I BP 9/14

Sygn. akt I BP 9/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Z. S.

przeciwko Kopalni […]o deputat węglowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 lipca 2015 r.,

skargi powoda o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 31 stycznia 2013 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 23 października 2012 r. oddalił

powództwo Z. S. przeciwko Kopalni […] o deputat węglowy.

Sąd ustalił, że powód jest emerytem pozwanej Kopalni i do 2011 r.

otrzymywał deputat za węgiel. Od dnia 1 stycznia 1992 r. w Spółce obowiązywał

układ zbiorowy pracy dla pracowników zakładów górniczych, który z dniem 3

2

października 1995 r. został przekształcony w ponadzakładowy układ zbiorowy

pracy. Z dniem 31 grudnia 2000 r. układ ten utracił moc obowiązującą w wyniku

wypowiedzenia przez pracodawcę. W dniu 28 sierpnia 1997 r. został zawarty

zakładowy układ zbiorowy pracy KWK […], przyznający w § 7 załącznika nr 16 do

tego układu prawo do bezpłatnego węgla w naturze emerytom i rencistom.

Protokołem dodatkowym nr 54 z dnia 30 grudnia 2010 r., wpisanym do rejestru

zakładowych układów zbiorowych pracy w dniu 19 stycznia 2011 r. z mocą

obowiązująca od dnia 1 stycznia 2012 r., wprowadzono zmiany do treści układu z

dnia 28 sierpnia 1997 r. polegające na ograniczeniu kręgu osób uprawnionych do

deputatu węglowego. Zgodnie z § 1 wskazanego protokołu deputat węglowy

przysługuje tylko pracownikom Kopalni.

Przy takich ustaleniach Sąd Rejonowy uznał, że powód utracił prawo do

deputatu za węgiel z dniem 1 stycznia 2012 r. W ocenie tego Sądu, powód nie

może wywodzić swoich uprawnień do bezpłatnego węgla z § 19 ust. 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych

przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta górnika (Dz.U. z 1982 r. Nr 2,

poz. 13 ze zm.; dalej jako Karta Górnika), gdyż przepisy tego rozporządzenia

zostały wydane na podstawie art. 79 k.p., uchylonego z dniem 2 lutego 1996 r.

przez art. 1 pkt 74 ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy

oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.; dalej jako ustawa

zmieniająca). Przepis art. 1 tej ustawy stanowił, że obowiązujące do dnia jej wejścia

w życie przepisy określające zasady wynagradzania za pracę oraz przyznawania

innych świadczeń związanych z pracą wydane na podstawie art. 79 k.p. zachowują

moc do czasu objęcia pracowników, których te przepisy dotyczą i w zakresie

przedmiotu w nich normowanego - postanowieniami układu zbiorowego pracy lub

innymi przepisami prawa pracy. Z tego względu postanowienia Karty Górnika w

zakresie deputatu węglowego obowiązywały do momentu zawarcia układu

zbiorowego pracy obowiązującego od 1 października 1997 r. Od tego momentu

deputat węglowy przysługiwał powodowi na mocy postanowień tego układu.

W wyniku zmian wprowadzonych do układu protokołem dodatkowym nr 54 z dnia

30 grudnia 2010 r., od 1 stycznia 2012 r. emeryci i renciści zostali pozbawieni

prawa do deputatu za węgiel.

3

Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację

powoda.

W ocenie Sądu odwoławczego, art. 79 i § 19 ust. 2 Karty Górnika utraciły

moc obowiązującą. Oznacza to, że przy zmianie postanowień układowych

dotyczących prawa do deputatu węglowego nie było konieczne respektowanie

zasady wynikającej z nieobowiązującej już u strony pozwanej Karty Górnika. W

nowym stanie prawnym strony układu zbiorowego miały swobodę w podjęciu

decyzji w zakresie ustalenia osób uprawnionych do otrzymywania bezpłatnego

węgla. Swoboda stron doznawała ograniczeń wynikających zarówno z wymogu

równego traktowania wszystkich emerytów pozwanej, jak i uwzględnienia

możliwości ekonomicznych zakładu górniczego. Nie doszło do naruszenia zasady

równego traktowania, skoro wszyscy emeryci pozwanej Kopalni zostali pozbawieni

takich uprawnień. Nie można natomiast dokonywać takiego porównania do

emerytów innych zakładów górniczych z uwagi na ich odmienną sytuację

ekonomiczną. Pozbawienie powoda prawa do deputatu za węgiel nie narusza

również konstytucyjnej zasady ochrony praw nabytych. Prawo do deputatu za

węgiel nie ma rangi konstytucyjnej, lecz stanowi przywilej przyznany w układzie

zbiorowym pracy. Stąd ewentualne naruszenie tego prawa nie może być

utożsamiane z naruszeniem konstytucyjnych praw i wolności, o którym mowa w art.

