniami o ustanowieniu hipotek oraz

oświadczeniami o poddaniu się egzekucji z aktu notarialnego. Na podstawie tej

umowy pozwany pożyczył powodom solidarnie kwotę 61.531,50 zł stanowiącą

równowartość 15.000 dolarów USA według średniego kursu NBP z dnia podpisania

umowy, a powodowie zobowiązali się solidarnie zwrócić kwotę pożyczki w złotych

uwzględniającą zmianę kursu dolara USA (wskaźnik waloryzacyjny) do 20 marca

2000 r. W przypadku uchybienia terminowi zwrotu pożyczki kwota pożyczki miała

zostać obciążona odsetkami w wysokości 5% w stosunku miesięcznym liczonymi

od kwoty 15.000 dolarów USA. W § 4 umowy strony ustaliły, że na wypadek gdyby

do dnia 20 marca 2000 r. pożyczka nie została zwrócona, powodowie poddają się

egzekucji z aktu notarialnego co do zapłaty solidarnie na rzecz pozwanego

równowartości kwoty 15.000 dolarów USA według średniego kursu NBP z dnia

zapłaty wraz z odsetkami w wysokości 5% w stosunku miesięcznym. Powodowie

nie zwrócili kwoty pożyczki w umówionym terminie.

W dniu 7 września 2000 r. przed Notariuszem M. G. w Kancelarii Notarialnej

w W. strony zawarły w formie aktu notarialnego Repertorium A nr […] kolejną

umowę pożyczki wraz z oświadczeniami o ustanowieniu hipotek oraz

oświadczeniami o poddaniu się egzekucji z aktu notarialnego. Na podstawie tej

3

umowy pozwany pożyczył powodom solidarnie kwotę 261.768 zł stanowiącą

równowartość 60.000 dolarów USA według średniego kursu NBP z dnia podpisania

umowy (1 USD 4.3628 zł), a powodowie zobowiązali się solidarnie zwrócić kwotę

pożyczki z uwzględnieniem zmiany kursu dolara USA do 7 listopada 2000 r. W

przypadku uchybienia terminowi zwrotu pożyczki kwota pożyczki została opatrzona

odsetkami w wysokości 3% w stosunku miesięcznym liczonymi od kwoty 60.000

dolarów USA (wskaźnik waloryzacyjny). W § 4 umowy powodowie zobowiązali się,

że w przypadku gdy do 7 listopada 2000 r. pożyczka nie zostanie zwrócona,

poddają się egzekucji z aktu notarialnego co do zapłaty solidarnie na rzecz

pozwanego kwoty stanowiącej równowartość 60.000 dolarów USA według

średniego kursu NBP z dnia zapłaty wraz z odsetkami w wysokości 3% w stosunku

miesięcznym - w trybie art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c. Powodowie nie wywiązali się także z

tej umowy.

Postanowieniem z 21 września 2004 r. wydanym w sprawie … 850/04 Sąd

Rejonowy w N. nadał klauzulę wykonalności aktowi notarialnemu z dnia 21 lutego

2000 r., zaś postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2004 r. wydanym w sprawie …

851/04 Sąd Rejonowy w N. nadał klauzulę wykonalności aktowi notarialnemu z dnia

7 września 2000 r. Na podstawie powyższych tytułów wykonawczych w dniu 23

marca 2005 r. pozwany złożył do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w

N. wniosek o wszczęcie egzekucji z zabudowanej nieruchomości położonej w Ł.

przy ul. G. […], składającej się z działek Nr 13/2 i 14/2, dla której Sąd Rejonowy w

N. prowadzi księgę wieczystą Nr […], stanowiącej własność A. K. w 1/2 części i Ag.

K. w 1/2 części. Komornik wszczął postępowanie egzekucyjne pod sygn. …722/05.

Na dzień 23 marca 2005 r. należność główna została wyliczona przez komornika na

kwotę 323.299,50 zł, odsetki na kwotę 597.315.98 zł oraz dalsze odsetki od 24

marca 2005 r. w wysokości 121,23 zł dziennie.

W dniu 4 czerwca 2008 r. pozwany wniósł do Komornika Sądowego przy

Sądzie Rejonowym w N. o wszczęcie egzekucji z wszelkich ruchomości,

wynagrodzeń za pracę, dochodów uzyskiwanych z tytułu posiadanych udziałów w

spółkach, papierów wartościowych i innych.

