III PK 4/15

Sygn. akt III PK 4/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko P. Przedsiębiorstwu Państwowemu w S.

o rentę, zadośćuczynienie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 4 kwietnia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 października 2013 r., Sąd Rejonowy Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S. (po ponownym rozpoznaniu sprawy) oddalił

powództwo M. K. przeciwko P. Przedsiębiorstwu Państwowemu o rentę i

zadośćuczynienie, a ponadto zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę

2

1.350 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwane przedsiębiorstwo w ramach

współpracy z armatorami cypryjskimi A. Ltd. oraz C. Ltd. kierowało „własne kadry

morskie” do pracy na statkach należących do tych armatorów. Na czas

zakontraktowania u armatorów cypryjskich strona pozwana udzielała swoim

pracownikom urlopów bezpłatnych. Pozwane przedsiębiorstwo kierowało osoby, z

którymi armatorzy zamierzali zawrzeć umowy o pracę, na badania lekarskie celem

potwierdzenia ich zdolności do pracy na statkach morskich. W tym zakresie

przedsiębiorstwo współpracowało z Portowym Zakładem Opieki Zdrowotnej w G.

oraz lekarzem B. Z. Na podstawie umowy zawartej w dniu 27 lipca 2004 r.

pomiędzy pozwanym przedsiębiorstwem i B. Z. wykonywała ona badania (wstępne,

okresowe, kontrolne i doraźne) pracowników pozwanego, wydawała orzeczenia

lekarskie, prowadziła działalność konsultacyjną, diagnostyczną i leczniczą w

zakresie patologii zawodowej, udzielała porad medycznych osobom cierpiącym na

choroby zawodowe, jak również monitorowała stan zdrowia pracowników, w tym

przedkładała zbiorczą analizę tego stanu. Świadczenie tych usług lekarskich

odbywało się na podstawie skierowania wystawionego przez pozwane

przedsiębiorstwo, natomiast zaświadczenia lekarskie - zgodnie z ustaleniami

kontraktu - miały być przekazywane bezpośrednio do rąk pracownika. Koszty

wykonania usług pokrywało pozwane przedsiębiorstwo, z tym że faktury miały być

wystawiane na rzecz armatora cypryjskiego, którego agentem była strona pozwana.

Powód był zatrudniony w pozwanym przedsiębiorstwie od 7 listopada 1989 r.

w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowiskach marynarza i starszego

marynarza. W okresach od 27 lutego 2002 r. do 6 października 2006 r. oraz od 8

grudnia 2006 r. do 25 sierpnia 2007 r. przebywał na urlopie bezpłatnym. W dniu 4

sierpnia 2005 r. podczas wykonywania pracy na statku „K.” powód doznał urazu

kręgosłupa. Wówczas świadczył pracę na rzecz armatora C. Ltd., z którym łączyła

go odrębna - w stosunku do umowy zawartej z pozwanym przedsiębiorstwem -

marynarska umowę o pracę. Powodowi udzielono natychmiastowej pomocy

lekarskiej a w trakcie rejsu otrzymywał leki przeciwbólowe. Po powrocie do kraju

powód nadal pozostawał pod opieką lekarską, otrzymywał zastrzyki i został

skierowany na rehabilitację. W styczniu 2006 r. powód został zaokrętowany na

3

statek, na którym nadal świadczył pracę dla armatora C. Ltd. W czasie pobytu na

tym statku (na przełomie lutego i marca 2006 r.) nasiliły się u niego bóle

kręgosłupa, a w wyniku przeprowadzonych badań lekarskich w Brazylii, nakazano

wyokrętowanie powoda w najbliższym porcie europejskim. Do takiego

wyokrętowania doszło w maju 2006 r. Powód wrócił do domu i udał się do lekarza,

który przepisał mu serię zastrzyków oraz skierował na specjalistyczne badania.

Następnie powód został poddany rehabilitacji, która trwała do końca listopada 2006

r. W dniu 3 października 2006 r. pracownik jednostki organizacyjnej wchodzącej w

skład struktur pozwanego przedsiębiorstwa (Pionu Techniczno-lnwestycyjnego)

wystawił powodowi skierowanie na badania lekarskie do Portowego Zakładu Opieki

Zdrowotnej w G. celem otrzymania świadectwa o stanie zdrowia. Tego samego dnia

powód udał się do lekarza medycyny pracy, ale świadectwa nie uzyskał, bo został

skierowany na konsultację neurologiczną. Ponieważ lekarz neurolog nie stwierdził u

powoda przeciwwskazań do pracy na statku, w dniu 14 listopada 2006 r. powód

otrzymał kolejne skierowanie na badania lekarskie do Portowego Zakładu Opieki

Zdrowotnej w G. W dniu 4 grudnia 2006 r. powód stawił się na badanie u lekarza M.