79 ust. 1 ustawy zasadniczej.

W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem powyższego wyroku

powód zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: a) art. 2 i art. 32

Konstytucji RP, przez nieobjęcie ochroną praw nabytych emerytów górniczych, w

tym powoda, a także nieuzasadnione zróżnicowanie sytuacji prawnej powoda i

innych osób uprawnionych do otrzymywania deputatu węglowego lub ekwiwalentu

pieniężnego na mocy układu zbiorowego pracy z 1997 r.; b) art. 11 ust. 1 ustawy

zmieniającej w związku z art. 239 § 2, art. 24113

§ 2 i art. 240 § 3 k.p., przez

wadliwe ich zastosowanie i przyjęcie, że norma z art. 24113

§ 2 k.p. nie dotyczy

osób niepozostających w zatrudnieniu, tj. emerytów, rencistów i wdów górniczych;

c) art. 240 § 3 k.p., z którego wynika, że układ nie może naruszać praw osób

trzecich. Skarżący wskazał, że po pierwsze - zaskarżony wyrok jest niezgodny z

art. 2 i 32 Konstytucji RP, art. 11 ust. 1 ustawy zmieniającej i art. 239 § 2, art. 240 §

4

3, art. 24112

§ 2 oraz art. 9 k.p., po drugie - jego szkoda polega na utraconej

wartości deputatu węglowego za 2012 r. w kwocie 1.956 zł i po trzecie - wzruszenie

zaskarżonego wyroku w drodze innych środków prawnych nie było i nie jest

możliwe, gdyż skarga kasacyjna w sprawie jest niedopuszczalna z uwagi na treść

art. 3982

pkt 2 k.p.c., a nadto nie zachodziły podstawy wznowienia postępowania.

W konkluzji skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem

zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 4241

§ 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku przysługuje od wyroku sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, gdy przez jego wydanie stronie została wyrządzona

szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących środków

prawnych nie było i nie jest możliwe. Sąd Najwyższy przyjmuje, że za niezgodne z

prawem mogą być uznane tylko wyroki zawierające rozstrzygnięcia wyraźnie

sprzeczne z przepisami prawa, których interpretacja, zastosowanie lub

niezastosowanie nie powinny sprawiać istotnych trudności na gruncie powszechnie

obowiązujących zasad wykładni lub stosowania prawa, albo wyroki oczywiście

sprzeczne z obowiązującymi standardami orzekania, które zostały wydane po

dokonaniu oczywiście błędnej wykładni lub wadliwego zastosowania prawa, co

można stwierdzić „na pierwszy rzut oka”, bez wnikania w szczegóły sprawy i bez

potrzeby prowadzenia głębszej analizy prawniczej (por. wyrok z dnia 23 września

2014 r., II BP 18/13, LEX nr 1537556 i szeroko powołane w nim wcześniejsze

orzeczenia). W tym kontekście podkreśla się, że skargi o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego wyroku nie można utożsamiać ze skargą kasacyjną,

gdyż o ile ta ostatnia wynika z zarzutu naruszenia prawa, to pierwsza wymaga

oceny, że kwestionowany wyrok jest niezgodny z prawem w rozumieniu

art. 4241

k.p.c. (por. wyrok z dnia 4 grudnia 2013 r., II BP 7/13, LEX nr 1415498 i

przywołane w nim orzeczenia).

Zaskarżony wyrok nie może być uznany ani za sprzeczny z ogólnie

przyjętymi standardami rozstrzygnięć, ani za wydany w wyniku oczywiście błędnej

5

wykładni lub wadliwego zastosowania prawa, widocznych bez głębszej analizy

prawniczej.

W pierwszej kolejności nie doszło do naruszenia art. 11 ust. 1 ustawy

zmieniającej w związku z art. 239 § 2, art. 240 § 3 i art. 24113

§ 2 k.p. Żaden z tych

przepisów nie stanowi bowiem podstawy do przyznania deputatu węglowego

emerytom, którzy świadczenia tego zostali pozbawieni w wyniku zmian

postanowień układu zbiorowego pracy, wprowadzonych w drodze protokołu

dodatkowego. Przepis art. 11 ust. 1 ustawy zmieniającej stanowi jedynie podstawę

czasowego zachowania mocy aktów prawnych wydanych na podstawie uchylonego

z dniem 2 czerwca 1996 r. przepisu art. 79 k.p., tj. do czasu objęcia pracowników,

których te przepisy dotyczą i w zakresie przedmiotu w nich normowanego -

postanowieniami układu zbiorowego pracy lub innymi przepisami prawa pracy. Co

prawda skarżący twierdzi, że „jego prawo do bezpłatnego deputatu pochodzi z

Karty Górnika i ponadzakładowego układu zbiorowego dla pracowników zakładów

górniczych z dnia 21 grudnia 1991 r.”, jednak nie podnosi w tym zakresie żadnych

zarzutów obrazy przepisów prawa materialnego lub procesowego (art. 4244

k.p.c.),

a tylko w taki sposób mógłby skutecznie wykazać błąd w ocenie Sądu drugiej

instancji, że ponadzakładowy układ zbiorowy pracy został wypowiedziany z dniem

31 grudnia 2000 r., a w rezultacie i w związku z art. 11 ust. 1 ustawy zmieniającej,

prawo skarżącego do deputatu węglowego wynikało wyłącznie z § 7 załącznika nr

16 do zakładowego układu zbiorowego pracy z dnia 28 sierpnia 1997 r.