4

Na podstawie aktu notarialnego z dnia 21 lutego 2000 r. zaopatrzonego

w klauzulę wykonalności z dnia 4 sierpnia 2008 r. przeciwko Ag. K. na wniosek

pozwanego przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym w S. została

wszczęta egzekucja z 1/2 udziału w nieruchomości stanowiącej działkę oznaczoną

nr 402 o powierzchni 0.0352 ha oraz budynku o pow. zabudowy 67 m2, położonej

w R. przy ul. L. […]; na dzień 14 października 2008 r. należność główna została

wyliczona na kwotę 61.531.50 zł. odsetki 316.265,19 zł i dalsze odsetki od 15

października 2008 r. po 101.15 zł dziennie plus koszty procesu 50 zł. Na dzień 27

maja 2009 r. w sprawie egzekucyjnej przeciwko Ag. K. …1981/09 w związku z

dołączeniem drugiego tytułu wykonawczego - aktu notarialnego z dnia 7 września

2000 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności z dnia 6 października 2008 r. i

rozszerzeniem przedmiotu egzekucji, należność główna wynosiła 323,299.50 zł,

odsetki 1.145.326,23 zł oraz dalsze odsetki w wysokości 359,33 zł dziennie.

Postanowieniem z dnia 27 maja 2009 r. wydanym w sprawie sygn. akt …

279/08 Sąd Rejonowy w N. przysądził na rzecz pozwanego własność zabudowanej

nieruchomości stanowiącej działkę gruntu nr 13/2, 14/2 zabudowanej budynkiem

mieszkalnym, położonej w Ł. przy ul. G. […] będącej przedmiotem licytacji, za cenę

500.000 zł, na poczet której została zaliczona wierzytelność nabywcy. Należność

pozwanego po odjęciu kosztów postępowania egzekucyjnego w sprawie … 722/05

oraz opłaty egzekucyjnej została zaspokojona do kwoty 431.350,47 zł.

W toku postępowania egzekucyjnego - zarówno w sprawie … 722/05 jak

i w sprawie … 1981/09, powodowie składali skargi na czynności komorników.

Rozpoznające skargi sądy nie dopatrzyły się naruszenia przez komorników

przepisów postępowania egzekucyjnego. Uzyskane z egzekucji sumy nie

wystarczyły dla całkowitego zaspokojenia pozwanego.

Mając na względzie powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że powództwo

nie zasługiwało na uwzględnienie.

Powołując dyspozycję art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c., Sąd I instancji stwierdził,

że poddanie się przez dłużników rygorowi egzekucji z aktu notarialnego obejmuje

należność główną i odsetki, które zostały ustalone w stałej waloryzacyjnej

5

wysokości. Poddanie się egzekucji w umowie zawartej w formie aktu notarialnego

jest oświadczeniem woli, którego skutkiem procesowym jest powstanie tytułu

egzekucyjnego. Dopiero w postępowaniu o nadanie klauzuli Sąd bada czy

dokument, który ma zaopatrzyć w klauzulę, odpowiada warunkom formalnym tytułu

egzekucyjnego, a klauzulę wykonalności wydaną z naruszeniem przepisów prawa

egzekucyjnego dłużnik może zwalczać w drodze zażalenia (art. 795 k.p.c.).

Następnie, powołując orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy

wskazał, że przepis art. 777 § 1 k.p.c. nie może stanowić podstawy dochodzenia

jakichkolwiek roszczeń o charakterze cywilnoprawnym.

Tym samym uznał, że wprawdzie zobowiązania stwierdzone aktami

notarialnymi i oświadczenia o poddaniu się egzekucji nie mogą obejmować

obowiązku zapłaty odsetek za opóźnienie i klauzula w tym zakresie nie powinna

być aktowi nadana, jednakże zarzuty w tej materii nie mogą stanowić podstawy

powództwa przeciwegzekucyjnego, a jedynie mogą być przedmiotem zarzutów

zażalenia w postępowaniu klauzulowym. W postępowaniu spowodowanym

wniesieniem powództwa opozycyjnego rozpoznaniu przez sąd podlegają bowiem

wyłącznie zdarzenia wywołujące skutki materialnoprawne, które zostały w sposób

wyczerpujący określone art. 840 § 1 k.p.c.

