I PK 254/14

Sygn. akt I PK 254/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lipca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa P. B. i G. B.,

przeciwko Elektrowni C. Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 lipca 2015 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 11 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 i sprawę przekazuje

Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w C. wyrokiem z dnia 3 października 2013 r.

zasądził od strony pozwanej Elektrowni C. Spółki Akcyjnej na rzecz powodów P. B.

2

i G. B. kwoty po 15.607 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 27 lutego 2013 r.

oraz kwoty po 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt I),

oddalił powództwo w pozostałej części (pkt II), nakazał pobrać od strony pozwanej

na rzecz Skarbu Państwa kwotę 1.561 zł tytułem opłaty sądowej (pkt III), a także

nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty 500 zł na rzecz

każdego z powodów (pkt IV).

Sąd Rejonowy ustalił, że W. B. - mąż powódki G. B. i ojciec powoda P. B. -

był zatrudniony u strony pozwanej od dnia 1 listopada 2003 r. do dnia 1 czerwca

2012 r. (dnia swojej śmierci). Strona pozwana w dniu 28 września 2011 r. zawarła z

działającymi u niej organizacjami związkowymi, a to NSZZ „Solidarność” i ZZ

Pracowników Elektrowni. Porozumienie w sprawie wspólnych działań celem

uchylenia stosowania względem pracodawcy i pracowników zawieszonego

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu

Energetycznego. Strony Porozumienia zobowiązały się wystąpić ze wspólnym

wnioskiem do stron Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników

Przemysłu Energetycznego celem uchylenia jego stosowania wobec pracodawcy i

pracowników pozwanej spółki (§ 1), a pracodawca zobowiązał się wypłacić na

rzecz pracowników rekompensatę z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od

stosowania Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy. Zgodnie z § 2 tego

Porozumienia wszyscy pracownicy mieli złożyć deklarację wyrażającą zgodę na

zaprzestanie stosowania Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Przemysłu Energetycznego oraz na podpisanie porozumienia

zmieniającego ich warunki pracy i płacy w zakresie uchylenia stosowania względem

nich tego układu w zamian za pieniężną rekompensatę. Następnie strony miały

złożyć wspólny wniosek do stron Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Przemysłu Energetycznego w celu uchylenia jego stosowania wobec

pozwanego pracodawcy i pracowników. Wypłata rekompensaty miała nastąpić pod

warunkiem podpisania protokołu dodatkowego wykreślającego pozwaną

Elektrownię, jako podmiot zobowiązany do stosowania Ponadzakładowego Układu

Zbiorowego Pracy, zarejestrowania tej zmiany w rejestrze ponadzakładowych

układów zbiorowych pracy oraz po podpisaniu z pracownikami porozumień do

umów o pracę o zmianie warunków pracy i płacy. Wypłata rekompensaty miała

3

nastąpić w terminie 14 dni, licząc od daty zakończenia podpisywania wszystkich

porozumień zmieniających, zgodnie ze wzorem porozumienia zmieniającego

określonego załącznikiem do Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. Integralną

częścią powyższego Porozumienia był Regulamin wypłaty rekompensaty z tytułu

wypowiedzenia Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników

Przemysłu Energetycznego z dnia 28 lipca 2011 r., stanowiący załącznik nr 2 do

tego Porozumienia. W myśl postanowień Regulaminu rekompensata przysługuje

każdemu pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę w pozwanej

Elektrowni w dniu 1 lipca 2011 r., zaś pkt 9 stanowił, że w przypadku rozwiązania

umowy o pracę z przyczyn leżących po stronie pracodawcy pracownikowi

przysługuje ustalona kwota rekompensaty, tak jakby pozostawał w zatrudnieniu.

