I UK 414/14

Sygn. akt I UK 414/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania T. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 maja 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 maja 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację T. N. od

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9 września 2013 r., którym oddalono odwołanie

wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 stycznia

2013 r. odmawiającej przyznania emerytury na podstawie art. 184 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

2

(jednolity tekst: Dz.U. z 2015, poz. 748 ze zm., dalej jako ustawa emerytalna) z

uwagi na brak na dzień 1 stycznia 1999 r. okresów zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze.

W sprawie ustalono, że wnioskodawca (ur. 10 lipca 1952 r.) na dzień 1

stycznia 1999 r. wykazał łącznie ponad 25 lat okresów składkowych i

nieskładkowych. Od dnia 1 grudnia 1980 r. pozostaje w zatrudnieniu w Państwowej

Inspekcji Pracy - Okręgowym Inspektoracie Pracy w […], gdzie wykonywał pracę

inspektora pracy, starszego inspektora pracy, zastępcy Okręgowego Inspektora

Pracy do spraw prewencji, starszego inspektora pracy - głównego specjalisty oraz

głównego specjalisty.

W takim stanie faktycznym Sąd odwoławczy zaaprobował ocenę Sądu

pierwszej instancji, że wnioskodawca nie spełnia warunków określonych w art. 184

ustawy emerytalnej oraz § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm., dalej jako rozporządzenie), gdyż w świetle tych przepisów prawo do emerytury

z tytułu wykonywania pracy w szczególnym charakterze nabywa tylko pracownik

Najwyższej Izby Kontroli.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że zgodnie z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP,

zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa. W świetle art. 184

ustawy emerytalnej, zatrudnienie w charakterze inspektora pracy Państwowej

Inspekcji Pracy nie spełnia wymagania pracy w szczególnym charakterze jako

pracownika organów kontroli państwowej. Po pierwsze - art. 32 ust. 3 pkt 1 ustawy

emerytalnej nie znajduje zastosowania do wnioskodawcy jako osoby urodzonej po

dniu 31 grudnia 1948 r., po drugie - z przepisu tego nie wynika, jakoby każdy organ

państwowy kontrolujący pracodawców w zakresie przestrzegania norm prawa pracy

był organem kontroli państwowej, w przepisie tym chodzi bowiem o organy kontroli

Państwa, a nie o wszystkie państwowe jednostki kontroli różnych sfer życia

publicznego (PIH, PIS, PIP, itp.), po trzecie - przez przepisy dotychczasowe, do

których odsyła art. 184 ustawy emerytalnej, należy rozumieć między innymi § 9-15

rozporządzenia, dotyczące wieku emerytalnego i warunków przechodzenia na

emeryturę osób zatrudnionych w szczególnym charakterze (tak Sąd Najwyższy w

3

uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNP 2002

nr 10 , poz. 243), zaś w § 14 tego rozporządzenia jako pracownika zatrudnionego w

szczególnym charakterze wymieniono wyłącznie pracownika Najwyższej Izby

Kontroli. Ponadto, zdaniem Sądu odwoławczego, użyte w przepisach ustawy

emerytalnej oraz ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm., dalej jako ustawa

zaopatrzeniowa) pojęcie „organów kontroli państwowej” nie obejmuje Państwowej

Inspekcji Pracy, gdyż na gruncie polskiego ustawodawstwa pojęcie kontroli

państwowej w ścisłym znaczeniu odnosi się do Najwyższej Izby Kontroli.

W ocenie Sądu drugiej instancji, § 14 rozporządzenia nie narusza delegacji z

art. 55 ustawy zaopatrzeniowej, zgodnie z którym Rada Ministrów została

upoważniona do określenia rodzaju prac lub stanowisk pracy oraz warunków, na

podstawie których przysługuje prawo do emerytury w wieku niższym niż

powszechny oraz wzrost emerytury. Rozporządzenie określiło bowiem rodzaje prac

uznanych za prace w szczególnym charakterze, stanowiąc w § 14, że jest nią praca

wykonywana przez pracowników kontroli państwowej Najwyższej Izby Kontroli.