Odnosząc się natomiast do zarzutów powodów podniesionych w dalszym

toku postępowania ( tj. w piśmie z dnia 25 marca 2011 r.), dotyczących wygaśnięcia

zobowiązania na skutek zapłaty, związanych z zarzutem nieprawidłowego

wyliczenia kwoty długu wraz z odsetkami, Sąd Okręgowy wskazał, że powodowie

twierdzeń w tym zakresie nie wykazali. W ocenie Sądu, powodowie bezzasadnie za

datę graniczną naliczania odsetek umownych przyjęli dzień złożenia przez

pozwanego wniosku egzekucyjnego, skoro odsetki należne są aż do zupełnego

zaspokojenia wierzyciela. Nie wiadomo też w jaki sposób powodowie ustalili

wskaźnik waloryzacyjny.

Wobec powyższego, wskazując, że stosownie do art. 803 k.p.c. tytuł

wykonawczy stanowi podstawę do prowadzenia egzekucji o całe objęte nim

roszczenie i ze wszystkich części majątku dłużnika Sąd uznał, że dopóki roszczenie

6

wierzyciela nie zostanie w całości zaspokojone, dopóty nie ma podstaw do

ograniczenia czy pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego. Z tych

względów oddalił powództwo w całości.

Apelację powodów od tego wyroku Sądu Okręgowego Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 5 listopada 2013 r. oddalił, jako bezzasadną.

Podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez sąd pierwszej instancji i przyjął

je za własne.

Za nietrafny uznał zarzut naruszenia art. 217 § 1 k.p.c. w zw. art. 3 k.p.c.

w zw. art. 210 § 2 k.p.c., zmierzający do wykazania, że Sąd I instancji naruszył

zasadę kontradyktoryjności. Podkreślił, że Sąd jest obowiązany znać i stosować

przepisy z urzędu, a nie tylko wtedy kiedy strona je wskaże. Badając sprawę

w płaszczyźnie art. 840 § 1 k.p.c., Sąd był obowiązany rozważyć i dokonać

dystynkcji pomiędzy przedmiotem tego trybu, a materią podlegającą rozważaniu

i zwalczaniu w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu,

celem prawidłowej subsumcji roszczenia w płaszczyźnie art. 840 § 1 k.p.c.

Za prawidłową uznał konstatację Sądu Okręgowego, że z aktów notarialnych

wynika, iż poddanie się przez dłużników rygorowi egzekucji z aktu obejmuje

należność główną i należne odsetki, które zostały ustalone w stałej waloryzacyjnej

wysokości. Uzupełniająco podniósł, że poddanie się przez dłużników egzekucji

w § 4 każdego z aktów nie tylko zawiera powołanie się na treść art. 777 § 1 pkt. 5

k.p.c., ale spełnia przesłanki tego przepisu również co do obowiązku płacenia

odsetek. Zostały one określone za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, procentowo

oraz stosownie do wartości dolara (wobec określenia należności głównych, jako

równowartości odpowiednich sum w USD z dnia zapłaty). Określono również

pozostałe warunki, jak i termin do którego dłużnik może wystąpić o nadanie klauzuli

wykonalności i przesłanki te zostały przez wierzyciela spełnione zgodnie z tym

przepisem. W konsekwencji Sąd uznał, że skoro dłużnicy poddali się egzekucji

w sposób skuteczny co do odsetek, brak było podstaw do przyjęcia, iż poddanie

się egzekucji dotyczyło jedynie należności głównej. W tej sytuacji mimo, iż dłużnik

w tym przypadku (dotyczącym aktu notarialnego), inaczej niż odnośnie orzeczenia

7

sądowego, może kwestionować w trybie art. 840 § 1 pkt. 1 k.p.c. sam obowiązek

określony w akcie notarialnym, zarzut naruszenia tego przepisu z wyżej

wskazanych przyczyn był chybiony. Dodatkowo wskazał, że dłużnicy prawomocnie

przegrali sprawę dotyczącą stwierdzenia nieważności przedmiotowych umów, gdzie

kwestionowano też ważność postanowień co do odsetek.

