II UK 299/14

Sygn. akt II UK 299/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku Z. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 listopada 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy Z. S. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w O. z dnia 23 maja 2013 r., którym oddalono jego odwołanie od

2

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. z dnia 27 lutego 2013 r.,

odmawiającej przyznania prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w

szczególnych warunkach.

W ustalonym stanie faktycznym wnioskodawca (ur. w dniu 6 lutego 1953 r.),

udokumentował - według organu rentowego na dzień 1 stycznia 1999 r., 6 miesięcy

i 27 dni pracy wykonywanej w szczególnych warunkach, stąd decyzją z dnia 27

lutego 2013 r. odmówił wnioskodawcy prawa do dochodzonego świadczenia,

ponieważ nie spełnił on przesłanek określonych w art. 184 w związku w art. 32

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej ustawa o

emeryturach i rentach). Organ rentowy nie uznał jako pracy w szczególnych

warunkach zatrudnienia wnioskodawcy w Przedsiębiorstwie Handlu Wewnętrznego

w O. w okresie od dnia 18 czerwca 1974 r. do dnia 6 października 1989 r., wobec

sprzeczności wydanego świadectwa pracy w szczególnych warunkach z

dokumentami płacowymi, ponadto wymienione w świadectwie stanowiska pracy - w

ocenie organu rentowego - nie odpowiadają stanowiskom wskazanym w wykazie A

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) - dalej

rozporządzenie. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca zatrudniony był w

Przedsiębiorstwie Handlu Wewnętrznego w O. w okresie od dnia 18 czerwca 1974

r. do dnia 25 marca 1977 r. jako kierowca - konwojent, od dnia 26 marca 1977 r. do

dnia 17 listopada 1982 r. jako konwojent, spedytor, ładowacz, następnie ponownie

od dnia 18 listopada 1982 r. do dnia 14 kwietnia 1985 r. jako kierowca - spedytor.

Wnioskodawca legitymował się w tym okresie uprawnieniami do prowadzenia

samochodów o ciężarze poniżej 3,5 tony. Dnia 27 marca 1985 r. wnioskodawca

uzyskał uprawnienia do prowadzenia samochodów ciężarowych o ciężarze powyżej

3,5 tony i od dnia 15 kwietnia 1985 r. został zatrudniony na stanowisku kierowcy

samochodu STAR W 28 (o ciężarze powyżej 3,5 tony) i na tym stanowisku

pracował do dnia 6 października 1989 r.

Po przeprowadzonym postępowaniu dowodowym Sąd, powołując się na art.

184 i art. 32 ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach oraz § 4 rozporządzenia,

3

orzekł, że wnioskodawca wykonywał prace wymienione powyżej, lecz nie była to

praca wykonywana w szczególnych warunkach, z wyjątkiem okresu od dnia 15

kwietnia 1985 r. do dnia 6 października 1989 r. Wnioskodawca początkowo

pracował jako kierowca samochodu o ciężarze poniżej 3,5 tony, a po utracie przez

niego, w związku z wyrokiem karnym, uprawnień do prowadzenia pojazdów

mechanicznych, zatrudniony był na stanowiskach spedytora, konwojenta i

ładowacza. Stanowiska te nie są, wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, pracami

wykonywanymi w szczególnych warunkach. Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z

wykazem A do rozporządzenia, w dziale VIII, w którym wymienione są stanowiska

na których wykonywana jest praca w warunkach szczególnych w transporcie i

łączności pod poz. 1 wymienione są ciężkie prace załadunkowe i wyładunkowe

oraz przeładunek materiałów sypkich, pylistych, toksycznych, żrących lub

parzących w transporcie, zaś w punkcie 2. prace kierowców samochodów

ciężarowych o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony. W ocenie

Sądu niesporne jest, że wnioskodawca nie pracował przy załadunku i wyładunku

materiałów sypkich, pylistych, toksycznych i żrących lub parzących, a tym samym

nie ma podstaw do uznania jego pracy w charakterze spedytora, ładowacza i

konwojenta, jako pracy wykonywanej w warunkach szczególnych.

Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawcy,

podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji oraz zapadłe orzeczenie. W ocenie

Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy trafnie uznał, że wnioskodawca nie wykazał

15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych, a wykonywania przez niego

praca konwojenta spedytora i ładowacza nie była pracą wymienioną w wykazie A

stanowiącym załącznik do rozporządzenia. Sąd wskazał w uzasadnieniu, że błędne

jest stanowisko wnioskodawcy, że wymienione w dziale VIII załącznika A do

rozporządzenia prace w transporcie i łączności w punkcie 1 należy uznać za

odrębne, oddzielne; 1. ciężkie prace załadunkowe i wyładunkowe, które dotyczącą

wszystkich materiałów oraz 2. przeładunek dotyczący wyłącznie materiałów

sypkich, pylistych, toksycznych, żrących lub parzących w transporcie. Taką

interpretację przepisu Sąd uznał za nieprawidłową. Pod pozycjami zamieszczonymi

w kolejnych działach wykazu A wymieniono konkretne stanowiska, uznając je za

prace w szczególnych warunkach uprawniające do niższego wieku emerytalnego.

4

Sposób kwalifikacji prawnej tych prac nie jest dziełem przypadku. Specyfika

poszczególnych gałęzi przemysłu determinuje bowiem charakter świadczonych w

nich prac i warunki, w jakich są one wykonywane, ich uciążliwość i szkodliwość dla

zdrowia. Zatem, aby wnioskodawca mógł uzyskać prawo do emerytury przy

ukończonym 60 roku życia, musiałby wykazać, że był pracownikiem, mieć 25 lat

okresów składkowych i nieskładkowych i wykonywać przez co najmniej 15 lat pracę

w szczególnych warunkach i przesłanki te winien spełnić przed 1 stycznia 1999 r.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

wnioskodawcy i zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez błędną

wykładnię - wykazu A dział VIII pkt. 1 załącznika do rozporządzenia w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, i przyjęcie, że „wymienione w cytowanym przepisie

czynności tj. ciężkie prace załadunkowe i wyładunkowe odnosić można jedynie do

prac wykonywanych przy materiałach sypkich, pylistych, toksycznych, żrących lub

parzących”, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do

istoty sprawy poprzez przyznanie wnioskodawcy prawa do dochodzonego

świadczenia emerytalnego, ewentualnie uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, wraz z

orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, bowiem zawarty w niej

zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię pkt 1 działu VIII

wykazu A załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. jest

uzasadniony.

Okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy, wiążące Sąd Najwyższy z

mocy art. 39813

§ 1 k.p.c., są niewątpliwe. Wynika z nich, że wnioskodawca w

okresie od 18 czerwca 1974 r do 25 marca 1977 r. był zatrudniony w

Przedsiębiorstwie Handlu Wewnętrznego w O. jako kierowca-konwojent, od dnia 26

marca 1977 r. do 17 listopada 1982 r. jako konwojent, spedytor oraz ładowacz, a

następnie od dnia 18 listopada 1982 r. do 14 kwietnia 1985 r. jako kierowca -

5

spedytor, posiadając uprawnienia do prowadzenia samochodów o ciężarze poniżej

3,5 tony. Nie jest też wątpliwe, że wykazał on łączny okres zatrudnienia w wymiarze

25 lat i nie jest członkiem otwartego funduszu emerytalnego. Sporna w sprawie

pozostaje ocena pracy wnioskodawcy jako pracy w warunkach szczególnych,

uprawniająca do dochodzenia tzw. wcześniejszej emerytury w okresie od 1974 do

1985 r., w czasie której wykonywał, poza czynnościami kierowcy i konwojenta,

prace ładowacza.

Wstępnie należy przypomnieć (w ślad za ustalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego), że ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o zmianie ustawy o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 56, poz. 498) zmieniono treść art. 32 ustawy emerytalnej, w związku z

czym od dnia 2 maja 2003 r., w celu ustalenia uprawnień, o których mowa w jego

ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważało się

pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz

o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w

podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie

przepisów dotychczasowych. Przepis ten, w zakresie, w jakim posługiwał się

określeniem „w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk

ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych”, został wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i

Dz.U. Nr 144, poz. 1530) pozbawiony mocy prawnej. Przepis art. 32 ust. 4 ustawy

pozostał bez zmian, stanowiąc, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1,

rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom

wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie

przepisów dotychczasowych.