Wnioskodawca nie był takim pracownikiem, a tym samym nie legitymuje się

15-letnim okresem pracy, o jakim mowa w art. 184 ust.1 pkt 1 ustawy emerytalnej.

Wobec braku wątpliwości co do zgodności § 14 rozporządzenia z Konstytucją RP,

nie ma podstaw do wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym

na podstawie art. 193 ustawy zasadniczej. O potrzebie skorzystania z możliwości

wynikającej z tego przepisu decydują bowiem rzeczywiste wątpliwości sądu co do

zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, a nie wątpliwości podnoszone przez

strony czy praktyczna doniosłość rozważanego problemu (tak Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 29 lutego 2008 r., II CSK 463/07).

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa

materialnego, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: 1) art. 67 ust. 1

Konstytucji RP w związku z art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej w związku z art. 55

ustawy zaopatrzeniowej w związku z § 14 rozporządzenia; 2) art. 92 ust. 1 i art. 193

w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i „przyznanie prawa do emerytury”.

4

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że zgodnie z art. 67 ust. 1 Konstytucji,

prawo do emerytury przyznaje ustawa, a nie akt wykonawczy do ustawy. Zarówno

art. 53 ust. 3 pkt 6 ustawy zaopatrzeniowej, jak i art. 32 ust. 3 pkt 1 ustawy

emerytalnej stanowią o prawie do emerytury pracowników organów kontroli

państwowej, a nie tylko pracowników Najwyższej Izby Kontroli. W konsekwencji §

14 rozporządzenia w zakresie, w jakim ogranicza to prawo do pracowników

Najwyższej Izby Kontroli jest sprzeczny z art. 55 ustawy zaopatrzeniowej,

wykraczając poza upoważnienie ustawowe. W ocenie skarżącego, nieuprawnione

jest przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że przez pojęcie pracowników organów

kontroli państwowej należy rozumieć pracowników organu kontroli Państwa, którym

to organem jest tylko Najwyższa Izba Kontroli. Pozostaje to bowiem w sprzeczności

z czytelnymi zapisami ustawowymi. Nie ulega zaś wątpliwości, że Państwowa

Inspekcja Pracy jest organem kontroli państwowej, co wynika jednoznacznie z jej

nazwy i ustaw regulujących jej status prawny (ustawa z dnia 6 marca 1981 r. o

Państwowej Inspekcji Pracy; jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1362 ze

zm. oraz ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy; jednolity

tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 404 ze zm.).

Zdaniem skarżącego, Sąd odwoławczy mógłby odmówić skierowania do

Trybunału Konstytucyjnego zapytania o ocenę legalności § 14 rozporządzenia w

zakresie, w jakim pozbawia prawa do emerytury inspektora pracy, gdyby odmowę

tę uzasadnił nie tylko z formalno-kompetencyjnego punktu widzenia, ale przede

wszystkim wykazał, iż nie zachodzi naruszenie art. 92 ustawy zasadniczej. Sąd

drugiej instancji takiej analizy nie przeprowadził, wskutek czego nie dopełnił

obowiązków ciążących na nim z mocy art. 178 ust. 1 tej ustawy i doprowadził do

pogwałcenia zagwarantowanego w art. 45 Konstytucji prawa skarżącego do sądu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona.

W pierwszej kolejności należ stwierdzić, że skarżący nieprawidłowo

sformułował kasacyjną podstawę naruszenia prawa materialnego. Zgodnie z art.

3983

§ 1 k.p.c. skargę kasacyjną można oprzeć na dwóch podstawach: naruszenia

5

prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie

(pkt 1) oraz naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). W myśl art. 3984

§ 1 pkt 2 k.p.c., skarga

kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.