G. (zatrudnionego w Portowym Zakładzie Opieki Zdrowotnej), a ten wystawił

powodowi zaświadczenie o jego zdolności do pracy na statkach morskich na

stanowisku starszego marynarza (A/B) z terminem ważności przypadającym na

styczeń 2008 r. W związku z tym, że powód miał podjąć zatrudnienie u armatora A.

Ltd., Dział Kadr Morskich pozwanego przedsiębiorstwa zlecił B. Z. (prowadzącej w

S. indywidualną specjalistyczną praktykę lekarską w zakresie medycyny pracy)

przeprowadzenie profilaktycznych badań lekarskich powoda celem wystawienia

świadectwa zdrowia potrzebnego do zatrudnienia u tego armatora. W dniu 11

grudnia 2006 r. B. Z. wystawiła świadectwo zdrowia pod nieobecność powoda i bez

uprzedniego zbadania go. O terminie takiego badania powód nie został w ogóle

zawiadomiony. Przy wydawaniu tego świadectwa lekarka oparła się jedynie na

dokumentacji, jaką otrzymała faksem z Portowego Zakładu Opieki Zdrowotnej w G.

W treści wystawionego świadectwa zdrowia B. Z. zaznaczyła, że badanie lekarskie

powoda przeprowadziła w jego obecności, co było niezgodne z prawdą. Pozwane

przedsiębiorstwo nie przesyłało B. Z. dokumentacji dotyczącej powoda. Nikt z osób

zatrudnionych w przedsiębiorstwie nie nakłaniał lekarki do wydania świadectwa

4

zdrowia określonej treści. Wyrokiem z dnia 2 marca 2009 r. Sąd Rejonowy umorzył

warunkowo, na okres próby wynoszący 2 lata, postępowanie karne wszczęte

wobec B.Z. o czyn polegający na tym, że „w dniu 11 grudnia 2006 r. w S., będąc

osobą uprawnioną jako lekarz-orzecznik do wystawienia dokumentu (...)

poświadczyła nieprawdę odnośnie przeprowadzenia badań profilaktycznych

dotyczących stanu zdrowia M. K.”. W dniu 27 grudnia 2006 r. powód zawarł z

armatorem A. Ltd. marynarską umowę o pracę celem zaokrętowania się na statek

m/v L. Wówczas jego dolegliwości zdrowotne ustąpiły. Jednak już w kwietniu 2007

r. powód został z tego statku wyokrętowany i przerwał pracę z uwagi na zły stan

zdrowia. U powoda stwierdzono niezdolność do pracy w związku z dolegliwościami

zdrowotnymi. Z tej przyczyny powód od tej chwili aż do ustania stosunku pracy

łączącego go ze stroną pozwaną nie świadczył pracy ani dla pozwanego

przedsiębiorstwa, ani dla armatora cypryjskiego.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał za bezzasadne

żądania pozwu o zapłatę renty uzupełniającej (w wysokości 3.500 zł miesięcznie) i

zadośćuczynienia za wyrządzone krzywdy moralne i fizyczne (10.000 zł). Według

Sądu Rejonowego, podstawę materialnoprawną roszczeń zgłoszonych przez

powoda stanowił art. 445 § 1 w związku z art. 444 k.c. Skoro powód domagał się od

strony pozwanej przyznania renty i zadośćuczynienia, to powinien wykazać, że

uszkodzenie ciała (rozstrój zdrowia) oraz krzywda, jakiej doznał, nastąpiły z winy