Nie powinno również budzić większych wątpliwości, że uprawnienia

przyznane w układzie emerytom i rencistom (art. 239 § 2 k.p.) mogą być następnie

uchylone w wyniku zmiany dotychczasowego układu w drodze protokołu

dodatkowego (art. 2419

§ 1 k.p.). Jeżeli bowiem układ może być zmieniony na

niekorzyść pracowników, będących jego podstawowymi adresatami, to tym bardziej

można podjąć takie działania w stosunku do podmiotów mogących podlegać

układowi na zasadzie wyjątku (dodatkowo). Z kolei art. 24113

§ 2 k.p. (stosowany do

protokołów dodatkowych odpowiednio poprzez art. 2419

§ 1 k.p., której to

konstrukcji w skardze nie zastosowano) stanowi, że postanowienia układu mniej

korzystne dla pracowników wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom

dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego

6

podstawę nawiązania stosunku pracy. Kodeks pracy określa prawa i obowiązki

pracowników i pracodawców (art. 1), a pracownikiem jest osoba zatrudniona na

podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej

umowy o pracę (art. 2). Przepis art. 24113

§ 2 k.p. nie ma zatem zastosowania do

emerytów, gdyż nie można wypowiedzieć warunków umowy o pracę lub innego

aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy, skoro taki stosunek

prawny nie istnieje. Wreszcie bezzasadny jest zarzut obrazy art. 240 § 3 k.p., w

myśl którego układ nie może naruszać praw osób trzecich. W przepisie tym chodzi

bowiem o prawa, których źródłem nie są postanowienia układu zbiorowego. Skoro

prawo skarżącego do deputatu węglowego wynikało wyłącznie z postanowienia

układowego, to pozbawienie go tego prawa wskutek dopuszczalnej zmiany układu

nie może stanowić naruszenia prawa niewynikającego z innej podstawy.

Niezasadne są również zarzuty naruszenia art. 2 i art. 32 Konstytucji RP.

Wyprowadzana z art. 2 ustawy zasadniczej zasada praw nabytych stanowi jedynie

wzorzec konstytucyjny do badania konstytucyjności aktów normatywnych i w takim

ujęciu nie może być przedstawiana jako samodzielne źródło indywidualnych

roszczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 sierpnia 2007 r., I PK 78/07,

Monitor Prawa Pracy 2008 nr 2, s. 96). Stwierdzenie niezgodności wyroku z art. 2

ustawy zasadniczej jest zatem uwarunkowane istnieniem prawa podmiotowego,

naruszonego zastosowaniem przez sąd niekonstytucyjnego przepisu. Nie jest

możliwe stwierdzenie takiej niezgodności bez wskazania w podstawach skargi

konkretnego przepisu prawa, który skarżący uznaje za niezgodny z art. 2

Konstytucji RP. Podobnie wynikające z art. 32 ustawy zasadniczej prawo do

równego traktowania przysługuje w związku z konkretnymi normami prawnymi, a

nie w oderwaniu od nich - niejako „samoistnie” (por. np. postanowienie Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK-A 2001 nr 7,

poz. 225).

Wszystko to oznacza, że twierdzenie skarżącego o niezgodności

zaskarżonego wyroku z art. 2 i art. 32 Konstytucji mogłoby być skuteczne wówczas,

gdyby w ramach podstaw skargi powołał zastosowaną przez Sąd drugiej instancji

określoną normę prawną, naruszającą - w ocenie skarżącego - wskazane przez

niego zasady konstytucyjne. Podstawę rozstrzygnięcia Sądu odwoławczego

7

stanowiły wprowadzone protokołem dodatkowym postanowienia układu zbiorowego

pracy, pozbawiające emerytów prawa do deputatu węglowego. Postanowienia te są

źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 ust. 1 k.p. i prawem materialnym w

rozumieniu art. 4244

k.p.c., jednak skarżący nie wskazał ich w podstawach skargi.

Uniemożliwia to ocenę zgodności zastosowanych przez Sąd drugiej instancji

postanowień układowych z powołanymi przez skarżącego zasadami

konstytucyjnymi.

Z tych względów skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c.