II UK 298/14

Sygn. akt II UK 298/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku J. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 marca 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia 6 września 2013

2

r., którym zmieniono decyzję organu rentowego z dnia 9 maja 2013 r., przyznając

wnioskodawcy J. K. prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach

od dnia 1 kwietnia 2013 r., po zaliczeniu do okresu pracy w szczególnych

warunkach zatrudnienia od dnia 1 czerwca 1976 r. do dnia 30 września 1992 r. w

Spółdzielni Usług Rolniczych w K.

W ustalonym stanie faktycznym wnioskodawca (ur. w dniu 6 listopada

1952 r.), w dniu 24 kwietnia 2013 r. złożył wniosek o wcześniejszą emeryturę.

Organ rentowy uznał 31 lat, 4 miesiące i 3 dni okresów składkowych i

nieskładkowych w związku z zatrudnieniem w latach 1967-2013 w Fabryce Maszyn

„C.” w Ł., Spółdzielni Usług Rolniczych w K. i Domu Pomocy Społecznej

Zgromadzenia Sióstr […] w G. Bezspornie wnioskodawca nie jest członkiem OFE.

W sprawie spornym było czy wnioskodawca wykazał 15 lat pracy w warunkach

szczególnych wykonywanej w Spółdzielni Usług Rolniczych K. w okresie od dnia 1

kwietnia 1976 r. do dnia 30 września 1992 r. Sąd Okręgowy ustalił, że

wnioskodawca z dniem 1 czerwca 1976 r. został zatrudniony na stanowisku

traktorzysty na 3-miesięczny okres próbny, a następnie - od dnia 1 października

1976 r. na czas nieokreślony, w czasie trwania której powierzono mu obowiązki

traktorzysty. W dokumentacji jego stanowisko pracy jest określane jako kierowca

ciągnika (traktorzysta, kierowca ciągnikowy). Od dnia 9 października 1989 r.

powierzono wnioskodawcy obowiązki spawacza, niemniej w aktach osobowych

brak dokumentacji potwierdzającej, aby obowiązki te wykonywał. Z kolei z zeznań

świadków - współpracowników wnioskodawcy wynika, że pracował on na

stanowisku traktorzysty. Spółdzielnia świadczyła usługi dla rolników i usługi

transportowe. W bazie w K. było około 30 ciągników i 11 traktorzystów. Traktorzyści

zatrudnieni byli przy pracach polowych i świadczyli usługi dla rolników, pracowali na

roli, wykonywali orki, siewy, opryski, kultywacje. Dodatkowo zajmowali się

transportem i m.in. wywozem fekalii, przy czym usługi te, (będące pracą stałą)

wykonywali w obrębie województwa i poza nim.

Po przeprowadzonym postępowaniu dowodowym Sąd, powołując się na art.

32 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze

zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach), oraz § 2 i 4 rozporządzenia Rady

3

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.) - dalej rozporządzenie, przyjął, że wnioskodawca wykonywał

we wskazanym okresie pracę w warunkach szczególnych wymienioną w wykazie A,

dziale VIII, pod poz. 3, spełniając wszystkie wymogi do przyznania prawa do

dochodzonego świadczenia.

Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu rentowego,

podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji oraz zapadłe orzeczenie. W ocenie

Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy trafnie uznał, że okres pracy wnioskodawcy

od dnia 1 czerwca 1976 r. do dnia 30 września 1992 r. był okresem pracy w

warunkach szczególnych - prace wymienione w wykazie A dziale VIII (transport i

łączność) poz. 3 (prace kierowców ciągników, kombajnów lub pojazdów

gąsienicowych). Sąd drugiej instancji ustalił, że w czasie zatrudnienia w Spółdzielni

Usług Rolniczych w K. wnioskodawca wykonywał faktycznie wszelkie zlecone prace

w ramach usług wykonywanych przez pracowników pracujących w wyodrębnionym

w ramach tej Spółdzielni dziale transportu, przywołując wyrok Sądu Najwyższego z

dnia z 14 marca 2013 r., I UK 547/12, (OSNP 2014 nr 1, poz. 11). Zdaniem Sądu

można bowiem uznać, że chodzi o szeroko rozumianą branżę transportową ze

względu na jej uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia, tym bardziej, że nie można

sztucznie rozgraniczać poszczególnych rodzajów prac i czynności w ramach

wykonywanej faktycznie pracy, oraz przypisywać ich częściowo do branży rolniczej,