Ponieważ Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach przytoczonych

podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.), przeto skarżącego obciąża obowiązek właściwego

ich powołania. W wypadku podstawy wymienionej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

oznacza to konieczność oznaczenia przez skarżącego przepisu prawa

materialnego i postaci jego naruszenia (czy został przez sąd błędnie wyłożony lub

niewłaściwie zastosowany, z wyjaśnieniem, jak powinien być rozumiany i

stosowany). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nie jest możliwe

naruszenie prawa materialnego jednocześnie przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, ponieważ są to dwie różne postacie naruszenia i każda z nich

wymaga odrębnego wykazania. Naruszenie prawa materialnego będące

następstwem błędnej wykładni polega bowiem na mylnym rozumieniu treści

zastosowanego przepisu, natomiast naruszenie prawa materialnego przez

niewłaściwe zastosowanie oznacza błąd w subsumcji, a więc błąd w podciąganiu

konkretnego stanu faktycznego pod abstrakcyjny stan faktyczny zawarty w normie

prawnej (por. wyrok z dnia 26 lutego 2015 r., III UK 118/14, LEX nr 1663136 i

powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo). Nie może być zatem uznane za

prawidłowe i skuteczne powołanie przez skarżącego podstawy naruszenia

przepisów prawa materialnego, w ramach której zarzuca ich obrazę jednocześnie

przez błędną wykładnię (mylne rozumienie ich treści) i niewłaściwe zastosowanie

(niewłaściwą subsumcję). Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do domyślania się, o

którą z postaci naruszenia skarżącemu chodzi i przyporządkowywania jej do

poszczególnych przepisów, których obrazę zarzucono.

Niezależnie od tego, wywody skarżącego nie mogą być uznane za trafne.

Rację ma skarżący, że stosownie do art. 67 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji

RP, zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa. Właśnie

odzwierciedleniem tej zasady jest art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej, ustanawiający

prawo do emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r.,

którzy osiągnęły wiek emerytalny określony w art. 32 tej ustawy, jeżeli w dniu jej

6

wejścia w życie (1 stycznia 1999 r.) legitymowali się okresem zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w

przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż

powszechny (pkt 1) oraz okresem składkowym i nieskładkowym określonym w art.

27 ustawy emerytalnej (pkt 2). Wynika z tego, że to nie rozporządzenie

wykonawcze, ale ustawa emerytalna stanowi o skutkach prawnych wykonywania

przed dniem 1 stycznia 1999 r. prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, określonych w przepisach rozporządzenia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392).

Nie można podzielić poglądu skarżącego, jakoby art. 53 ust. 3 pkt 6 ustawy

zaopatrzeniowej ustanawiał prawo pracowników organów kontroli państwowej do

wcześniejszej emerytury. Przepis ten wymieniał jedynie osoby uznane za

pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów

emerytalnych, bliżej ich jednak nie definiując. Z mocy art. 53 ust. 1 osobom tym

przysługiwały świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w ustawie, a

więc na warunkach ogólnych, z zastrzeżeniem art. 54 i 55. Również art. 54 ust. 1

pkt 1, którego obrazy zresztą skarżący nie zarzuca, nie przyznawał osobom

wymienionym w art. 53 ust. 3 pkt 6 prawa do emerytury w wieku niższym od

powszechnego (nie stanowił, że świadczenie takie osobom tym przysługuje).

Przepis ten ustanawiał natomiast taką możliwość, nie określając jednak zasad, na

jakich prawo to było nabywane. W art. 55 pkt 1 ustawodawca upoważnił Radę

Ministrów do określenia, w drodze rozporządzenia, rodzajów prac lub stanowisk

pracy oraz warunków, na podstawie których osobom zatrudnionym w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze przysługiwało prawo do emerytury w

wieku niższym niż powszechny. Oznacza to, że Rada Ministrów została

upoważniona z jednej strony do zdefiniowania osób wymienionych w art. 53 ust. 3

poprzez określenie rodzaju wykonywanych przez nich prac oraz z drugiej strony -

do określenia warunków wymaganych do nabycia prawa do tego świadczenia.