Z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że W. B. podpisał w dniu 31

października 2011 r. deklarację, w której złożył oświadczenie o wyrażeniu zgody na

uchylenie stosowania wobec niego zawieszonego Ponadzakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego w zamian za

rekompensatę w kwocie 31.214 zł brutto oraz zgodę na zawarcie porozumienia

zmieniającego umowę o pracę z dnia 20 czerwca 2006 r. w części związanej z

uchyleniem stosowania układu i tym samym zgodę na treść porozumienia o

wykreśleniu z umowy o pracę tych warunków pracy i płacy, które przyznane były

pracownikowi na mocy Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Przemysłu Energetycznego. Wszyscy pracownicy, którzy byli

uprawnieni do rekompensaty z tytułu zawartego Porozumienia podpisali powyższe

deklaracje. W dniu 3 kwietnia 2012 r. został zawarty protokół dodatkowy nr 22 do

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu

Energetycznego o wykreśleniu pozwanej Elektrowni z wykazu członków Związku

Pracodawców Elektrociepłowni. Pismem z dnia 30 maja 2012 r. Minister Pracy i

Polityki Społecznej zawiadomił zarząd związku pracodawców Elektrowni o wpisaniu

w dniu 30 maja 2012 r. protokołu dodatkowego nr 22 do rejestru ponadzakładowych

układów zbiorowych pracy. W grudniu 2012 r. pozwana spółka rozpoczęła

wypłacanie (w ratach) pracownikom rekompensaty z tytułu zawartego w dniu 28

września 2011 r. Porozumienia. Wcześniej, w dniu 7 grudnia 2012 r., pracownicy

podpisali porozumienia zmieniające warunki pracy i płacy, które w swej treści było

4

zgodne z zapisami wcześniejszej deklaracji. Pracodawca wypłacił rekompensaty

także osobom, które na przełomie roku 2012/2013 rozwiązały stosunki pracy i

podjęły zatrudnienie w E. C. Sp. z o.o. Osoby te podpisały porozumienie

zmieniające w grudniu 2012 r. Dwóm pracownikom pozwanej spółki, a to

dyrektorowi technicznemu i dyrektorowi finansowo - handlowemu, którzy byli objęci

Porozumieniem i nie podpisali porozumień zmieniających warunki pracy i płacy,

wypłacana była rekompensata w ratach, podobnie jak pozostałym zatrudnionym

pracownikom. Decyzją z dnia 26 czerwca 2012 r. organ rentowy przyznał powodowi

P. B. prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu W. B., począwszy od dnia 1

czerwca 2012 r.

Na podstawie tak dokonanych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy uznał, że

powództwa zasługują na uwzględnienie. W ocenie Sądu Rejonowego dwa pierwsze

warunki, od których uzależniono wypłatę rekompensat, zostały spełnione

odpowiednio w dniu 3 kwietnia 2012 r. - podpisanie protokołu dodatkowego do

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu

Energetycznego wykreślającego pozwaną Elektrownię z podmiotów zobowiązanych

do stosowania układu - oraz w dniu 30 maja 2012 r. - zarejestrowanie zmiany w

rejestrze ponadzakładowych układów zbiorowych pracy. Został spełniony również

trzeci warunek w postaci podpisania ze wszystkimi pracownikami Elektrowni

porozumień o zmianie warunków pracy i płacy w zakresie uchylenia stosowania

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu

Energetycznego, a podpisane porozumienia były faktycznie tożsame ze wzorem

deklaracji podpisanej przez wszystkich pracowników w dniu 31 października 2011

r., którą podpisał także W. B. Według Sądu Rejonowego, w treści podpisanej

deklaracji, W. B. złożył oświadczenie woli o wyrażeniu zgody na zmianę warunków

pracy i płacy poprzez wykreślenie tych warunków pracy i płacy, które były mu

przyznane na mocy zawieszonego układu. Taką ocenę potwierdza zachowanie

pracodawcy, który wypłacał rekompensatę zarówno pracownikom, którzy w dniu 7

grudnia 2012 r. podpisali porozumienia zmieniające warunki pracy i płacy, jak też

pracownikom, którzy takiego porozumienia nie podpisali. A zatem pracodawca

wypłacając tym pracownikom rekompensatę uznał, że podpisanie deklaracji jest

tożsame z podpisaniem porozumienia o zmianie warunków pracy i płacy. Wobec

5

powyższego, skoro ostatni z warunków wypłaty rekompensaty został spełniony z

dniem 30 maja 2012 r. - z chwilą zarejestrowania protokołu dodatkowego w

rejestrze ponadzakładowych układów zbiorowych pracy - to W. B. nabył prawo do

rekompensaty na podstawie Porozumienia z dnia 28 września 2011 r., a

powodowie na mocy art. 631

k.p. nabyli prawo do rekompensaty po zmarłym

pracowniku.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniosła strona pozwana, zarzucając

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, w szczególności § 2 i 3 Porozumienia z dnia 28 września 2011 r.