a częściowo do transportowej.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik organu

rentowego, zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię

art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach oraz § 2 i 4

rozporządzenia, polegającą na przyjęciu, że „praca kierowcy ciągnika rolniczego

zatrudnionego przy pracach polowych w Spółdzielni Kółek Rolniczych, a zatem

zakładzie pracy branży rolniczej, jest pracą w warunkach szczególnych wymienioną

w wykazie A stanowiącym załącznik do powołanego rozporządzenia w Dziale VIII

dotyczącym transportu i łączności pod poz. 3 (…)”. Pełnomocnik wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie

odwołania wnioskodawcy.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

Okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy, wiążące Sąd Najwyższy z

mocy art. 39813

§ 1 k.p.c., są bezsporne i zamykają się stwierdzeniem, że

ubezpieczony legitymuje się niekwestionowanymi przez organ rentowy okresami

składkowymi i nieskładkowymi wymiarze 31 lat, 4 miesięcy i 3 dni oraz nie jest

członkiem OFE. Niewątpliwe jest też, że w okresie od 1 czerwca 1976 r. do 30

września 1992 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze

czasu pracy, w Spółdzielni Usług Rolniczych w K. na stanowisku kierowcy

ciągnikowego, wykonując prace polowe, transportowe, a nadto świadcząc usługi na

rzecz rolników. Sporna pozostaje ocena tej pracy jako pracy w warunkach

szczególnych, uprawniająca do dochodzenia tzw. wcześniejszej emerytury.

Wstępnie należy przypomnieć (na co trafnie wskazał Sąd Apelacyjny w ślad

za ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego), że ustawą z dnia 27 marca

2003 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 56, poz. 498) zmieniono treść

art. 32 ustawy emerytalnej, w związku z czym od dnia 2 maja 2003 r., w celu

ustalenia uprawnień, o których mowa w jego ust. 1, za pracowników zatrudnionych

w szczególnych warunkach uważało się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy

stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Przepis ten, w

zakresie, w jakim posługiwał się określeniem „w podmiotach, w których obowiązują

wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych”, został

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A

2004 nr 6, poz. 57 i Dz.U. Nr 144, poz. 1530) pozbawiony mocy prawnej. Przepis

art. 32 ust. 4 ustawy pozostał bez zmian, stanowiąc, że wiek emerytalny, o którym

mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których

5

osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na

podstawie przepisów dotychczasowych.

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w

uchwale siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP 2002 nr 10,

poz. 243), wskazując na przepisy rozporządzenia, z wyłączeniem tych, które

zobowiązywały ministrów, kierowników urzędów centralnych i centralne związki

spółdzielcze do ustalenia wykazu stanowisk pracy w podległych im zakładach

pracy. Stwierdził, że odesłanie do przepisów dotychczasowych w kwestii wykazów

obejmujących świadczenie pracy w warunkach szczególnych, zawarte w art. 32 ust.

4 ustawy emerytalnej, nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3

rozporządzenia. Odesłanie dotyczy więc tylko wieku emerytalnego, rodzajów prac,

stanowisk, warunków uprawniających do wcześniejszej emerytury. To pozwala na

wniosek, że przepisy dotychczasowe, o których mowa w odesłaniu, to § 2 ust. 1

rozporządzenia, stanowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy;

przepisy § 4-8a, określające wiek emerytalny i okres wykonywania pracy w

szczególnych warunkach pracowników wykonujących prace wyszczególnione w

wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia oraz przepisy § 9-15,

dotyczące wieku emerytalnego i warunków przechodzenia na emeryturę osób

zatrudnionych w szczególnym charakterze. Sąd Najwyższy w konsekwencji

stwierdził więc, że odesłanie do przepisów dotychczasowych nie dotyczy

kompetencji do tworzenia wykazów obejmujących stanowiska, na których świadczy

się pracę w szczególnych warunkach, ale obejmuje samą treść tych wykazów i inne

okoliczności wyraźnie wskazane w art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej in principio, co

zostało zaakceptowane przez Trybunał Konstytucyjny w motywach wskazanego

wyżej wyroku.