pozwanego przedsiębiorstwa. Ponadto powinien udowodnić istnienie związku

przyczynowego między zachowaniem strony pozwanej a stanem jego zdrowia oraz

wykazać, że zachowanie przedsiębiorstwa było bezprawne. Temu obowiązkowi -

zdaniem Sądu Rejonowego - powód nie sprostał, tym bardziej że wywodził swoje

roszczenia z wystawienia zaświadczeń lekarskich stwierdzających jego zdolność do

pracy marynarza na statku L., która miała być świadczona na rzecz armatora

cypryjskiego. W ocenie Sądu pierwszej instancji, zgromadzony w sprawie materiał

dowodowy nie dawał podstaw do stwierdzenia, że istniał adekwatny związek

przyczynowy pomiędzy skierowaniem powoda na badanie lekarskie przez stronę

pozwaną a wystawieniem powodowi zaświadczenia lekarskiego (przez lekarza

medycyny pracy) dopuszczającego go do pracy na statku. Brak bowiem dowodów,

by pozwane przedsiębiorstwo miało jakikolwiek wpływ na treść zaświadczenia

5

lekarskiego wystawionego przez B. Z. Co prawda to strona pozwana zainicjowała

badanie lekarskie powoda, bo ona wystawiła stosowne skierowanie, to jednak to

zachowanie nie nosiło znamion bezprawności i nie wystarczało do przyjęcia, że

istnieje adekwatny związek przyczynowy pomiędzy aktualnym stanem zdrowia

powoda a skierowaniem go na badania lekarskie celem ustalenia zdolności do

wykonywania pracy na statku. Zdaniem Sądu Rejonowego, w kontekście art. 361 §

1 k.c. należy przyjąć, że skierowanie na badanie lekarskie samo przez się „wcale

nie determinuje faktu wystawienia przez lekarza zaświadczenia, które by

potwierdzało zdolność osoby badanej do pracy w sytuacji, gdy w rzeczywistości

taka zdolność nie występuje”. W rozpoznawanym przypadku związek przyczynowy

pomiędzy szkodą powoda a zachowaniem strony pozwanej istniałby tylko wówczas,

gdyby się okazało, że strona pozwana ingerowała w treść orzeczenia lekarskiego

wystawionego przez B. Z., chcąc nakłonić lekarkę do wydania zaświadczenia

określonej treści, a zwłaszcza pod nieobecność powoda. Tymczasem taka sytuacja

nie miała miejsca. Ponadto Sąd Rejonowy zważył, że wina strony pozwanej w

dopuszczeniu powoda do pracy u armatora cypryjskiego byłaby niezaprzeczalna,

gdyby przedsiębiorstwo miało świadomość, że powód jest niezdolny do

wykonywania pracy na statku. Jednak w dniu 27 grudnia 2006 r., to nie pozwane

przedsiębiorstwo, lecz armator cypryjski zatrudnił powoda i to właśnie ten podmiot

zadecydował o dopuszczeniu powoda do świadczenia pracy. Co więcej, strona

pozwana nie była wcale świadoma tego, że „świadectwo bandery” powoda zostało

wydane z naruszeniem prawa ani, że powód jest osobą niezdolną do pracy na

morzu. Nawet przy założeniu, że strona pozwana wiedziała o dolegliwościach

zdrowotnych powoda, to - nie dysponując specjalistyczną wiedzą lekarską - nie

mogła kwestionować świadectwa wystawionego przez B. Z., zwłaszcza że powód

faktycznie przystąpił do pracy. W ocenie Sądu pierwszej instancji, istnienie

adekwatnego związku przyczynowego można byłoby ewentualnie stwierdzić wtedy,

gdyby B. Z. w ogóle nie dysponowała uprawnieniami do przeprowadzania badań

lekarskich i wydawania świadectw zdrowotnych, jednak w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy nie miało to miejsca, skoro B. Z. prowadziła indywidualną

praktykę lekarską w zakresie medycyny pracy i posiadała „pełne uprawniania

lekarskie”. Sąd Rejonowy nie zgodził się z twierdzeniami powoda, że strona

6

pozwana miała obowiązek przekazać B. Z. informacje o jego stanie zdrowia. W

ocenie Sądu, takiego obowiązku nie nakładały na pozwane przedsiębiorstwo żadne

regulacje prawne, w szczególności wynikające z rozporządzenia Ministra Zdrowia i

Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań

lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad

pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w

Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 69, poz. 332 ze zm.). Skoro zaś pozwane

przedsiębiorstwo „nie organizowało” badania lekarskiego (bo ta czynność leżała w

gestii lekarza medycyny pracy), to nie było zobowiązane do informowania powoda

o terminie tego badania. Tymczasem nieobecność powoda na zaplanowanym przez

lekarza badaniu była spowodowana brakiem powiadomienia go o terminie

przedmiotowego badania. W ocenie Sądu Rejonowego, nie zachodzą również

podstawy faktyczne ani prawne, aby obciążyć stronę pozwaną odpowiedzialnością

odszkodowawczą za działania, jakich w stosunku do powoda dopuściła się B. Z. W

tym stanie rzeczy Sąd pierwszej instancji uznał za bezprzedmiotowe ustalanie

pozostałych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej i

ostatecznie zaniechał przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego specjalisty z

zakresu medycyny pracy na okoliczność ustalenia stanu zdrowia powoda w grudniu

2006 r. i konsekwencji zdrowotnych wynikających z wystawienia przez B. Z.

świadectwa bandery dopuszczającego powoda do pracy na morzu.

Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2014 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację powoda od wyroku Sądu pierwszej instancji (w

zakresie rozstrzygnięcia co do istoty sprawy), zmienił rozstrzygnięcie Sądu

Rejonowego odnośnie do kosztów procesu (przez odstąpienie od obciążania nimi

powoda) i orzekł o kosztach postępowania odwoławczego. Sąd Okręgowy podzielił

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i przyjął je za własne, jak również

podtrzymał argumentację prawną tego Sądu. Tytułem uzupełnienia Sąd drugiej

instancji nadmienił, że powód był „formalnie” zatrudniony w pozwanym

przedsiębiorstwie i korzystał w niektórych okresach z urlopów bezpłatnych (art. 174

k.p.), w czasie których ulegał zawieszeniu stosunek pracy nawiązany uprzednio

pomiędzy nim, a pozwanym przedsiębiorstwem. Zdaniem Sądu Okręgowego,

powoduje to uchylenie odpowiedzialności strony pozwanej. Z tej przyczyny jedyny

7

okres, który wchodził w rachubę przy badaniu ewentualnej odpowiedzialności

strony pozwanej jako pracodawcy, przypadał między 7 października 2006 r. a 7

grudnia 2006 r. Jednak powód w tym czasie najpierw (do 30 listopada 2006 r.)

korzystał ze zwolnienia chorobowego, a następnie (od 1 do 7 grudnia 2006 r.)

przebywał na urlopie wypoczynkowym. Urlop bezpłatny został powodowi udzielony

przez pozwane przedsiębiorstwo zgodnie z prawem, bo doszło do tego na wyraźne

żądanie pracownika, w celu zatrudnienia u zagranicznego armatora, co

odpowiadało postanowieniom układu zbiorowego pracy obowiązującego w

pozwanym przedsiębiorstwie. Z treści tego układu nie wynika zaś, aby na stronie

pozwanej, która udzieliła takiego urlopu, ciążyły jakieś inne obowiązki w stosunku

do urlopowanego pracownika. W szczególności nie wynika obowiązek

podejmowania przez przedsiębiorstwo - jako pracodawcę - jakichkolwiek działań w

zakresie profilaktyki zdrowotnej względem urlopowanych pracowników. Dla oceny

zasadności roszczeń zgłoszonych w sprawie ma również znaczenie, że to nie

pozwane przedsiębiorstwo dopuściło powoda do pracy w dniu 27 grudnia 2006 r.,

lecz uczynił to zagraniczny armator, u którego powód podjął zatrudnienie w trakcie

korzystania z urlopu bezpłatnego udzielonego przez stronę pozwaną. Z tej

przyczyny nie można czynić stronie pozwanej zarzutu, że jako pracodawca

naruszyła obowiązki związane z ochroną życia i zdrowia pracowników. Według

Sądu Okręgowego, ponieważ w dniu 27 grudnia 2006 r. powód rozpoczął

zatrudnienie u armatora cypryjskiego w następstwie rekrutacji przeprowadzonej

przez pozwane przedsiębiorstwo występujące w roli przedstawiciela tego armatora,

to odpowiedzialności strony pozwanej w przyczynieniu się do powstania

uszczerbku na zdrowiu powoda można by - co najwyżej - doszukiwać się w

zachowaniu (zaniechaniu) pozwanego przedsiębiorstwa występującego w

charakterze przedstawiciela armatora cypryjskiego, a nie jako pracodawcy powoda.

Jednak powód w tym zakresie w żaden sposób nie wykazał, aby działania

podejmowane przez stronę pozwaną w procesie rekrutacyjnym miały charakter

bezprawny, ani że strona pozwana przyczyniła się do wystawienia wadliwej

dokumentacji medycznej, co umożliwiło zatrudnienie powoda u zagranicznego

armatora i pogorszenie stanu zdrowia pracownika. Do przyjęcia takiej

odpowiedzialności nie wystarczy samodzielnie, że to właśnie pozwane

8

przedsiębiorstwo skierowało powoda na badania lekarskie. W sprawie zaś zostało

ustalone, że strona pozwana w żaden sposób nie przyczyniła się do wystawienia

wadliwego - jak się okazało - zaświadczenia lekarskiego, bo nie ingerowała w jego

treść. Ustalone w sprawie okoliczności świadczą o tym, że zachowanie B. Z.

polegające na wystawieniu zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego zdolność

powoda do pracy na morzu, bez uprzedniego przebadania powoda (poświadczenie

nieprawdy), nie nastąpiło przy wykonywaniu czynności powierzonej przez stronę

pozwaną, a jedynie stanowiło „swoisty eksces” wynikający „z samodzielnej inwencji

lekarki”, w żaden sposób niemieszczący się w zakresie czynności prawnych i

faktycznych dokonywanych w imieniu strony pozwanej.

