II KK 142/15

Sygn. akt II KK 142/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Grzegorczyk (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gierszon

SSN Michał Laskowski (sprawozdawca)

Protokolant Marta Brylińska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jerzego Engelkinga,

w sprawie M. C.

skazanego z art. 258 § 3 k.k., art. 282 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 6 sierpnia 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego- na niekorzyść

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 13 stycznia 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Do Sądu Okręgowego skierowany został przez Prokuratora Okręgowego akt

oskarżenia z dnia 28 października 2013 r., przeciwko M. C., w którym

sformułowano w odniesieniu do niego 16 zarzutów, między innymi kierowania

zorganizowaną grupą przestępczą – czyn z art. 258 § 3 k.k., w ramach której

dokonano szeregu czynów z art. 282 k.k., z art. 190 § 1 k.k., art. 190a § 1 k.k. w

2

zw. z art. 12 k.k. i art. 65 § 1 k.k. i in. Skierowany do sądu akt oskarżenia

obejmował także innych współoskarżonych i zawierał jeden wniosek o skazanie w

trybie z art. 335 § 1 k.p.k. (dotyczący oskarżonego M. F.).

W dniu 19 września 2014 r., a więc w około 11 miesięcy od sporządzenia i

wniesienia aktu oskarżenia, prokurator dokonał z udziałem M. C. i jego obrońców

uzgodnień co do warunków skazania w trybie z art. 335 § 1 k.p.k., dokumentując te

uzgodnienia w formie protokołu, a w dniu 24 września 2014 r. skierował do Sądu

Okręgowego wniosek o skazanie M. C. bez rozprawy na podstawie art. 335 § 1

k.p.k.

Postanowieniem z dnia 25 września 2014 r. Sąd Okręgowy wyłączył do

odrębnego rozpoznania sprawę oskarżonego M. C., a w dniu 13 stycznia 2015 r.,

po uzyskaniu od prokuratora, oskarżonego i jego obrońców zgody na modyfikację

wniosku, wydał wyrok skazujący M. C. na karę łączną 4 lat pozbawienia wolności i

770 stawek dziennych grzywny, ustalając wysokość jednej stawki na 1.000 złotych,

przy czym wykonanie kary łącznej pozbawienia wolności warunkowo zawiesił na

okres 8 lat próby, oddając w tym okresie oskarżonego pod dozór kuratora

sądowego. Strony nie zaskarżyły tego wyroku i stał się on prawomocny z dniem 21

stycznia 2015 r.

Kasację od tego wyroku na niekorzyść skazanego M. C. wniósł Prokurator

Generalny. Zaskarżając wyrok w całości, zarzucił „rażące i mające istotny wpływ na

treść wyroku naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 343 § 2 pkt 2 i 7

k.p.k. w zw. z art. 335 § 1 k.p.k., polegające na uwzględnieniu prawnie

bezskutecznego wniosku prokuratora o skazanie bez rozprawy, poprzedzonego

nieuprawnionymi uzgodnieniami warunków skazania dokonanymi po zakończeniu

postępowania przygotowawczego i skierowaniu aktu oskarżenia do sądu oraz w

efekcie skazaniu M. C., oskarżonego o popełnienie czynów z art. 258 § 3 k.k. i

innych, wyrokiem na posiedzeniu w trybie art. 343 k.p.k. bez przeprowadzenia

rozprawy wraz z orzeczeniem na zasadzie art. 343 § 2 pkt 2 k.p.k. kary łącznej 4 lat

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby

8 lat, pomimo wynikającego z prawnej bezskuteczności wniosku prokuratora i braku

możliwości procedowania w trybie art. 343 k.p.k. oraz płynącej stąd niemożności

3

orzekania o zawieszeniu kary pozbawienia wolności na zasadach tamże

określonych”.

Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego kasacją wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego jest zasadna i konieczne stało się

uwzględnienie zawartego w niej wniosku, to jest uchylenie zaskarżonego kasacją

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Z

akt sprawy wynika, że do uzgodnień pomiędzy oskarżycielem publicznym, a

oskarżonym i jego obrońcami doszło po bez mała roku od chwili wniesienia aktu

oskarżenia do Sądu Okręgowego. Sąd ten nie zdołał w tym czasie wprawdzie

rozpocząć przewodu sądowego, ale postępowanie przygotowawcze zostało już

zakończone, a sprawa pozostawała w stadium postępowania sądowego. Nie ulega

wątpliwości, że w chwili składania do sądu wniosku z art. 335 § 1 k.p.k. prokurator

nie prowadził już (ani nie nadzorował) postępowania przygotowawczego, był

jedynie stroną postępowania sądowego. Do uzgodnień z oskarżonym i skierowania

wniosku z art. 335 § 1 k.p.k. doszło zatem po ponad 10 miesiącach od wpłynięcia

aktu oskarżenia do sądu, choć przed rozpoczęciem przewodu sądowego

(wyznaczane w dniach 9 maja 2014 r., 16 maja 2014 r., 18 lipca 2014 r. i 6 sierpnia

2014 r. terminy rozprawy odwoływano bądź rozprawa ulegała odroczeniu z powodu

nieobecności oskarżonych).