W judykaturze przyjmuje się, że w świetle przepisów wykazu A,

stanowiącego załącznik do rozporządzenia, wyodrębnienie poszczególnych prac

ma charakter stanowiskowo - branżowy. Pod pozycjami zamieszczonymi w

kolejnych działach wykazu wymieniono bowiem konkretne stanowiska przypisane

6

danym branżom, uznając je za prace w szczególnych warunkach uprawniające do

niższego wieku emerytalnego. Przyporządkowanie danego rodzaju pracy do

określonej branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako pracy w

szczególnych warunkach. Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości i

uciążliwości do oddzielnych działów oraz poszczególnych stanowisk w ramach

gałęzi gospodarki nie jest przypadkowe, gdyż należy przyjąć, że konkretne

stanowisko narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu

mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest

umiejscowione. Konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z

procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09 i I UK 24/09; z dnia 1

czerwca 2010 r., II UK 21/10 a także z dnia 14 marca 2013 r., I UK 547/12;

niepublikowane). Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi

przemysłu ma znaczenie istotne i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień

rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie

zostały przypisane w tym akcie prawnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

maja 2011 r., III UK 174/10, niepublikowany).

Powyższe uwagi mają znaczenie w okolicznościach sprawy, w tym

zwłaszcza w kontekście zarzutów skargi kasacyjnej organu rentowego,

sprowadzających się do stwierdzenia, że brak było podstaw prawnych do

kwalifikowania okresu pracy wnioskodawcy jako traktorzysty rolniczego do pracy

kierowcy ciągnika w transporcie, traktowanej w tej branży jako praca w warunkach

szczególnych - wykaz A załącznika do rozporządzenia, Dział VIII, poz. 3.

Nie można więc podzielić bez zastrzeżeń stanowiska Sądu Apelacyjnego, że

istotny dla stwierdzenia wykonywania pracy w szczególnych warunkach jest

wyłącznie rodzaj tej pracy, a bez znaczenia pozostaje okoliczność zatrudnienia

pracownika w określonym sektorze gospodarki. Zdaniem Sądu Apelacyjnego „w

czasie zatrudnienia w Spółdzielni (…) wnioskodawca wykonywał faktycznie

wszelkie zlecone prace w ramach usług wykonywanych przez pracowników

pracujących w wyodrębnionym w ramach tej Spółdzielni dziale transportu. Zatem

jego praca była też de facto pracą w transporcie (…)”. Konstatacja ta jest

przedwczesna, biorąc pod uwagę ustalenia faktyczne sprawy. Winna być one

7

uzupełniona o ustalenie, że stopień szkodliwości lub uciążliwości pracy

wnioskodawcy jako kierowcy traktora w Spółdzielni Usług Rolniczych (w rolnictwie)

nie wykazuje żadnych istotnych różnic w stosunku do pracy kierowcy ciągnika w

transporcie, rozumianym słownikowo jako zespół czynności związanych z

przemieszczaniem osób i dóbr materialnych przy użyciu odpowiednich środków

(np. samochodu, kolei czy rurociągu). W wyroku z dnia 6 lutego 2014 r., I UK

314/13 (Lex nr 1439383), Sąd Najwyższy uznał, że za wykonaną w warunkach

szczególnych należy uznać również pracę przyporządkowaną w załączniku A do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. do innego działu przemysłu

niż ten, w którym jest świadczona, jeżeli stopień szkodliwości lub uciążliwości tego

rodzaju pracy nie wykazuje żadnych różnic w zależności od branży, w której

pracownik jest zatrudniony (por. także wyrok z dnia 25 marca 2014 r., I UK 337/13,

Lex nr 1458817). Niewątpliwie prace kierowcy ciągnika czy traktora w transporcie i

rolnictwie, mimo podobieństw, są różne, stąd też dla przyjęcia, że praca kierowcy

traktora w Spółdzielni Usług Rolniczych, może być kwalifikowana jako praca w

warunkach szczególnych w transporcie, wymaga poczynienia ustaleń

wykazujących podobieństwo pracy w tych różnych branżach, przy czym

jednocześnie warto wskazać, że pod poz. 3, działu VIII tego wykazu (transport),

wymienione zostały prace m.in. kierowców kombajnów, które to urządzenia w

zdecydowanej większości są maszynami rolniczymi, wykorzystywanymi nie w

transporcie, ale przy pracach w rolnictwie.

Wszystkie te uwagi dają podstawę do przyjęcia, że Sąd Apelacyjny

zastosował prawo materialne do nie w pełni ustalonego stanu faktycznego, co czyni

uzasadnionym podniesiony w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego przez

jego niewłaściwe (przedwczesne) zastosowanie.

Mając to na względzie orzeczono jak w sentencji, po myśli art. 39815

§ 1

k.p.c.

O kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.

8