Od wyroku Sądu Okręgowego powód wniósł skargę kasacyjną, w której

zarzucił naruszenie: 1) art. 227 w związku z art. 278 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c. -

polegające na odmowie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego z

zakresu neurologii na okoliczność istnienia związku przyczynowo-skutkowego

pomiędzy stanem zdrowia powoda w grudniu 2006 r. i skierowaniem go do pracy na

statku m/v L. od dnia 27 grudnia 2006 r. oraz pogorszeniem się jego stanu zdrowia

(schorzenia kręgosłupa) „skutkującym koniecznością zerwania kontraktu i poddania

się operacji kręgosłupa”; 2) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. - przez

„całkowite pominięcie w rozważaniach o odpowiedzialności pozwanej za szkodę

powoda okoliczności zawiadomienia armatora A. Ltd. tj. ówczesnego pracodawcy

powoda, przez kierownika kadr morskich P. o rzekomym zatajeniu przez powoda

swojego złego stanu zdrowia w Aneksie D, co w świetle poświadczenia nieprawdy

w ww. dokumencie przez dr B. Z. było nieprawdą, a skutkowało wstrzymaniem

wypłaty zasiłku chorobowego dla powoda, w efekcie pominięcie istotnej

okoliczności mającej wpływ na ocenę przesłanki przyczynienia się pozwanego do

powstania szkody powoda w postaci utraty zasiłku chorobowego”; 3) art. 381 w

związku z art. 316 i art. 391 § 1 k.p.c. - w wyniku uznania, że „powód nie zgłaszał

jako podstawy faktycznej roszczenia odszkodowawczego okoliczności związanej z

przyczynieniem się pozwanej do nieprawidłowego sporządzenia Aneksu D,

podczas gdy okoliczności te wyszły na jaw dopiero w toku postępowania karnego

(...) w sprawie przeciwko dr. B. Z. zakończonego wyrokiem z dnia 2 marca 2009 r.,

a więc już po wniesieniu pozwu, co miało miejsce w maju 2008 r., oraz pomimo, że

9

okoliczności te były podniesione przez powoda przed zamknięciem rozprawy w

pierwotnej I instancji”; 4) art. 429 k.c. w związku z art. 300 k.p. - polegające na

uznaniu, że „wobec powierzenia przez pracodawcę, bądź podmiot rekrutujący

pracowników na zlecenie pracodawcy, wykonania profilaktycznych badań

medycznych pracownika zewnętrznemu podmiotowi profesjonalnemu,

wykonującemu takie czynności, pracodawca lub podmiot rekrutujący zwolniony jest

z odpowiedzialności za szkody spowodowane działaniem lub zaniechaniem

profesjonalnego podmiotu zewnętrznego”; 5) art. 415 oraz art. 361 § 1 i 2 k.c. w

związku z art. 300 k.p. i art. 207 § 1 i 2 k.p. - przez przyjęcie, że strona pozwana

„nie ponosi winy w przyczynieniu się do powstania szkody u powoda i że w związku

z tym faktem nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej za przyczynienie się

do powstania takiej szkody”; 6) art. 415 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 229 § 2 i

4 w związku z art. 283 § 1 k.p. oraz w związku z § 4 ust. 3 Zakładowego Układu

Zbiorowego Pracy dla Pracowników P. Zatrudnionych na Statkach z dnia 22 maja

1995 r. - polegające na odmowie przyjęcia, że strona pozwana - jako podmiot

rekrutujący swoich pracowników do pracy u innych armatorów - przyczyniła się do

tego, iż powód został skierowany do pracy u zagranicznego armatora bez ważnych

i aktualnych badań lekarskich, przy czym takie działanie strony pozwanej nosiło

znamiona czynu zabronionego; 7) art. 444 § 1 i 2 oraz art. 445 § 1 k.c. w związku z

art. 300 k.p. - przez odmowę zasądzenia od strony pozwanej na rzecz powoda

świadczeń dochodzonych pozwem. W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżący

wywiódł w szczególności, że pozwane przedsiębiorstwo, występujące od dnia 8

grudnia 2006 r. (po skierowaniu powoda na urlop bezpłatny) w roli podmiotu

rekrutującego powoda do pracy na statku obcego armatora, działało w oparciu o

postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy, które stanowiły, że „armator,

posiadając stosowne upoważnienie Krajowego Urzędu Pracy, kieruje pracowników

P. do pracy na statkach armatorów, z którymi zawarł umowy rekrutacyjne”. To zaś

oznacza, że w tamtym czasie stronę pozwaną obowiązywały regulacje zawarte w

art. 229 § 2 i 4 k.p. obligujące pracodawcę do przeprowadzania badań

profilaktycznych pracowników i zakazujące mu dopuszczania do pracy

pracowników nieposiadających aktualnego orzeczenia lekarskiego. Te przepisy

zostały zaś ewidentnie naruszone przez pozwane przedsiębiorstwo i z tej przyczyny

10

powód ma prawo domagać się od strony pozwanej roszczeń odszkodowawczych.