poprzez przyjęcie, że wystarczającym warunkiem dla nabycia prawa do

rekompensaty przez zmarłego W. B. było ziszczenie się dwóch z zastrzeżonych

przez strony Porozumienia warunków oraz naruszenie prawa procesowego poprzez

przyjęcie, że rekompensata przysługuje również pracownikom, którzy nie podpisali

porozumień zmieniających warunki pracy i płacy, już po wykreśleniu pozwanej

spółki z wykazu członków Związku Pracodawców Elektrociepłowni.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy w K. wyrokiem z dnia 11 marca 2014 r. zmienił

zaskarżony wyrok w pkt. I, III i IV w ten sposób, że oddalił powództwo oraz odrzucił

apelację w części dotyczącej punktu II.

Sąd Okręgowy w pierwszej kolejności stwierdził, że przyjmuje za własne

ustalenia Sądu pierwszej instancji, nie podziela jednak w całości zaprezentowanej

oceny prawnej. Sąd Okręgowy uznał, że Porozumienie z dnia 28 września 2011 r.

w sprawie podjęcia wspólnych działań celem uchylenia stosowania względem

pracodawcy i pracowników zawieszonego Ponadzakładowego Układu Zbiorowego

Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego jest źródłem prawa pracy i

wiąże strony tego Porozumienia. Podkreślił, że jako źródło prawa pracy podlega

wykładni przy zastosowaniu reguł wykładni aktów prawnych, choć znaczenie ma

także wykładnia skierowana na ustalenie celu, woli i zamiaru stron. Z tego

Porozumienia wynika, że pracodawca w związku z uchyleniem stosowania

Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu

Energetycznego zobowiązał się wypłacić pracownikom rekompensaty na zasadach

określonych w tym Porozumieniu i Regulaminie wypłat rekompensat z tytułu

wypowiedzenia Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników

6

Przemysłu Energetycznego, stanowiącym załącznik nr 2 do Porozumienia. W myśl

Regulaminu warunkiem wypłaty rekompensaty było pozostawanie w zatrudnieniu w

pozwanej Elektrowni w dniu 1 lipca 2011 r. i ten warunek spełniał W. B.

Sąd Okręgowy w dalszej części podniósł, że celem Porozumienia było

podjęcie działań w kierunku uchylenia obowiązywania Ponadzakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego i wypłata

pracownikom w następstwie tego rekompensaty, ale do utraty mocy obowiązującej

postanowień układu w indywidualnych stosunkach pracy konieczne było

wypowiedzenie dotychczasowych warunków pracy i płacy przez pracodawcę lub

zawarcie porozumienia zmieniającego. Sama utrata przez układ mocy

obowiązującej nie oznacza bowiem automatycznej utraty przez pracowników

uprawnień wynikających z jego treści. A zatem istotne było to, że strona pozwana

nie wypowiedziała warunków pracy i płacy i nie zawarła także z W. B. porozumienia

o zmianie warunków pracy i płacy. W. B. podpisał jedynie w dniu 31 października

2011 r. „Deklarację wyrażenia zgody na uchylenie stosowania wobec pracownika

zawieszonego Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników

Przemysłu Energetycznego”. Przedmiotowa deklaracja zawierała treść

porozumienia, które strony zawrą, stanowiąc jednostronne oświadczenie woli

pracownika i nie jest porozumieniem w zakresie zmiany warunków pracy i płacy.

Sąd Okręgowy podkreślił, że deklaracja wprost przewidywała, że podpisanie

porozumienia pomiędzy stronami nastąpi dopiero po zawarciu protokołu

dodatkowego i jego zarejestrowaniu. Powyższe okoliczności wskazują, że wobec

W. B. nie doszło do zmiany indywidualnych warunków pracy i płacy w zakresie

roszczeń wynikających z zawieszonego układu i tym samym nie spełnił on

warunku, aby uzyskać prawo do rekompensaty. Na marginesie Sąd Okręgowy

nadmienił, że podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że zgodnie z art. 631

k.p. małżonek zmarłego pracownika, aby uzyskać świadczenia po zmarłym

pracowniku nie musi spełniać żadnych dodatkowych warunków, a inni członkowie

rodziny są uprawnieni tylko wówczas, gdy spełniają warunki wymagane do

uzyskania renty rodzinnej.