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w

uchwale siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP 2002 nr 10,

poz. 243), wskazując na przepisy rozporządzenia, z wyłączeniem tych, które

zobowiązywały ministrów, kierowników urzędów centralnych i centralne związki

spółdzielcze do ustalenia wykazu stanowisk pracy w podległych im zakładach

pracy. Stwierdził, że odesłanie do przepisów dotychczasowych w kwestii wykazów

6

obejmujących świadczenie pracy w warunkach szczególnych, zawarte w art. 32 ust.

4 ustawy emerytalnej, nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3

rozporządzenia. Odesłanie dotyczy więc tylko wieku emerytalnego, rodzajów prac,

stanowisk, warunków uprawniających do wcześniejszej emerytury. To pozwala na

wniosek, że przepisy dotychczasowe, o których mowa w odesłaniu, to § 2 ust. 1

rozporządzenia, stanowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy;

przepisy § 4-8a, określające wiek emerytalny i okres wykonywania pracy w

szczególnych warunkach pracowników wykonujących prace wyszczególnione w

wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia oraz przepisy § 9-15,

dotyczące wieku emerytalnego i warunków przechodzenia na emeryturę osób

zatrudnionych w szczególnym charakterze. Sąd Najwyższy w konsekwencji

stwierdził więc, że odesłanie do przepisów dotychczasowych nie dotyczy

kompetencji do tworzenia wykazów obejmujących stanowiska, na których świadczy

się pracę w szczególnych warunkach, ale obejmuje samą treść tych wykazów i inne

okoliczności wyraźnie wskazane w art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej in principio, co

zostało zaakceptowane przez Trybunał Konstytucyjny w motywach wskazanego

wyżej wyroku.

W okolicznościach sprawy znaczenie przesądzające ma wykładnia pkt 1

działu VIII wykazu A załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. określającego prace w warunkach szczególnych świadczone w prace w

transporcie i łączności. Wnioskodawca bowiem był zatrudniony w przedsiębiorstwie

transportowym, pracując w charakterze kierowcy - konwojenta, wykonując prace

spedycyjne (załadunkowe i wyładunkowe). Powołany wyżej przepis zalicza do prac

w warunkach szczególnych ciężkie prace załadunkowe i wyładunkowe oraz

przeładunek materiałów sypkich, pylistych, toksycznych, żrących lub parzących w

transporcie. Dokonując wykładni tego przepisu nie można uznać, że stanowisko

Sądu Apelacyjnego wskazujące, że jedynie prace przy załadunku i wyładunku

materiałów sypkich, pylistych, toksycznych, żrących lub parzących, jest

uprawnione. Przepis ten wymienia dwa rodzaje prac, z których każda stanowi pracę

7

w warunkach szczególnych. Po pierwsze pracą taką jest wykonywanie ciężkich

prac załadunkowych i wyładunkowych, a po drugie prac przeładunkowych, które nie

będąc pracami ciężkimi, dotyczą jednak materiałów sypkich, pylistych, toksycznych,

żrących lub parzących. Tak więc, w ocenie Sądu Najwyższego, wykładnia tego

przepisu dokonana w skardze kasacyjnej wnioskodawcy, jest trafna, co uzasadnia

zarzut naruszenia przez Sąd prawa materialnego przez jego błędną wykładnię.

Stwierdzenie powyższego nie oznacza jednak, że w ustalonych okolicznościach

sprawy przepis ten znajduje zastosowanie, gdy się zważy, że w toku postępowania

nie oceniano prac wykonywanych przez wnioskodawcę w aspekcie ich „ciężkości”,

poprzestając na nieuprawnionej konstatacji, że skoro wnioskodawca nie pracował

przy załadunku i wyładunku materiałów sypkich, pylistych, toksycznych i żrących

lub parzących, brak podstaw do uznania jego pracy w charakterze spedytora,

ładowacza i konwojenta, jako pracy wykonywanej w warunkach szczególnych.

Oznacza to, że zastosowanie prawa materialnego nastąpiło przedwcześnie bez

ustalenia wszystkich koniecznych okoliczności sprawy, w tym dokonania oceny

charakteru wykonywanych przez wnioskodawcę prac załadunkowych i

wyładunkowych - ich ciężkości.

Mając to na względzie orzeczono jak w sentencji, po myśli art. 39815

§ 1 k.p.c.

O kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.