Przepis art. 335 § 1 k.p.k. w brzmieniu obowiązującym w chwili wydawania

zaskarżonego kasacją wyroku (obecnie art. 335 § 2 k.p.k.) stanowił, że prokurator

może dołączyć do aktu oskarżenia wniosek o wydanie wyroku i orzeczenie

uzgodnionych z oskarżonym kar lub innych środków za przypisany mu występek,

bez przeprowadzania rozprawy pod warunkiem spełnienia określonych w przepisie

przesłanek. Wniesienie i rozpoznanie wniosku zakończone wyrokiem jest jedną z

konsensualnych form zakończenia postępowania karnego wprowadzoną do

procesu karnego w 1997 r., mającą na celu przyspieszenie i usprawnienie

postępowań karnych, przez eliminację konieczności prowadzenia rozprawy, a w jej

trakcie postępowania dowodowego. Po nowelizacji art. 335 § 1 k.p.k. dokonanej

ustawą z 27 września 2013 r., wniosek o skazanie bez rozprawy nie stanowi już

4

części aktu oskarżenia lecz jest dołączanym do niego odrębnym dokumentem.

Nowelizacja ta związana była z sytuacjami, w których akt oskarżenia na podstawie

art. 331 § 1 k.p.k. sporządzany był przez Policję, a prokurator jedynie go

zatwierdzał. Po nowelizacji, prokurator po dokonaniu koniecznych uzgodnień mógł

dołączyć do sporządzonego już aktu oskarżenia odrębny wniosek o skazanie bez

rozprawy.

Przepis art. 335 k.p.k. nie określa terminu dołączenia takiego wniosku. Akt

oskarżenia jest jednak jedną z form zakończenia dochodzenia lub śledztwa, a tym

samym zakończenia stadium postępowania przygotowawczego. Z chwilą

wniesienia aktu oskarżenia do sądu, którą uznać należy za zakończenie

postępowania przygotowawczego i rozpoczęcie stadium postępowania sądowego

zmienia się rola procesowa prokuratora z organu prowadzącego lub nadzorującego

prowadzenie postępowania przygotowawczego w rolę strony postępowania

sądowego – oskarżyciela. Skoro wniesienie aktu oskarżenia do sądu oznacza

rozpoczęcie stadium postępowania sądowego, to kończą się jednocześnie

uprawnienia organu prokuratora przysługujące mu w stadium postępowania

przygotowawczego. Jednym z tych uprawnień jest składanie wniosku z art. 335

k.p.k. Uznać zatem trzeba, że dołączanie wniosku do aktu oskarżenia, o którym

mowa w art. 335 § 1 k.p.k. z w brzmieniu sprzed 30 czerwca 2015 r., a obecnie w

art. 335 § 2 k.p.k. oznacza, że wniosek ten powinien być złożony jednocześnie z

aktem oskarżenia, a samo sformułowanie „może dołączyć” dotyczy jedynie

odrębności wniosku jako dokumentu procesowego, który jednak pozostaje w

ścisłym związku z aktem oskarżenia i nie może być przesyłany do sądu w toku

trwającego już postępowania jurysdykcyjnego.

Konkluzja ta wynika także z kompleksowej analizy całości przepisów

pozwalających na konsensualne zakończenie postępowania karnego

obowiązujących przed dniem 30 czerwca 2015 r. Założeniem ustawodawcy było

bowiem osiągnięcie korzyści w postaci szybszych i sprawniejszych procesów

poprzez stworzenie możliwości korzystnych z punktu widzenia stron, w tym przede

wszystkim oskarżonego. Oskarżony, wyrażając zgodę na zakończenie

postępowania w postaci wyroku wydanego na podstawie wniosku z art. 335 § 1

k.p.k. w brzmieniu sprzed 30 czerwca 2015 r. mógł nie tylko uniknąć stygmatyzacji