Wyrok Sądu Okręgowego w punkcie 1 zaskarżyli powodowie. Skarga została

oparta na obu podstawach. Skarżący zarzucili:

7

1) naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na istotny wynik

sprawy, a mianowicie:

a) art. 382 k.p.c. w związku z art. 235 k.p.c., polegające na dokonaniu przez

Sąd drugiej instancji odmiennych niż Sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych,

pomimo deklarowanej niezmienności tych ustaleń,

b) art. 382 k.p.c., polegające na pominięciu przez Sąd drugiej instancji

materiału zgromadzonego przez Sąd pierwszej instancji w części dotyczącej

zeznań świadków i przesłuchania stron, wskazującej, że strona pozwana wypłacała

również rekompensaty na podstawie Porozumienia z dnia 28 września 2011 r.

pracownikom, którzy nie zawarli porozumień zmieniających warunki pracy i płacy w

zakresie uchylenia stosowania względem nich tego układu, nie spełniając

przesłanki wymienionej w § 2 pkt 3 tego Porozumienia,

2) naruszenie prawa materialnego poprzez:

a) błędną wykładnię art. 9 § 1 k.p. w związku z § 2 pkt 1 i § 2 pkt 2

Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. zawartego pomiędzy Elektrownią C. S.A.

a organizacjami związkowymi i przyjęcie, że realizacją zobowiązania pracodawcy

do wypłaty pracownikom rekompensaty z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od

stosowania Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników

Przemysłu Energetycznego było podpisanie przez pracodawcę z pracownikami

porozumień zmieniających ich warunki pracy i płacy w zakresie uchylenia

stosowania względem nich tego układu zbiorowego pracy, chociaż wykładnia

literalna § 2 pkt 1 i § 2 pkt 2 Porozumienia prowadzi do wniosku, że rekompensata

przysługuje pracownikowi w zamian za złożenie deklaracji wyrażającej zgodę na

zaprzestanie stosowania układu oraz zgody na podpisanie w przyszłości

porozumienia zmieniającego warunki płacy i pracy w zakresie uchylenia stosowania

tego układu zbiorowego pracy,

b) błędną wykładnię art. 9 § 1 k.p. w związku z § 2 pkt 3 Porozumienia z dnia

28 września 2011 r. polegającą na przyjęciu, że podpisanie porozumień do umów o

pracę o zmianie warunków pracy i płacy w zakresie uchylenia stosowania

względem pracowników układu zbiorowego pracy stanowi przesłankę nabycia

prawa do rekompensaty przewidzianej w § 2 pkt 1 tego Porozumienia, mimo że

warunki przyznania prawa do rekompensaty zostały w sposób wyczerpujący

8

ustalone w § 2 pkt 1 w związku z § 2 pkt 2 Porozumienia oraz w Regulaminie

stanowiącym załącznik do tego Porozumienia,

c) niewłaściwe zastosowanie art. 24113

§ 2 k.p. polegające na uzależnieniu

prawa do rekompensaty przewidzianej w § 2 pkt 1 Porozumienia z dnia 28 września

2011 r. od zawarcia porozumień zmieniających indywidualne warunki pracy i płacy

pracowników w zakresie uchylenia stosowania względem nich układu,

d) błędną wykładnię art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p., art. 61 k.c. w

związku z art. 300 k.p. oraz art. 29 § 4 k.p. poprzez przyjęcie, że dla skutecznego

zawarcia porozumienia zmieniającego warunki pracy i płacy pracownika

oświadczenie stron powinno zostać wyrażone w formie pisemnej.

Skarżący wnieśli o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że na podstawie art. 382 k.p.c.

Sąd drugiej instancji nie jest uprawniony do zmiany ustaleń faktycznych Sądu

pierwszej instancji bez ponownej oceny dowodów, a jak wynika z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie.