Według skarżącego, zarówno pracodawca, jak i podmiot rekrutujący własne kadry

celem zatrudnienia u obcego armatora, może ponosić odpowiedzialność za

ewentualne przyczynienie się do powstania szkody na osobie pracownika w

sytuacji, gdy treść orzeczenia lekarskiego wystawionego przez podmiot uprawniony

do orzekania w takich sprawach potwierdzi - niezgodnie z rzeczywistością -

zdolność osoby rekrutowanej (pracownika) do pracy w charakterze członka załogi

statku morskiego. Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części

oddającej apelację od orzeczenia Sądu pierwszej instancji i przekazanie w tym

zakresie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego

oraz uwzględnienie powództwa przez zasądzenie na rzecz powoda od strony

pozwanej kwoty 10.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz

comiesięcznej renty uzupełniającej w wysokości po 3.500 zł „z wyrównaniem za

okres od dnia doręczenia pozwanemu pisma z wnioskiem o zasądzenie renty

wyrównawczej do dnia wyrokowania”. Ponadto wniósł o zasądzenie od strony

pozwanej kosztów procesu, w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Stosownie do art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną wyłącznie w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw (poza

przypadkiem nieważności postępowania odwoławczego, którą Sąd kasacyjny

bierze pod rozwagę z urzędu). Oznacza to, że w postępowaniu kasacyjnym Sąd

Najwyższy nie może badać (z urzędu) naruszeń prawa materialnego i/lub

procesowego, których skarżący nie wytknął w skardze kasacyjnej. Z tej przyczyny

skarga kasacyjna wniesiona przez powoda nie może być uwzględniona, bo

wszystkie podniesione w niej zarzuty - rozpatrywane łącznie, jak i z osobna -

okazały się być nieuzasadnione.

Chybione są powołane przez powoda w pierwszej kolejności zarzuty

naruszenia prawa procesowego (art. 227 w związku z art. 278 § 1 i art. 391 § 1

11

k.p.c.; art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.; a także art. 381 w związku z art.

316 i art. 391 § 1 k.p.c.). W sytuacji, gdy Sąd Okręgowy (podobnie jak wcześniej

Sąd Rejonowy) doszedł do przekonania, że zachowanie strony pozwanej nie nosiło

w ogóle znamion bezprawności, to nie musiał badać pozostałych przesłanek

uzasadniających jej odpowiedzialność za pogorszenie stanu zdrowia powoda. Co

więcej, Sądy orzekające mogły zaniechać prowadzania dowodów oraz

dokonywania ocen w zakresie wystąpienie adekwatnego związku przyczynowego

pomiędzy szkodą pracownika a zachowaniem pozwanego przedsiębiorstwa, które

nie było bezprawne. Skarżący niesłusznie doszukuje się naruszenia prawa

procesowego w nieprzeprowadzeniu przez Sąd Okręgowy dowodu z opinii biegłego

na okoliczność wykazania istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy

skierowaniem powoda w grudniu 2006 r. do pracy na statku należącym do armatora

cypryjskiego a pogorszeniem stanu zdrowia pracownika (art. 227 w związku z art.

278 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c.).

Niezasadny jest zarzut obrazy art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

który w postępowaniu kasacyjnym może być uwzględniony tylko w wyjątkowych

przypadkach, gdy zaskarżone orzeczenie nie poddaje się w ogóle kontroli

kasacyjnej (por. przykładowo wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2001 r.,

I PKN 498/00, OSNAPiUS 2003 nr 9, poz. 222; z dnia 29 maja 2008 r., II CSK

39/08, LEX nr 420381 i z dnia 2 grudnia 2014 r., I UK 139/14, LEX nr 1621322). Z

pisemnych motywów zaskarżonego wyroku wynikają przesłanki, jakimi kierował się

Sąd Okręgowy przy wydaniu zaskarżonego orzeczenia, natomiast ocena, czy

sposób rozumowania Sądu odwoławczego jest prawidłowy, podlega rozważeniu w

płaszczyźnie wykładni (zastosowania) prawa materialnego, a nie procesowego.

Oczywiście bezzasadny (w powiązaniu z zarzutami naruszenia prawa

materialnego) jest zarzut obrazy art. 381 w związku z art. 316 i art. 391 § 1 k.p.c.,

bo z materiału procesowego zgromadzonego w sprawie wynika, że w sposób

jednoznaczny, że zgłaszaną przez powoda podstawą faktyczną powództwa było

skierowanie go do pracy na statku u armatora cypryjskiego, do czego miało dojść z

winy pozwanego przedsiębiorstwa, które uprzednio wysłało powoda na

profilaktyczne badania lekarskie, w wyniku których otrzymał zaświadczenie

potwierdzające jego zdolność do wykonywania takiej pracy, mimo istnienia w tym

12

zakresie przeciwwskazań zdrowotnych.

Nieusprawiedliwione są także przedstawione w skardze zarzuty naruszenia

licznych przepisów prawa materialnego (art. 429 k.c. w związku z art. 300 k.p.; art.

415 oraz art. 361 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 207 § 1 i 2 k.p.; art. 415

k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 229 § 2 i 4 w związku z art. 283 § 1 k.p. oraz w

związku z § 4 ust. 3 zakładowego układu zbiorowego pracy; art. 444 § 1 i 2 oraz art.

445 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). W szczególności nie jest zasadny zarzut

obrazy art. 429 k.c. w związku z art. 300 k.p., który powód uzasadnił twierdzeniem,

że wskazany przepis „nie powinien mieć zastosowania w tak szczególnym stosunku

cywilno-prawnym, jakim jest stosunek pracy, w którym podmiot zatrudniający jest

zobowiązany z mocy ustawy do szczególnej ochrony zdrowia i życia pracownika”.

Pomijając już, że przedmiotowy zarzut nie został szerzej uzasadniony, to został on

skonstruowany na ustaleniach, które nie były objęte podstawą faktyczną

zaskarżonego orzeczenia, a to nie może odnieść skutku w postępowaniu

kasacyjnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.). W sprawie ustalono bowiem, że w okresie od 8

grudnia 2006 r. do 25 sierpnia 2007 r. powód przebywał na urlopie bezpłatnym,

którego udzieliło mu pozwane przedsiębiorstwo, co oznacza, że w tym okresie

wzajemne prawa i obowiązki wynikające z łączącego strony stosunku pracy uległy

zawieszeniu. Skierowanie na badania lekarskie, jakie strona pozwana wystawiła

powodowi, miało swoje źródło w działaniu przez pozwane przedsiębiorstwo w roli

„agenta” reprezentującego armatora cypryjskiego, nie zaś w działaniu charakterze

pracodawcy (strony stosunku pracy). Z tej przyczyny wszelkie wywody skargi na

temat obowiązków, jakie - zdaniem powoda - powinny ciążyć na stronie pozwanej

jako na pracodawcy (zwłaszcza w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy) -

których nie wykonała, czym spowodowała szkodę na osobie powoda - nie są

miarodajne dla dokonania kontroli kasacyjnej rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji.

Identycznie przedstawia się sprawa w odniesieniu do kolejnego zarzutu obrazy art.

415 oraz art. 361 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 207 § 1 i 2 k.p.,

skonstruowanego na założeniu, że strona pozwana działała jako pracodawca.

Zarzut naruszenia art. 415 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 229 § 2 i 4 w

związku z art. 283 § 1 k.p. oraz w związku z § 4 ust. 3 zakładowego układu

zbiorowego pracy mógłby zostać uznany za usprawiedliwioną podstawę skargi

13

kasacyjnej tylko wówczas, gdyby okazało się, że wynikające z art. 229 § 2 i 4 k.p.

obowiązki z zakresu przeprowadzania profilaktycznych badań lekarskich

pracowników ciążyły na pozwanym przedsiębiorstwie z mocy odesłania zawartego

w postanowieniach układowych. Takiej oceny nie można jednak dokonać wyłącznie

na podstawie analizy powołanego w skardze jako naruszony § 4 ust. 3

zakładowego układu zbiorowego pracy. Według tego postanowienia, „armator,

posiadając stosowne upoważnienie Krajowego Urzędu Pracy, kieruje do pracy na

statki armatorów, z którymi zawarł umowy rekrutacyjne pracowników P.”. Z tego

postanowienia układowego wynika tylko tyle, że strona pozwana kieruje swoich

pracowników do pracy u innych armatorów (pośredniczy w zatrudnieniu), a nie że

ma obowiązki w zakresie przeprowadzenia ich badań lekarskich pozwalających na

dopuszczenie ich do świadczenia pracy u tych armatorów. Skarżący nie przedstawił

zarzutów naruszenia innych postanowień układowych, które mogłyby stanowić

źródło takich obowiązków strony pozwanej ani też nie wskazał innych przepisów

powszechnie obowiązującego prawa, które by nakładały takie obowiązki na

pozwane przedsiębiorstwo niedziałające jako pracodawca. W dodatku należy

zauważyć, że kwestię tę rozważał Sąd Okręgowy, który ocenił, iż w myśl

postanowień układowych pozwane przedsiębiorstwo, po umożliwieniu swoim

pracownikom zaokrętowania się na statkach należących do obcych armatorów (i

udzieleniu pracownikom urlopów bezpłatnych w tym celu) nie miało prawnego

obowiązku podejmowania wobec urlopowanych pracowników jakichkolwiek działań

w zakresie profilaktyki zdrowotnej.