Sięganie przez skarżącego w rozważanym zakresie do regulacji zawartej w art. 32

ustawy emerytalnej jest chybione. Przepis art. 184 tej ustawy ustanawia własne

warunki prawa do wcześniejszej emerytury, w tym w ust. 1 pkt 1 warunek

osiągnięcia okresu zatrudnienia w szczególnym charakterze wymaganym w

7

przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż

60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn. Jest to oczywiste, skoro przebycie

wymaganego okresu pracy w tym charakterze musiało nastąpić przed dniem 1

stycznia 1999 r., a więc przed datą wejścia w życie ustawy emerytalnej, inaczej niż

w stanie objętym normą art. 32 tej ustawy.

W tej sytuacji nie może być uznany za trafny pogląd skarżącego, jakoby § 14

rozporządzenia w zakresie, w jakim ogranicza prawo do wcześniejszej emerytury

do pracowników Najwyższej Izby Kontroli, wykraczał poza upoważnienie ustawowe

wynikające z art. 55 ustawy zaopatrzeniowej. Gdyby bowiem nawet przyjąć

stanowisko skarżącego, że w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1

stycznia 1999 r. można było przypisać Państwowej Inspekcji Pracy status organu

kontroli państwowej w zakresie przestrzegania prawa pracy (co jest wątpliwe już

tylko z uwagi na sprawowanie nad nią do dnia 19 lipca 1989 r. nadzoru nie tylko

przez Prezesa Najwyższej Izby Kontroli, ale również przez związki zawodowe - art.

2 ustawy z dnia 6 marca 1981 r. o Państwowej Inspekcji Pracy), to Rada Ministrów

posiadała ustawową delegację do zdefiniowania tego pojęcia dla celów

emerytalnych. Wydane na podstawie upoważnienia ustawowego rozporządzenie

stanowi w § 1 ust. 1, że stosuje się je do pracowników wykonujących prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienione w § 4-15

rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia. Za

rodzaj pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 53 ust. 3 pkt 6 ustawy

zaopatrzeniowej, uprawniającym do emerytury w wieku niższym od powszechnego,

zostało uznane w § 14 rozporządzenia wyłącznie jej wykonywanie w ramach

zatrudnienia w Najwyższej Izbie Kontroli. Wbrew twierdzeniu skarżącego, w

przepisie tym punkt ciężkości nie leży w określeniu pracodawcy, ale w

zdefiniowaniu pracowników organów kontroli państwowej uprawnionych do

wcześniejszej emerytury z uwagi na rodzaj wykonywanej przez nich pracy

związanej z wysokim stopniem poufności pełnionych obowiązków, nierozerwalnie

połączonych z interesem bezpieczeństwa państwowego lub publicznego oraz

ochroną porządku prawnego (por. w tym zakresie uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 17 listopada 1998 r., K 42/97, OTK 1998 nr 7, poz. 113).

Podobne rozwiązanie zostało przewidziane w § 13 rozporządzenia, w którym za

8

dziennikarzy w rozumieniu art. 53 ust. 3 pkt 4 ustawy zaopatrzeniowej uznano

dziennikarzy zatrudnionych w redakcjach dzienników, czasopism, w radiu, telewizji

oraz w agencjach prasowych, informacyjnych, publicystycznych albo

fotograficznych, objętych układem zbiorowym pracy dziennikarzy. Odesłanie do

objęcia układem zbiorowym pracy dziennikarzy należało przy tym rozumieć jako

definicję rodzaju pracy, stanowiącą element definicji dziennikarza w rozumieniu

przepisów emerytalnych. Inaczej mówiąc, dziennikarzem w rozumieniu tych

przepisów był pracownik zatrudniony w mediach wymienionych w § 13

rozporządzenia, jeżeli wykonywana przez niego praca została nazwana pracą

dziennikarską w układzie zbiorowym pracy dziennikarzy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 1999 r., II UKN 665/98, OSNAPiUS 2000 nr 12, poz.

487).

Powyższe oznacza bezzasadność zarzutu obrazy art. 92 ust. 1 i art. 193 w

związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c.

kc