Ponadto Sąd drugiej instancji dokonał nieprawidłowej wykładni przepisów

Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. bowiem zgodnie z § 2 pkt 1 tego

Porozumienia pracodawca zobowiązał się wypłacić rekompensatę z tytułu

wyrażenia zgody na odstąpienie od stosowania Ponadzakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego i nie była ona

uzależniona od zawarcia porozumienia zmieniającego. Wobec powyższego

oczywistym jest, że przepis § 2 pkt 3 Porozumienia nie stanowił kolejnej przesłanki

nabycia prawa do rekompensaty, a jedynie określał jeden z warunków ziszczenia

się terminu jej wypłaty.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, podnosząc między innymi, że

Porozumienie z dnia 28 września 2011 r. nie może być uznawane za źródło prawa

pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

9

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W pierwszym rzędzie stwierdzić należy,

iż częściowo zasadny jest zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., albowiem podważając

ustalenia Sądu pierwszej instancji co do wypłaty pracownikom, którzy nie zawarli po

dniu 30 maja 2012 r. porozumień zmieniających warunki pracy i płacy,

rekompensaty przewidzianej Porozumieniem z dnia 28 września 2011 r. w sprawie

wspólnych działań celem uchylenia stosowania względem pracodawcy i

pracowników zawieszonego Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Przemysłu Energetycznego, Sąd Okręgowy istotnie nie odniósł się do

przeprowadzonych przed Sądem pierwszej instancji dowodów, zwłaszcza zeznań

świadków oraz powódki, ograniczając się wyłącznie do odmiennej wykładni

postanowień tego Porozumienia, w oderwaniu od ustaleń i rozważań Sądu

pierwszej instancji, mimo iż za własne uznał ustalenia Sądu pierwszej instancji.

Wielokrotnie Sąd Najwyższy wskazywał, że w systemie apelacji pełnej, jaki

obowiązuje w polskim procesie cywilnym, sąd drugiej instancji orzeka na podstawie

materiału dowodowego zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w

postępowaniu apelacyjnym. Jako sąd merytorycznie rozpoznający sprawę od

początku nie może pominąć środków dowodowych wskazanych przez strony na

okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Z tego względu przyjmuje się, że

chociaż art. 382 k.p.c. ma charakter ogólnej dyrektywy określającej istotę

postępowania apelacyjnego, jako kontynuację merytorycznego rozpoznania

sprawy, to jednak może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej,

jeżeli skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji bezpodstawnie pominął cześć

zebranego materiału oraz, że uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 100/98,

OSNC 1999 nr 9, poz. 146; z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99, OSNC 2000 nr 1,

poz. 17 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 674/04,

LEX nr 180851; z dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 337/06, LEX nr 274217; z dnia 12

czerwca 2013 r., II CSK 634/12, LEX nr 1363015; z dnia 4 kwietnia 2014 r., II CSK

384/13, LEX nr 1483948; z dnia 27 czerwca 2014 r., I CSK 497/13, LEX nr

1521311; z dnia 5 lutego 2015 r., III UK 78/14, LEX nr 1646026). Innymi słowy,

obowiązkiem Sądu Okręgowego, przy wydaniu wyroku reformatoryjnego, było

10

rozważenie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego

kwestii nabycia prawa do rekompensaty przez pracowników strony pozwanej

stosownie do postanowień Porozumienia z dnia 28 września 2011 r. oraz

Regulaminu stanowiącego załącznik nr 1 do Porozumienia.

Nie mają jednak racji skarżący, zarzucając, że sąd drugiej instancji nie może

dokonać nowych ustaleń odmiennych od ustaleń sądu pierwszej instancji, jeżeli

byłyby one wyłącznie wynikiem innej oceny dowodów. Jak wynika z uchwały składu

siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999 nr 7-8, poz.

124) sąd drugiej instancji może zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę

wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez przeprowadzenia postępowania

dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia, chyba że szczególne

okoliczności wymagają ponowienia lub uzupełnienia tego postępowania. Warto

jednak zauważyć, że Sąd Okręgowy wskazując, iż przyjmuje w całości za własne

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, pominął znaczną część tych ustaleń,

nie oceniając dowodów w aspekcie ogólnych reguł postępowania dowodowego, w

tym przede wszystkim nie odniósł się do zeznań świadków oraz przesłuchania stron

co do wypłaty rekompensaty osobom, które podpisały wyłącznie deklarację

wyrażającą zgodę na zaprzestanie stosowania Ponadzakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników Przemysłu Energetycznego oraz na podpisanie

porozumienia zmieniającego ich warunki pracy i płacy w zakresie uchylenia

stosowania względem nich tego układu w zamian za rekompensatę.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego na wstępie

wskazać należy, iż problematyka charakteru prawnego porozumień zbiorowych od

wielu już lat wywołuje spory i kontrowersje. W szczególności sporne jest pojęcie

„oparcia ustawowego” z art. 9 § 1 k.p. Przepis ten stanowi bowiem, że przez prawo

pracy rozumie się przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów

wykonawczych określających prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a

także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie

porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki

stron stosunku pracy. Warunkiem zaliczenia porozumienia zbiorowego do źródeł

prawa pracy jest oparcie go na ustawie. Sąd Najwyższy w sprawie o podobnym

stanie prawnym w wyroku z dnia 9 lipca 2015 r., I PK 216/14 (niepublikowany)

