V CSK 668/14

Sygn. akt V CSK 668/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa W. Polska Sp. z o.o. w O.

przeciwko B.S.A. w T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 maja 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz powoda kwotę 1800 ( jeden tysiąc osiemset ) zł tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 maja 2014 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w O. z dnia 11 kwietnia 2012 r. w ten sposób, że wydany przez ten

Sąd nakaz zapłaty z dnia 15 grudnia 2010 r. utrzymał w mocy również w części

dotyczącej kwoty 104.900,66 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 24 kwietnia

2010 r. do dnia zapłaty i orzekł o kosztach procesu stosownie do jego wyniku.

W uzasadnieniu wyroku wskazał, że na obecnym etapie postępowania

przedmiotem sporu między powódką – W. Polska Spółka z o.o., a pozwaną B. S.A

pozostało roszczenie powódki o zapłatę kwoty 104.900,66 zł z ustawowymi

odsetkami tytułem reszty wynagrodzenia za wykonanie prac projektowych

związanych z budową zakładu przetwarzania oleju rzepakowego. Pozwana

przeciwstawiała temu roszczeniu tożsamą co do wysokości wzajemną

wierzytelność z tytułu kar umownych za zwłokę w wykonaniu umowy, przy czym

oświadczenie o przedstawieniu do potrącenia tej kwoty złożyła po doręczeniu jej

nakazu zapłaty, którym Sąd Okręgowy uwzględnił dochodzone przez powoda

roszczenie obejmujące kwotę 208.804, 72 zł z ustawowymi odsetkami.

Sąd Okręgowy utrzymał w mocy nakaz zapłaty w całości wyrokiem z dnia

2 czerwca 2011 r., przyjmując niedopuszczalność zarzutu potrącenia z uwagi na

ograniczenia dowodowe w postępowaniu nakazowym. Po uchyleniu tego wyroku

na skutek apelacji pozwanej Sąd Okręgowy po ponownym rozpoznaniu

sprawy wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2012 r. uchylił nakaz zapłaty co do kwoty

104.900,66 zł z odsetkami i w tym zakresie powództwo oddalił w oparciu o poniższe

ustalenia.

Strony łączyła umowa z dnia 3 sierpnia 2007 r., w której powódka

zobowiązała się do wykonania dla pozwanej prac projektowych związanych

z budową zakładu przetwarzania oleju. Prace zostały podzielone na siedem

etapów, a w umowie zastrzeżono kary umowne za zwłokę w wykonaniu przedmiotu

umowy w wysokości 0,5% wynagrodzenia umownego netto od opóźnionego etapu

lub jego części za każdy dzień pozostawania w zwłoce, nie więcej jednak niż 15%

wynagrodzenia. Po wykonaniu umowy pozwana zapłaciła powódce należne

wynagrodzenie pomniejszone o kwotę 208.804,72 zł, zatrzymaną tytułem kaucji na

zabezpieczenie należytego wykonania umowy. Z protokołów przekazania

3

poszczególnych etapów prac oraz treści postanowień umowy wynikały okresy

zwłoki powódki w wykonaniu poszczególnych etapów wynoszące kolejno: 12, 44,

51, 473, 753, 299, 57 dni. W dniu 29 grudnia 2010 r. pozwana złożyła oświadczenie

o przedstawieniu do potrąceniu z dochodzonej wierzytelności swojej wierzytelności

z tytułu kar umownych, której wysokość wyliczyła na kwotę wyższą niż

przedstawiona do potrącenia. Sąd Okręgowy uznał, że nie ma podstaw do przyjęcia,

że do przekroczenia terminów doszło z przyczyn leżących po stronie pozwanej

i w konsekwencji uwzględnił zarzut potrącenia uchylając nakaz zapłaty co do

obejmującej go kwoty, oddalając w tym zakresie powództwo.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2012 r. oddalił apelację powódki

od tego wyroku powołując się na związanie oceną prawną wyrażoną uprzednio w

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 6 października 2011 r. Stwierdził, że zostały

wykazane przesłanki uzasadniające wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym oraz, że w stosunku do podniesionego przez pozwaną zarzutu

potracenia obowiązywały ograniczenia dowodowe przewidziane w art. 47914

§ 14

k.p.c. i art. 493 § 3 k.p.c., uznając jednocześnie za niezasadne oddalenie wniosków

dowodowych pozwanej obejmujących dokumenty i zeznania świadków, skoro

powódka zgłaszała w odpowiedzi na zarzuty dowody osobowe i dowody z

dokumentów dla udowodnienia, że do naruszenia ustalonych w umowie terminów

doszło z przyczyn przez nią niezawinionych.

Na skutek skargi kasacyjnej powódki Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia

5 grudnia 2013 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę do

rozpoznania temu Sądowi. W jego motywach stwierdził, że pozwana mogłaby

wykazać skuteczność potrącenia jedynie dokumentami wskazanymi w art. 485 § 1

do 3 k.p.c. Podkreślając konieczność ścisłej interpretacji normy procesowej

zawartej w art. 485 § 2a k.p.c. wskazał na potrzebę dokonania przez Sąd

Apelacyjny wykładni tego przepisu w zakresie zwrotu „należności zapłaty

świadczenia pieniężnego lub odsetek w transakcjach handlowych określonych

w ustawie z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach

handlowych” oraz na konieczność rozważenia, czy wierzytelność pozwanej mieści

się w powyższym pojęciu i czy dokumenty przedstawione przy zarzutach od nakazu

4

zapłaty, względnie odwołanie do dokumentów przedstawionych przy pozwie

wykazały skutecznie umorzenia zobowiązania.

Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Apelacyjny przyjął za podstawę

rozstrzygnięcia ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. W motywach

prawnych rozstrzygnięcia stwierdził, że w sytuacji gdy pozwana złożyła

oświadczenie o przedstawieniu do potrącenia swojej wierzytelności dopiero po

doręczeniu jej nakazu zapłaty wraz z odpisem pozwu obowiązywały ją ograniczenia

dowodowe przewidziane w art. 493 § 3 k.p.c., zgodnie z którym do potrącenia

mogą być przedstawione tylko wierzytelności udowodnione dokumentami, o których

mowa w art. 485 k.p.c. Pozwana nie przedstawiła takich dokumentów,

w szczególności nie wykazała istnienia przedstawionej do potrącenia

wierzytelności dokumentami wskazanymi w art. 485 § 2a k.p.c. w brzmieniu sprzed

28 kwietnia 2013 r. Dokonując wykładni art. 485 § 2a k.p.c. w ówczesnym jego

brzmieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że przepis ten odwoływał się do ustawy z dnia

12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, której

zasadniczym celem było zdyscyplinowanie stron transakcji handlowych w zakresie

stosowanie krótkich terminów zapłaty po dostarczeniu towarów lub wykonania

zamówienia na usługi, a więc zamierzeniem ustawodawcy było stosowanie

wprowadzonej regulacji do dochodzenia roszczeń świadczeniodawcy, a nie

ewentualnych roszczeń wzajemnych jego kontrahenta. W konsekwencji przyjął, że

wierzytelność pozwanej z tytułu kar umownych za zwłokę w realizacji umowy nie

mieści się w pojęciu należności zapłaty świadczenia pieniężnego lub odsetek

w transakcjach handlowych określonych w ustawie z dnia 12 czerwca 2003 r.

Niezależnie od tego stwierdził, że dokumenty przedstawione przez pozwaną przy

zarzutach od nakazu zapłaty, spełniające kryteria z art. 485 k.p.c., nie były

wystarczające do wykazania, że pozwanej przysługiwała zgłoszona do potrącenia

kara umowna, a dla dokonania takiego ustalenia konieczne było prowadzenie

dalszych dowodów nie odpowiadających wymogom art. 485 k.p.c., a przez to

niedopuszczalnych w tym postępowaniu.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego strona pozwana

zarzuciła w ramach przytoczonej podstawy naruszenia przepisów postępowania

naruszenie:

5

- art. 485 § 2a k.p.c. w zw. z art. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach

zapłaty w transakcjach handlowych i art. 385 k.p.c. przez uznanie, że dochodzona

przez powódkę należność o zapłatę kwoty zatrzymanej przez pozwaną jako

gwarancja dobrego wykonania umowy stanowiła należność zapłaty świadczenia

z tej ustawy i zasadne było prowadzenie sprawy w trybie nakazowym, co

skutkowało stosowaniem do zgłoszonego zarzutu potrącenia ograniczeń z art. 493

§ k.p.c. i uznaniem bezskuteczności zarzutu potrącenia jako niespełniającego

wymagań z art. 485 § 2a k.p.c. w zw. z art. 493 § 3 k.p.c.,

- naruszenie art. 485 § 2a w zw. z art. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. przez

uznanie, że należność o zapłatę kar umownych przedstawiona przez pozwaną do

potracenia nie stanowi należności zapłaty świadczenia pieniężnego z ustawy z dnia

12 czerwca 2003 r. i nie może być zgłoszona do potrącenia.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powódka dołączyła do pozwu w postępowaniu nakazowym: umowę, dowód

spełnienia wzajemnych świadczeń niepieniężnych w postaci protokołów

przekazania prac z fakturami i dowodami ich doręczenia pozwanej, dowody

częściowej zapłaty wynagrodzenia przez pozwaną. W uzasadnieniu żądania podała,

że dochodzi należności zapłaty świadczenia pieniężnego w transakcjach

handlowych w rozumieniu ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r., bowiem roszczenie

wynika z umowy, której przedmiotem jest odpłatne świadczenie usług, zawartej

w związku z wykonywaną działalnością gospodarczą.

Zgodnie art. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty

w transakcjach handlowych, przepisy tej ustawy miały zastosowanie do umowy

zawieranej w obrocie, spełniającej warunki uznania jej za transakcję handlową,

której przedmiotem jest odpłatne dostarczenie towaru lub odpłatne świadczenie

usług, jeżeli strony zawierają ją w związku z wykonywaną działalnością

gospodarczą. Zakres pojęcia umowy o świadczenie usług obejmuje umowy

zlecenia, umowy o dzieło. Przy przyjęciu, że celem ustawy jest szeroka ochrona

wierzyciela pojęcie umów o świadczenie usług obejmuje także umowy o czasowe

korzystanie z rzeczy, np. najmu, dzierżawy, które w ścisłym znaczeniu nie są

6

umowami o świadczenie usług. W sprawach, w których powód dochodzi należności

świadczenia pieniężnego, które określa ustawa, sąd zgodnie z art. 485 § 2a k.p.c.

wydaje nakaz zapłaty. Ustawa, w tym w szczególności powołany przepis, nie

ograniczają należności o zapłatę wierzyciela do określonych jedynie tytułów.

Odmienna wykładnia, za którą opowiada się skarżąca, pozostawałaby

w sprzeczności z celem ustawy. Nie ma więc racji skarżąca podnosząc, że

w ramach art. 485 § 2a k.p.c. nie mieści się dochodzone przez powódkę

roszczenie o zapłatę reszty wynagrodzenia, które spełnia wszystkie wcześniej

wskazane kryteria kwalifikujące je jako należność zapłaty świadczenia pieniężnego

w rozumieniu tej ustawy. Bezpodstawnie tym samym zarzuca, że sprawa

nieprawidłowo prowadzona była w trybie postępowania nakazowego. Kwestia, czy

powódka wykazała przedstawionymi dokumentami swoje roszczenie ponad

pozostającą w sporze kwotę 104.900,66 zł została prawomocnie przesądzona

w dotychczasowym postępowaniu i pozostaje poza zakresem zaskarżenia

objętego wniesioną skargą kasacyjną.

Przedmiotem sprawy w obecnym jej rozpoznaniu pozostaje jedynie

roszczenie o zapłatę części wynagrodzenia odpowiadającej kwocie wierzytelności

pozwanej przedstawionej do potrącenia. Kierując się wskazanymi uprzednio

kryteriami kwalifikującymi dochodzoną przez powódkę należność zapłaty jako

określoną w ustawie z dnia 12 czerwca 2003 r., taką samą kwalifikację przypisać

należy wierzytelności z tytułu kar umownych za zwłokę w wykonaniu umowy

przedstawionej przez pozwaną do potrącenia, zgodnie z art. 493 § 3 k.p.c., który

w tym zakresie nie wprowadza ograniczeń ze względu na przedmiot wierzytelności.

Nieuzasadnione jest jednak wywodzenie przez skarżącą na tej podstawie, że

apelacja powódki powinna ulec oddaleniu. Wskazać bowiem trzeba, że art. 493 § 3

k.p.c. stawia warunek udowodnienia dokumentami wskazanymi w art. 485 k.p.c.

wierzytelności przedstawionych do potrącenia. Nie mogą to być wierzytelności

sporne, których podstawa lub wysokość jest wątpliwa. W tym zakresie Sąd

Apelacyjny uznał, że dokumenty przedstawione przez pozwaną przy zarzutach

zapłaty, chociaż spełniające kryteria z art. 485 k.p.c., nie były wystarczające do

wykazania, że pozwanej przysługiwała wierzytelność z tytułu kar umownych, a dla

dokonania takiego ustalenia, w szczególności zaś ustalenia przyczyn przekroczenia

7

terminów wykonania umowy, konieczne było prowadzenie dalszych dowodów,

niedopuszczalnych w postępowaniu nakazowym. Stanowisko to nie jest w skardze

kasacyjnej kwestionowane.

Z tych względów pozbawiona uzasadnionej podstawy skarga kasacyjna

podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99, art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c.