5

związanej z prowadzeniem publicznej z reguły rozprawy, narażenia na stosowanie

środków zapobiegawczych oraz osiągnąć szybsze wyjaśnienie własnej sytuacji

prawnej, ale także mógł liczyć na orzeczenie kary i innych środków mniej dla niego

dolegliwych, aniżeli orzeczone wyrokiem po przeprowadzeniu rozprawy. Zgodnie

bowiem z treścią art. 343 k.p.k. w brzmieniu sprzed 30 czerwca 2015 r. sąd

uwzględniając wniosek mógł zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary mimo

braku podstaw wynikających z art. 60 § 1 – 4 k.k., warunkowo zawiesić jej

wykonanie i to w przypadku kary pozbawienia wolności w zwiększonym wymiarze

do 5 lat i na okres próby do lat 10 albo poprzestać na orzeczeniu tylko środka

karnego. Tak korzystnych dla oskarżonego możliwości nie było przed 30 czerwca

2015 r. po ewentualnym uwzględnieniu wniosku składanego przez oskarżonego w

trybie z art. 387 k.p.k. Ustawodawca wprowadził zatem do przepisów procesowych

sui generis zachęty dla oskarżonego, aby osiągnąć założone cele. Korzyści te

jednak były większe dla tych oskarżonych, którzy potrafili dokonać stosownych

uzgodnień jeszcze na etapie postępowania przygotowawczego. Zauważyć nadto

należy, że o ile w przypadku rozpoznawania wniosku z art. 335 § 1 k.p.k. w

brzmieniu sprzed 30 czerwca 2015 r. sąd miał jedynie obowiązek zawiadomienia

pokrzywdzonego o terminie posiedzenia (art. 343 § 5 k.p.k.) i mógł uzależnić

uwzględnienie wniosku od naprawienia szkody w całości albo w części lub od

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (art. 343 § 3 k.p.k.), to w przypadku

rozpoznawania wniosku złożonego na podstawie art. 387 k.p.k., w § 2 tego

przepisu wprost uzależniono uwzględnienie wniosku od braku sprzeciwu

pokrzywdzonego. Przed 1 lipca 2015 r. uprawnienia pokrzywdzonego w przypadku

rozpoznawania wniosku z art. 335 § 1 k.p.k. i wniosku z art. 387 § 1 k.p.k. w

brzmieniu sprzed 30 czerwca 2015 r. były zatem istotnie zróżnicowane.

Przedstawione okoliczności przemawiają za uznaniem, że wniosek, o którym

mowa w art. 335 § 1 k.p.k. w brzmieniu sprzed 30 czerwca 2015 r. prokurator mógł

złożyć jedynie wraz z aktem oskarżenia, a nie w toku postępowania sądowego.

Wniosek złożony później, tak jak w przedmiotowej sprawie, uznać należy za

nieuprawniony, niedopuszczalny, nie powinien być zatem rozpoznany. Oskarżony

mógł w tej konkretnej sytuacji procesowej składać jedynie wniosek na podstawie

art. 387 § 1 k.p.k. Dokonanie uzgodnień z prokuratorem w szereg miesięcy po

6

rozpoczęciu postępowania sądowego, złożenie przez tego prokuratora wniosku na

podstawie art. 335 § 1 k.p.k. i uwzględnienie wniosku przez sąd umożliwiło

oskarżonemu wykorzystanie korzystnych dla niego rozwiązań przewidzianych w art.

343 k.p.k. w brzmieniu sprzed 30 czerwca 2015 r. i ominięcie ryzyka wyrażenia

sprzeciwu przez pokrzywdzonych. Takie postępowanie prokuratora i sądu uznać

należy za naruszenie prawa i to o rażącym charakterze. Miało ono oczywisty wpływ

na treść wyroku. Bez względu zatem na ocenę merytorycznej zasadności

wydanego wyroku nie mógł się on ostać ze względu na naruszenie przepisów o

charakterze procesowym. Sąd Najwyższy uznał za niemożliwe zaakceptowanie

praktyki polegającej na rozpoznaniu wniosku z art. 335 § 1 k.p.k. w brzmieniu

sprzed 30 czerwca 2015 r. złożonego w toku postępowania sądowego. Sprzeciwia

się temu podział postępowania karnego na poszczególne stadia, zmieniająca się w

tych stadiach rola procesowa prokuratora i przewidziana przez ustawodawcę utrata

pewnych możliwości oskarżonego co do konsensualnego zakończenia

postępowania, następująca w miarę upływu czasu trwania procesu i przekraczania

określonych w przepisach terminów (przykładem takiego rozwiązania jest obecnie

art. 387 § 4 k.p.k.).

Z powyższych względów konieczne stało się uwzględnienie kasacji i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.