W rezultacie, skoro egzekucja dotyczy należności głównej z odsetkami

i aktualnie co do każdej z umów wyegzekwowano jedynie koszty sądowe i część

odsetek, Sąd nie znalazł podstaw do podzielenia konstatacji skarżących,

że zobowiązanie wygasło, wobec czego oddalił apelację, jako bezzasadną.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 777 §1 pkt

5 k.p.c. przez błędną jego wykładnię, polegającą na uznaniu, że oświadczenie

o poddaniu się egzekucji złożone na podstawie powołanego przepisu co do

obowiązku zapłaty kwoty ustalonej za pomocą klauzuli waloryzacyjnej obejmuje

zarówno należność główną, jak i należne od niej odsetki oraz art. 840 k.p.c. przez

błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że zarzut błędnego sformułowania

oświadczenia o poddaniu się egzekucji powodujący jego bezskuteczność nie jest

okolicznością mogącą stanowić podstawę do pozbawienia tytułu wykonawczego

w części.

W konkluzji wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości

i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa w całości

zgodnie z żądaniem pozwu i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego,

ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c. o treści obwiązującej w okresie zawierania

aktów notarialnych będących przedmiotem sprawy, akt notarialny sporządzony

w trybie tego przepisu powinien określać warunki, które upoważniają wierzyciela

do prowadzenia egzekucji przeciwko dłużnikowi na podstawie tego aktu.

Pozostawiając na uboczu niefortunność samego użytego tu sformułowania

„warunki”, słusznie krytykowanego w piśmiennictwie, i w obecnej wersji tego

8

przepisu pominiętego, należy stwierdzić, że chodziło przede wszystkim o wymóg

odpowiednio precyzyjnego określenia świadczenia pieniężnego dłużnika, tj. jego

wysokości i terminu płatności. Zdaniem skarżącego, wymagania te zostały

spełnione w obu aktach notarialnych tylko co do sumy głównej udzielanych

pożyczek, których zwrot określono za pomocą klauzuli waloryzacyjnej w stosunku

do dolara amerykańskiego, natomiast nie zadbano o zapewnienie odpowiedniej

określoności świadczeniom odsetkowym za opóźnienie w spłaceniu

zwaloryzowanych pożyczek, gdyż oświadczenie dłużnika nie wskazuje żadnej

kwoty co do której dłużnik poddaje się egzekucji z tego tytułu, zwłaszcza zaś nie

określa górnej granicy świadczenia dłużnika. W opinii skarżącego jest to sprzeczne

z właściwą wykładnią art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c., a tym samym czyni oświadczenie

dłużnika w tym zakresie bezskutecznym.

Stanowisko to jest nietrafne. W obu aktach notarialnych określono

zwaloryzowane kwoty udzielonych pożyczek, terminy ich zwrotu oraz odsetki od

tych kwot w skali miesięcznej (odpowiednio 5 i 3%). Dane te są wystarczające do

sprecyzowania rozmiaru świadczenia dłużnika z tytułu odsetek, gdyż ustalenie jego

wysokości sprowadza się do prostej operacji matematycznej, jak to sformułował

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 września 2014 r. III CZP 53/14 (OSNC 2015,

nr 6, poz. 67). Strony mogły, rzecz jasna, wskazać w tych aktach maksymalną

kwotę odpowiedzialności dłużnika z tytułu ustalonych odsetek, jednakże brak

takiego ograniczenia kwotowego nie niweczy skuteczności samego zobowiązania

do uiszczania odsetek, jak i skuteczności oświadczeń o poddaniu się w egzekucji

tych świadczeń odsetkowych. Sąd Najwyższy, formułując w uzasadnieniu uchwały

z dnia 7 marca 2008 r., III CZP 155/07 (OSNC 2009, nr 3, poz. 42) wymagania co

do treści oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji w zakresie odsetek od

świadczenia głównego, wskazał, że konieczne jest określenie w tym oświadczeniu

stopy procentowej i terminu, od którego nalicza się odsetki. Należy przyjąć,

że pominięcie w tym kontekście wymogu ustalenia maksymalnej kwoty tych

odsetek świadczy o tym, że Sąd nie uznawał go za konieczny. Dlatego też skarga

kasacyjna, wychodząca z odmiennych założeń prawnych, nie mogła być

uwzględniona (art. 39814

k.p.c.). Uwzględniając specyfikę roszczenia oaz stan

9

zadłużenia powodów, Sąd Najwyższy na mocy art. 102 k.p.c. odstąpił

od obciążania ich kosztami postępowania „instancji” kasacyjnej.