11

przyjął, że pojęcie oparcia ustawowego należy rozumieć szeroko. Przykładowo

stanowisko takie zostało już dawno wykształcone w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (zob. np. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

23 maja 2006 r., III PZP 2/06, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 38 oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 lutego 2006 r., III PK 114 /05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 2 z

glosą A. Tomanka). Podobnie przyjmuje Sąd Najwyższy w kwestii charakteru

prawnego porozumień postrajkowych, pomimo że ustawa o rozwiązywaniu sporów

zbiorowych nie zawiera wyraźnego upoważnienia do zawierania porozumień

postrajkowych, co jest aprobowane w doktrynie prawa pracy (por. K. W. Baran,

Komentarz do art. 9 k.p., w: Kodeks pracy. Komentarz, red. K.W. Baran, Warszawa

2012 oraz L. Florek: Glosy do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2008 r.,

I PK 235/07 oraz z dnia 2 kwietnia 2008 r. II PK 261/07, PiZS 2010 nr 1, s. 36-39).

Tak więc pojęcie oparcia ustawowego dla porozumienia zbiorowego można

rozumieć szeroko jako wskazanie w ustawie (wyraźne lub wyinterpretowane)

możliwości zawarcia porozumienia, nawet bez bliższego jego określenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2012 r., II PK 288/11, LEX nr

1254680 z glosą krytyczną A. Musiały oraz z dnia 7 grudnia 2012 r., II PK 128/12,

OSP 2013 nr 12, poz. 117 z glosą aprobująca A. Musiały).

W rozpoznawanej sprawie zawarte przez pracodawcę i działające u niego

związki zawodowe porozumienie, które prawidłowo Sąd Okręgowy zakwalifikował

jako źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., przewidywało wystąpienie

(wspólne działanie) do stron zawieszonego ponadzakładowego układu zbiorowego

pracy celem uchylenia jego stosowania. W efekcie doszło do podpisania protokołu

dodatkowego wykreślającego pracodawcę z wykazu członków Związku

Pracodawców Elektrociepłowni (podmiotów zobowiązanych do stosowania układu),

a następnie zarejestrowania tej zmiany w rejestrze ponadzakładowych układów

zbiorowych pracy. Podkreślenia wymaga, że problem uwolnienia się pracodawcy z

obowiązywania układu ponadzakładowego od dawna wywołuje podstawowe

problemy (zob. Z. Hajn „Status prawny organizacji pracodawców”, Warszawa 1999,

s. 74-77). Autor ten stwierdził, że w razie wystąpienia pracodawcy z organizacji

pracodawców byłoby możliwe analogiczne zastosowanie art. 24119

§ 2 k.p.

Podobne stanowisko zajął K. Rączka „Miejsce i rola układów zbiorowych pracy w

12

systemie źródeł prawa pracy” (PiZS 1996 nr 2, str. 1) wskazując, że de lege lata nie

jest regulowana sytuacja skutków w sferze układowej wystąpienia pracodawcy z

organizacji pracodawców. Trudno uznać, aby sytuacja taka była prawnie obojętna,

a więc mamy tu do czynienia z ewidentną luką w ustawie. Jej wypełnienia należy

poszukiwać bądź w analogicznym stosowaniu art. 2418

§ 1 k.p, bądź art. 24119

§ 2

k.p. Inni przedstawiciele doktryny przyjmują, że przepis art. 24119

§ 2 k.p. nie

normuje sytuacji wystąpienia pracodawcy z organizacji i proponują analogiczne

zastosowanie art. 2417

§ 1 pkt 1 k.p. (por. L. Florek, w: Kodeks Pracy. Komentarz,

red. L. Florek, LEX a Wolters Kluwer business 2011, s. 1180). Przeciwne

stanowisko w tej kwestii wyraził W. Sanetra (J. Iwulski, W. Sanetra: Komentarz do

Kodeksu pracy, Warszawa 2009, s. 1174). Podobnie wypowiedział się K. Jaśkowski

(K. Jaśkowski, E. Maniewska: Kodeks Pracy. Komentarz, LEX a Wolters Kluwer

business 2007, s. 665), zauważając, że pracodawca może w tej sytuacji zawrzeć

porozumienie o zawieszeniu stosowania układu w oparciu o art. 91

k.p. lub 24127

k.p.

