I UK 477/14

Sygn. akt I UK 477/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania F. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 lipca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy w O. zmienił decyzją

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia 22 czerwca 2012 r. i przyznał F. P.

prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia 23 lutego 2012 r.

na stałe.

2

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia. Decyzją z dnia 4

sierpnia 2010 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy. Wyrokiem z dnia 23 marca 2011 r. Sąd Okręgowy w O.

zmienił powyższą decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy od 14 kwietnia 2010 r. do 30 kwietnia 2012 r.

Wyrokiem z dnia 11 stycznia 2012 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalił odwołanie wnioskodawcy. W dniu 20 lutego 2012 r. wnioskodawca

- w trybie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748,

dalej jako ustawa o emeryturach i rentach) - wniósł o wznowienie postępowania

zakończonego decyzją z dnia 4 sierpnia 2010 r. Organ rentowy potraktował ten

wniosek jako nowy wniosek o przyznanie prawa do świadczenia rentowego.

Decyzją z dnia 22 czerwca 2012 r., stanowiącą przedmiot zaskarżenia w niniejszej

sprawie, odmówiono wnioskodawcy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy,

gdyż niezdolność ta powstała u wnioskodawcy od dnia 5 marca 2012 r., a zatem

później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania okresów ubezpieczenia, o których mowa

w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach. Na podstawie dowodu z opinii

biegłych o specjalnościach adekwatnych do występujących u wnioskodawcy

schorzeń, Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca jest trwale częściowo niezdolny

do pracy, a niezdolność ta powstała przed dniem 25 sierpnia 2011 r., tj. nie później

niż w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia.

Przy takich ustaleniach Sąd ten uznał, że wnioskodawca spełnia przesłanki

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy określone w art. 57 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach.

Wyrokiem z dnia 2 lipca 2014 r. Sąd Apelacyjny, w uwzględnieniu apelacji

organu rentowego, zmienił powyższy wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy.

Sąd odwoławczy zakwestionował poczynione przez Sąd pierwszej instancji

ustalenie, że niezdolność do pracy powstała u wnioskodawcy przed dniem 25

sierpnia 2011 r., tj. nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego

okresu ubezpieczenia (25 lutego 2010 r.).

Sąd drugiej instancji, powołując się na pogląd wyrażony przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 6 stycznia 2009 r., I UK 209/08, zgodnie z którym

3

prawomocne orzeczenie w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy wiąże co

do braku niezdolności do pracy za czas do wydania wyroku, gdy sąd dokonał takiej

oceny (art. 366 w związku z art. 365 § 1 k.p.c. i art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy o

emeryturach i rentach), zajął stanowisko, że istnienie prawomocnego wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 11 stycznia 2012 r., ustalającego, iż wnioskodawca nie spełnia

przesłanki określonej w art. 57 ust. 1 pkt 1 tej ustawy (nie jest osobą niezdolną do

pracy), wyklucza możliwość ustalenia daty powstania tej niezdolności przed dniem

wydania prawomocnego orzeczenia odmawiającego prawa do renty. Skarga

wnioskodawcy o wznowienie postępowania zakończonego tym wyrokiem została

odrzucona postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 11 września 2012 r., jako

nieoparta na ustawowej podstawie wznowienia. W tej sytuacji zbędne było

prowadzenie postępowania dowodowego dla ustalenia, czy niezdolność

wnioskodawcy do pracy powstała przed dniem 25 sierpnia 2011 r. Sąd odwoławczy

stwierdził nadto, że wobec istnienia prawomocnego wyroku z dnia 11 stycznia

2012 r. organ rentowy prawidłowo potraktował wniosek złożony w trybie art. 114

ustawy o emeryturach i rentach jako nowy wniosek o świadczenie rentowe.

W skardze kasacyjnej Prokurator Generalny zarzucił naruszenie przepisów

postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: 1) art. 366 w

związku z art. 365 k.p.c., polegające na oczywiście błędnym przyjęciu, iż wyrok

Sądu Apelacyjnego z dnia 11 stycznia 2012 r. wyklucza rozstrzyganie o tym, czy w

okresie po dniu 4 sierpnia 2010 r. a przed dniem 25 sierpnia 2011 r. wnioskodawca

był niezdolny do pracy, podczas gdy treść tego wyroku jednoznacznie stwierdza,

że ubezpieczony nie był niezdolny do pracy wyłącznie do dnia wydania przez organ

rentowy objętej tym wyrokiem decyzji, tj. do dnia 4 sierpnia 2010 r., zatem okres

późniejszy nie był w ogóle rozważany w kontekście orzekania o niezdolności

wnioskodawcy do pracy i prawidłowe odczytanie wskazanego wyroku nie

stwarzałoby samoistnej przesłanki do wydania orzeczenia uwzględniającego

apelację i oddalającego odwołanie; 2) art. 382 k.p.c. polegające na oczywiście

błędnym oparciu zaskarżonego wyroku na mocy wiążącej wyroku z dnia 11

stycznia 2012 r., bez uwzględnienia jego treści, podczas gdy prawidłowe

zastosowanie powołanego przepisu i odmówienie wyrokowi z dnia 11 stycznia

4

2012 r. waloru mocy wiążącej w stosunku do okresu pomiędzy 4 sierpnia 2010 r. a

25 sierpnia 2011 r. uniemożliwiłoby wydanie orzeczenia reformatoryjnego.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona.