Konsekwencją powyższego jest stwierdzenie, że zaskarżony wyrok nie

zapadł z obrazą art. 229 § 4 k.p., bo przepis ten dotyczy tylko do pracodawcy, a nie

podmiotu występującego w roli prowadzącego nabór pracowników na potrzeby

innych podmiotów zatrudniających. Dlatego strona pozwana nie mogła naruszyć

obowiązków pracodawcy wynikających z art. 229 k.p., a więc w tym kontekście nie

można jej działaniu (zaniechaniu) przypisać cechy bezprawności, co - w

ostatecznym rozrachunku - prowadzi do uznania nietrafności zarzutu naruszenia

art. 444 § 1 i 2 oraz art. 445 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.

W tej sytuacji skarga kasacyjna powoda - rozpoznana w granicach

wskazanych w niej podstaw - nie mogła być uwzględniona. Nie oznacza to jednak,

14

że w ustalonym stanie faktycznym, nie istniały jakiekolwiek podstawy prawne

odpowiedzialności (uznania bezprawności zachowania) pozwanego

przedsiębiorstwa z tytułu następstw związanych ze skierowaniem powoda na

badania lekarskie celem potwierdzenia jego przydatności (zdolności) do pracy na

morzu. Przesłanek takiej odpowiedzialności należało jednak poszukiwać w innych

źródłach prawa powszechnie obowiązującego. Nie dostrzegł tego skarżący i nie

sformułował w tym zakresie odpowiednich zarzutów kasacyjnych. Można w tym

aspekcie zauważyć, że powód wykonywał pracę marynarza, a więc w pierwszym

rzędzie miały do niego zastosowanie przepisy szczególne (pragmatyczne) o pracy

marynarzy, a nie Kodeks pracy. Chodzi przede wszystkim o ustawę z dnia 23 maja

1991 r. o pracy na morskich statkach handlowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r.,

poz. 430), która reguluje stosunki pracy na morskich statkach handlowych o

polskiej przynależności (art. 1 ust. 1) i dopiero w zakresie nieuregulowanym w tej

ustawie do stosunków pracy na wymienionych statkach stosuje się przepisy

powszechnego ustawodawstwa pracy (na podstawie art. 20 tej ustawy oraz

przepisów rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 lutego

1993 r. w sprawie warunków zdrowotnych wymaganych od osób wykonujących

pracę na morskich statkach handlowych, trybu uznawania osób za zdolne lub

niezdolne do wykonywania pracy oraz rodzajów i częstotliwości wymaganych

badań lekarskich, Dz.U. Nr 17, poz. 80 ze zm., problematyka profilaktycznych

badań lekarskich wobec osób ubiegających się o zatrudnienie lub zatrudnionych na

statkach morskich została określona odmiennie niż w art. 229 k.p. i rozporządzeniu

wydanym na podstawie art. 229 § 8 k.p.). Powód doznał wprawdzie uszczerbku na

zdrowiu, świadcząc pracę na statku należącym do armatora cypryjskiego, a więc na

statku niebędącym „statkiem o polskiej przynależności” w rozumieniu art. 1 ust. 1

ustawy o pracy na morskich statkach handlowych, ale szereg innych przepisów tej

ustawy normuje zasady wykonywania pośrednictwa pracy dla osób poszukujących

pracy na statkach morskich (art. 4-8). Wynika z nich między innymi, że podmioty

uprawnione do prowadzenia usług pośrednictwa pracy na morzu mogły realizować

określone w tej ustawie zadania również na żądanie osób poszukujących pracy na

statkach obcych bander (art. 7). Dopiero w razie nieistnienia szczególnej

organizacji zajmującej się pośrednictwem pracy dla marynarzy (określonej w art. 4)

15

do osób poszukujących pracy na morzu miały zastosowanie ogólne przepisy o

pośrednictwie pracy (art. 8). Należy też zwrócić uwagę, że pracę marynarzy, w tym

prowadzenie pośrednictwa pracy, regulują przepisy międzynarodowe, a w

szczególności Konwencja o pracy na morzu, przyjęta przez Konferencję Ogólną

Międzynarodowej Organizacji Pracy w Genewie dnia 23 lutego 2006 r. (Dz.U. 2013,

poz. 845), która po ratyfikacji i ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw jest bezpośrednio

stosowana (art. 91 ust. 1 Konstytucji RP).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną powoda na

podstawie art. 39814

k.p.c. Mając na względzie, że w skardze kasacyjnej został

sformułowany wyłącznie wniosek „o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym wg

norm przepisach - oświadczenie pełnomocnika w tym zakresie w załączeniu”, to

Sąd Najwyższy nie orzekał o należnych od Skarbu Państwa kosztach nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

kc