Powyższa konstatacja daje podstawy do przyjęcia, że dopuszczalne jest

zawarcie porozumienia zbiorowego pomiędzy pracodawcą a działającymi u niego

organizacjami związkowymi w przedmiocie podjęcia wspólnych działań celem

uwolnienia się od stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy. W

razie przyznania w tym porozumieniu świadczeń na rzecz pracowników należy

przyjąć, że te postanowienia porozumienia zbiorowego mają charakter normatywny

- określają bowiem prawa i obowiązki stron stosunku pracy. W tym stanie rzeczy

należy uznać, że taki charakter mają postanowienia Porozumienia z dnia 28

września 2011 r. zawartego przez pozwaną spółkę ze związkami zawodowymi w

sprawie podjęcia działań celem uchylenia stosowania względem pracodawcy i

pracowników zawieszonego Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla

Pracowników Przemysłu Energetycznego. Postanowienie zawarte w § 2 pkt 1 tego

Porozumienia stanowi wprost, że pracodawca wypłaci na rzecz pracowników

rekompensatę z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od stosowania

ponadzakładowego układu zbiorowego pracy. Taki zapis powoduje, że Sąd

Okręgowy błędnie obowiązek zapłaty rekompensaty powiązał z art. 24113

§ 2 k.p.,

zgodnie z którym postanowienia układu mniej korzystne dla pracowników

13

wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków

umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku

pracy. Literalna wykładnia postanowień § 2 pkt 1 i § 2 pkt 2 Porozumienia z dnia 28

września 2011 r. prowadzi do jednoznacznego wniosku, że pracodawca zobowiązał

się do wypłacenia rekompensaty z tytułu wyrażenia zgody na odstąpienie od

stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy, a nie do wypłaty

odszkodowania w zamian za utracone przez pracowników świadczenia z układu.

Na taki kierunek wykładni wpływa także uregulowanie zawarte w punkcie 1

Regulaminu, w myśl którego rekompensata przysługuje każdemu pracownikowi

zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę (bez względu na jej rodzaj) w

pozwanej spółce w dniu 1 lipca 2011 r. W związku z powyższym również z tego

powodu nie można było zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że do

rekompensaty uprawnieni są tylko pracownicy, którzy wobec odstąpienia od

stosowania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy stracą świadczenia

wynikające z tego układu. Natomiast naruszenie postanowień normatywnego

porozumienia zbiorowego należy traktować jak naruszenie prawa materialnego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2010 r., II PK 96/10, LEX nr

687025).

W tym kontekście należy przyjąć, że prawo do rekompensaty nabywał

pracownik strony pozwanej zatrudniony na podstawie umowy o pracę w dniu 1 lipca

2011 r., który wyraził zgodę na odstąpienia od stosowania ponadzakładowego

układu zbiorowego pracy oraz na podpisanie porozumienia zmieniającego warunki

pracy i płacy w zakresie świadczeń wynikających z układu. Jak wynika z ustaleń

poczynionych przez Sądy obu instancji taką zgodę, poprzez podpisanie stosownej

deklaracji w dniu 31 października 2011 r., wyraził W. B., a do dnia jego śmierci

zostały spełnione warunki związane z podpisaniem protokołu dodatkowego oraz

zarejestrowaniem zmian w rejestrze ponadzakładowych układów zbiorowych pracy.

Na marginesie, tylko dla porządku trzeba nadmienić, że uprawnienie do nabycia

rekompensaty jest uprawnieniem majątkowym związanym ze stosunkiem pracy,

które po śmierci pracownika przechodzi na osoby wskazane w art. 631

§ 2 k.p., co

prawidłowo przyjęły Sądy orzekające w sprawie.

14

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na zasadzie art. 39815

k.p.c. w

związku z art. 108 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku.