II UK 294/14

Sygn. akt II UK 294/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Usług Metalowo-Budowlanych D.-B. Sp. z

o.o. w Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z.

z udziałem zainteresowanych: M. B.,i innych

o wysokość składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 marca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 13 marca 2014 r., Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Z. z dnia 3 lutego 2012 r.

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Usług Metalowo-Budowlanych D.-B. Spółka

z o.o. w Z. (dalej wnioskodawca lub Spółka) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddziałowi w Z. (dalej pozwany lub organ rentowy) o wysokość

składek, przy udziale zainteresowanych: C. K. i innych, w ten sposób, że: 1) w

punktach 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 i 9 oddalił odwołania wnioskodawcy od decyzji

pozwanego organu rentowego z dnia 17, 20 i 21 kwietnia 2009 r., 2) zmienił

zaskarżony wyrok w pkt 10 i oddalił wniosek odwołującej się Spółki o obciążenie

pozwanego organu rentowego kosztami zastępstwa procesowego, 3) zasądził od

Spółki na rzecz pozwanego kwotę 3.240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym.

W stanie faktycznym sprawy decyzjami z dnia 17, 20 i 21 kwietnia 2009 r.

organ rentowy wymierzył odwołującej się Spółce dodatkowe składki na

ubezpieczenia społeczne za zatrudnionych pracowników (zainteresowani)

stwierdzając, że w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne

pracowników oddelegowanych do pracy poza granicami kraju wnioskodawca nie

uwzględnił kwot wypłaconych z tytułu diet oraz ryczałtów za noclegi. Rozpoznając

odwołanie Spółki, Sąd Okręgowy - wyrokiem z dnia 3 lutego 2012 r. - zmienił

zaskarżone decyzje i ustalił, że nie zachodzi obowiązek zapłaty dodatkowych

składek na ubezpieczenia społeczne za zatrudnionych pracowników, a Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 października 2012 r. oddalił wniesioną od tego

wyroku apelację organu rentowego. W sprawie ustalono, że Spółka w latach 2005-

2008 zawierała umowy o pracę m.in. z zainteresowanymi, którzy zostali zatrudnieni

na podstawie umów o pracę na czas nieokreślony, na stanowiskach murarza-cieśli:

C. K., G. L., B. S., M. T., murarza: P. Ś., R. H., P. D., murarza-tynkarza S. S., zaś

M. B. na stanowisku kierownika budowy. W każdej z zawartych umów o pracę,

określając miejsce jej wykonywania, wskazano „na prowadzonych przez

Pracodawcę miejscach budów w obrębie miasta Z.”, bądź „w miejscach budów

wykonywanych przez Pracodawcę”. W całym okresie zatrudnienia zainteresowani

za swoją zgodą wielokrotnie wykonywali prace poza granicami Polski, na terenie

Belgii, przy czym wszelkie koszty związane z dojazdem i ich zakwaterowaniem w

3

Belgii jak również diety pokrywał pracodawca. Sąd podniósł, że zgodnie z art. 18

ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121), podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6 ust. 1

pkt 1-3 i pkt 18a, w tym zatrudnionych pracowników, stanowi przychód, o którym

mowa w art. 4 pkt 9 tej ustawy, czyli przychód w rozumieniu przepisów ustawy z

dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.) z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.

Zgodnie zaś z § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106

ze zm.; dalej rozporządzenie), podstawy wymiaru składek nie stanowią diety i inne

należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości określonej w

przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza

granicami kraju. Podróżą służbową, stosownie do art. 775

§ 1 k.p., jest każdy

wyjazd pracownika na polecenie pracodawcy poza miejscowość, w której znajduje

się siedziba pracodawcy lub poza stałe miejsce pracy w celu wykonania zadania

służbowego. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

zamiarem zainteresowanych jako pracowników i odwołującej się Spółki jako

pracodawcy było wysyłanie pracowników w podróż służbową za granicę, zaś

wyjazdy na budowy do Belgii stanowiły zdarzenia incydentalne, albowiem stałym

miejscem pracy zainteresowanych były „prowadzone przez pracodawcę miejsca

budów w obrębie Z.”. W ramach tej delegacji pracodawca zapewniał pracownikom

nocleg i obciążały go diety. Koszty z tym związane - wartość tych świadczeń,

zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia, stanowiły przychód, nie podlegający

wliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego Sąd Najwyższy wyrokiem z

dnia 30 października 2013 r., II UK 112/13, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania, uznając za trafne stanowisko organu rentowego zaprezentowane w

4

skardze kasacyjnej, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne

zainteresowanych powinna być ustalona zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 16

rozporządzenia, bowiem zainteresowani pracownicy zatrudnieni za granicą u

polskiego pracodawcy nie odbywali podróży służbowej, w związku z tym przy

ustalaniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne trafnie nie

uwzględniano równowartości diet, lecz już nie ryczałtów za noclegi. Przychód z

tytułu ponoszenia przez pracodawcę kosztów zakwaterowania pracowników za

granicą stanowił podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2013 r., I UK 600/12, OSNP 2014 nr 2,

poz. 28).

Rozpoznając sprawę ponownie, zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny

zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił odwołania wnioskodawcy od decyzji

organu rentowego z powołaniem się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w

powołanym wyroku z dnia 30 października 2013 r. W stanie faktycznym

rozpoznawanej sprawy, zainteresowani w okresach wykonywania pracy w Belgii,

nie pozostawali w podróży służbowej w rozumieniu art. 775

k.p. Chociaż bowiem w

tych okresach nie wykonywali pracy w miejscach pracy określonych w umowach o

pracę lecz na budowach w Belgii, to jednak praca ta nie miała charakteru

incydentalnego, nietypowego i krótkotrwałego zadania służbowego lecz polegała na

wykonywaniu czynności zgodnie ze stanowiskami określonymi w umowach o pracę

(tynkarza, murarza, murarza-tynkarza, murarza-cieśli). Ponadto, co najistotniejsze,

każdorazowo przed rozpoczęciem wykonywania przedmiotowej pracy

zainteresowani wyrażali zgodę na zmianę miejsca jej wykonywania. W

konsekwencji uznania, że zainteresowani nie odbywali podróży służbowych do

Belgii w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p., w okresach objętych decyzjami, przyjąć

należało, że w stosunku do nich nie znajdują zastosowania przepisy § 2 ust. 1 pkt

15 rozporządzenia.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik Spółki zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 775

§ 1 k.p. przez

błędną wykładnię i przyjęcie, że pracownicy zatrudnieni przez Spółkę, w okresach

objętych decyzjami wydanymi przez organ rentowy, nie odbywali podróży

służbowych za granicę, w sytuacji, w której ze stanu faktycznego sprawy wynika, iż

5

zgodnie z art. 775

k.p. realizowali zadanie wskazane przez pracodawcę w poleceniu

wyjazdu służbowego, polegające na wykonywaniu prac na różnych budowach, w

różnych miejscowościach, na zlecenie odrębnych podmiotów za granicą (w Belgii),

które to zachowania wypełniały definicję podróży służbowej, § 2 ust. 1 pkt 16

rozporządzenia poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że

znajduje on zastosowanie w niniejszej sprawie, a w szczególności, iż podstawa

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne zainteresowanych powinna być

ustalona na podstawie § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia, § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia przez uznanie, że w stosunku do zainteresowanych nie znajduje on

zastosowania, § 2 ust. 1 w związku z § 13 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących

pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery

budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.U. z 2013 r., poz. 167), poprzednio § 2

ust. 1 oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19

grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju. (Dz.U.

Nr 236, poz. 1991 ze zm.), przez jego błędną wykładnię, art. 112

k.p. przez błędną

wykładnię i przyjęcie, że dopuszczalne jest rozróżnienie wykonywania pracy poza

stałym miejscem pracy w ramach krótkotrwałych wyjazdów, (którym Sąd Apelacyjny

nadał cechę podróży służbowej) oraz wyjazdów długotrwałych, (którym Sąd

Apelacyjny odmówił uznania za podróże służbowe) i w konsekwencji naruszenie

zasady równego traktowania pracowników (art. 112

k.p.), poprzez przyznanie

jednym z nich (odbywającym podróże incydentalne) prawa do diet, a odmówieniu

tego prawa innym (odbywającym podróże długotrwałe), w sytuacji, gdy stan jednej i

drugiej grupy wynikający z wykonywania pracy poza stałym miejscem pracy pod

względem ponoszenia kosztów na wyżywienie w podróży jest taki sam, art. 22 k.p.

w związku z art. 775

k.p. w związku z art. 100 § 1 k.p. przez błędną wykładnię i

uznanie, że cytowane przepisy kodeksu pracy nie są wystarczającą podstawą do

polecenia pracownikowi wykonania długotrwałej podróży służbowej, art. 29 § 1 pkt

2 k.p. przez błędną wykładnię i uznanie, że uzasadnione było zatrudnienie na czas

nieokreślony polskich pracowników, przez polskiego pracodawcę, na podstawie

6

polskich przepisów kodeksu pracy w miejscu pracy trwale ustalonym w umowie o

pracę jako miejscowości znajdującej się za granicą, w sytuacji, gdy w

rzeczywistości zainteresowani pracownicy wykonywali swoje obowiązki tylko

częściowo za granicą, art. 29 § 1 pkt 2 k.p. przez błędną wykładnię i uznanie, że nie

jest możliwe zatrudnienie na czas nieokreślony pracownika, przez polskiego

pracodawcę, na podstawie przepisów kodeksu pracy w miejscowości stanowiącej

siedzibę pracodawcy i polecanie pracownikowi wykonywania podróży służbowych

(nawet długotrwałych) poza tak określone w umowie o pracę miejsce pracy, art. 13

ust. 2 lit. a rozporządzenia nr 1408/71 WE z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie

stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych,

osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin

przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej

rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28,

s. 1), ze zmianami wprowadzonymi rozporządzeniem (WE) nr 1992/2006

Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. (Dz.U. L 392, s. 1)

przez błędną wykładnię i naruszenie ustanowionej w tym przepisie zasady, zgodnie

z którą w zakresie zabezpieczenia społecznego pracownik najemny podlega

ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, w którym pracuje.

Pełnomocnik Spółki wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie

wyroku co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania, w tym kosztach zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę co następuje:

Skarga kasacyjna jest oczywiście nieuzasadniona, o czym przesądza art.

39820

k.p.c.

Zgodnie z tym przepisem Sąd, któremu sprawa została przekazana, po

uchyleniu wyroku przez Sąd Najwyższy w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej,

jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez ten Sąd, zaś skargi

kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy, nie

można oprzeć na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa dokonaną w tej

sprawie przez Sąd Najwyższy.

7

Uchylając poprzedni wyrok w tej sprawie (z dnia 23 października 2012 r.),

wyrokiem z dnia 30 października 2013 r., II UK 112/13, Sąd Najwyższy w

szczególności uznał, że „gdy delegowanie dotyczy stałej pracy za granicą na rzecz

swego pracodawcy, wysłanie (delegowanie) pracownika na obszar innego państwa

Unii należy traktować jako odrębną instytucję prawną określoną w czasie objętym

sporem w art. 14 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca

1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie,

współcześnie wyłożoną w decyzji Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji

Systemów Zabezpieczenia Społecznego, Nr A2 z dnia 12 czerwca 2009 r.,

dotyczącej wykładni art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

nr 883/2004 w sprawie ustawodawstwa mającego zastosowanie do pracowników

delegowanych i osób wykonujących pracę na własny rachunek, tymczasowo

pracujących poza państwem właściwym (Dz.Urz.UE C 106/5 z 24.4.2010). Z

wiążących Sąd Najwyższy ustaleń wynika, że właśnie na podstawie tych przepisów

rozpoznano wniosek odwołującego się o stwierdzenie w okresach wskazanych

przez organ ubezpieczeń społecznych podlegania zainteresowanych polskiemu

ubezpieczeniu społecznemu jako obywateli polskich zatrudnionych za granicą,

wysłanych przez polskiego pracodawcę w ramach istniejącej umowy o pracę.

Trafne jest więc stanowisko organu ubezpieczeń społecznych

zaprezentowane w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, że podstawa wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne zainteresowanych powinna być ustalona

zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia. Status pracowników wysłanych

znajduje odzwierciedlenie w ustaleniu składników wynagrodzenia mających

uzupełniać wynagrodzenie za wykonaną pracę, ze względu na to, że ich sytuacja

generuje wyższe niż zwykle wydatki na utrzymanie, choć wykazuje tylko

podobieństwo do przebywania w podróży służbowej. Pracownicy zatrudnieni za

granicą u polskiego pracodawcy nie odbywają podróży służbowej, wobec czego

prawodawca wskazał wyraźnie, że osobom wysłanym do takiej pracy nie są

wypłacane diety, lecz chodzi o ich równowartość w ramach wynagrodzeń, które -

wzorem diety - uwzględniają sytuację faktyczną związaną ze świadczeniem pracy

poza stałym miejscem zamieszkania. Zastosowana została i w tym przypadku ulga

8

w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne, zbliżona do ulgi uzyskiwanej

przez przebywającego w podróży służbowej, tak że obowiązek składkowy nie

obejmuje wynagrodzenia (przychodu, o którym mowa art. 18 ust. 1 w związku z art.

4 pkt 9 ustawy systemowej) do kwoty równowartości diety (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2007 r., I UK 339/06, OSNP 2008 nr 9-20, poz. 148

i z dnia 29 września 2009 r., I UK 122/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 136, z dnia 12

września 2012 r., II UK 45/12, niepublikowany). W związku z tym ustalenie

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne wymaga pominięcia

wyłącznie równowartości diet, lecz już nie ryczałtów za noclegi. Przychód z tytułu

ponoszenia przez pracodawcę kosztów zakwaterowania pracowników za granicą

stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2013 r., I UK 600/12, niepublikowany)”.

Zacytowanie in extenso poglądów Sądu Najwyższego co do - przede

wszystkim - przesądzenia, że zainteresowani pracownicy zatrudnieni za granicą u

polskiego pracodawcy nie odbywali podróży służbowej, stąd - z woli prawodawcy -

nie mogły być im wypłacane diety, powoduje, że podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne nie podlega zmniejszeniu w oparciu o § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r., lecz jest ustalana, jak trafnie przyjął

organ rentowy, na podstawie § 2 ust. 1 pkt 16 tego rozporządzenia, z

uwzględnieniem ulgi w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne zbliżonej do

ulgi z tytułu przebywania w podróży służbowej ze względu na świadczenie pracy

poza stałym miejscem zamieszkania, generującej wyższe niż zwykle wydatki na

utrzymanie. Stanowisko to - jako procesowo wiążące - zostało zastosowane przez

Sąd Apelacyjny, który trafnie zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji, uwzględniając

apelację organu rentowego.

Mając to na uwadze orzeczono jak w sentencji, po myśli art. 39814

k.p.c.