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Przepis ten stanowi, że sąd

drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w

pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się, że art. 382 k.p.c. może być samodzielną podstawą

skargi kasacyjnej tylko w razie wykazania przez skarżącego, że sąd drugiej

instancji bezpodstawnie pominął część materiału zebranego w postępowaniu przed

sądami obu instancji. Natomiast w jego płaszczyźnie nie leży trafność oceny tego

materiału (por. np. wyroki z dnia 3 lutego 2012 r., I UK 290/11, OSNP 2013 nr 1-2,

poz. 16 i z dnia 27 stycznia 2015 r., II PK 65/14, LEX nr 1663405). Wbrew

twierdzeniu skarżącego, Sąd drugiej instancji nie pominął treści wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 11 stycznia 2012 r., ale uznał, że skoro wyrok ten rozstrzygał o

braku niezdolności skarżącego do pracy jako przesłance prawa do renty, to jego

istnienie wyklucza możliwość ustalenia daty powstania tej niezdolności przed dniem

wydania prawomocnego orzeczenia odmawiającego prawa do świadczenia

rentowego.

Zasadny okazał się natomiast zarzut obrazy art. 366 w związku z art. 365

k.p.c.

W myśl art. 366 k.p.c. wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej

tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot

rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Z kolei zgodnie z

art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je

wydał, lecz również inne sądy oraz organy państwowe i organy administracji

publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że moc wiążąca orzeczenia może

5

być rozważana tylko wtedy, gdy rozpoznawana sprawa jest inna niż ta, w której

wydano poprzednie orzeczenie oraz gdy kwestia rozstrzygnięta innym wyrokiem

stanowi zagadnienie wstępne. Walor prawny rozstrzygnięcia (osądzenia) zawartego

w treści prawomocnego orzeczenia jest ściśle związany z powagą rzeczy

osądzonej (art. 366 k.p.c.) i występuje w nowej sprawie pomiędzy tymi samymi

stronami, choć przedmiot obu spraw jest inny. W nowej sprawie nie może być

wówczas zastosowany negatywny (procesowy) skutek powagi rzeczy osądzonej,

polegający na niedopuszczalności ponownego rozstrzygnięcia tej samej sprawy.

Występuje natomiast skutek pozytywny (materialny) rzeczy osądzonej,

przejawiający się w tym, że rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu

(rzecz osądzona) stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Sądy rozpoznające

między tymi samymi stronami nowy spór muszą przyjmować, że dana kwestia

prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to w prawomocnym, wcześniejszym wyroku,

a więc w ostatecznym rezultacie procesu uwzględniającym stan rzeczy na datę

zamknięcia rozprawy. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się ta sama

kwestia, nie może ona być już ponownie badana. Związanie orzeczeniem oznacza

zatem zakaz dokonywania ustaleń sprzecznych z uprzednio osądzoną kwestią,

a nawet niedopuszczalność prowadzenia w tym zakresie postępowania

dowodowego (por. wyrok z dnia 27 marca 2014 r., III UK 115/13, LEX nr 1554419 i

powołane w nim orzeczenia).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje zapatrywanie, że wynikająca z

art. 365 § 1 k.p.c. moc wiążąca wyroku dotyczy związania wyłącznie sentencją,

a nie uzasadnieniem wyroku oraz że sądu nie wiążą ustalenia i oceny wyrażone w

uzasadnieniu wyroku innego sądu, czyli przesłanki faktyczne i prawne przyjęte za

jego podstawę, gdyż zakresem prawomocności materialnej jest objęty ostateczny

wynik rozstrzygnięcia, a nie jego przesłanki (por. wyrok z dnia 28 czerwca 2013 r.,

I UK 29/13, LEX nr 1555186 i przywołane w nim orzecznictwo). Wyrażany jest

jednak także pogląd, że chociaż powagą rzeczy osądzonej objęta jest w zasadzie

jedynie sentencja wyroku, a nie jego uzasadnienie, to rozciąga się ona również na

motywy wyroku w takich granicach, w jakich stanowią one konieczne uzupełnienie

rozstrzygnięcia, niezbędne dla wyjaśnienia jego zakresu. W szczególności, powagą

rzeczy osądzonej mogą być objęte ustalenia faktyczne w takim zakresie, w jakim

6

indywidualizują one sentencję jako rozstrzygnięcie o przedmiocie sporu i w jakim

określają istotę danego stosunku prawnego. Chodzi jednak tylko o elementy

uzasadnienia dotyczące rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, w których sąd

wypowiada się w sposób stanowczy, autorytarny o żądaniu. Tak zwanej prekluzji

ulega więc tylko ten materiał procesowy, który dotyczy podstawy faktycznej w

zakresie hipotezy normy materialnoprawnej zastosowanej przez sąd, natomiast

twierdzenia i dowody dotyczące innej podstawy prawnej są dla konkretnej sprawy

obojętne (por. wyroki z dnia 14 listopada 2013 r., II PK 188/12, OSNP 2014 nr 10,

poz. 141 oraz z dnia 11 lutego 2014 r., I UK 329/13, OSNP 2015 nr 5, poz. 69 i

szeroko powołane w nich orzecznictwo).

Wydaje się, że Sąd drugiej instancji odwołał się do pierwszego z

zaprezentowanych wyżej poglądów. Pominął jednak specyfikę postępowania w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, które są sprawami cywilnymi

jedynie w ujęciu formalnym (art. 1 k.p.c.). Postępowanie sądowe w tych sprawach

ma charakter odwoławczy, gdyż inicjowane jest wniesieniem odwołania od decyzji

organu rentowego, pełniącego jedynie rolę pozwu podlegającego regułom zwykłego

postępowania procesowego. Przedmiotem postępowania w sprawach o

świadczenia z ubezpieczeń społecznych jest zatem co do zasady kontrola decyzji

organu rentowego według stanu rzeczy z chwili jej wydania. W sprawach o rentę z

tytułu niezdolności do pracy znajduje to wprost potwierdzenie w obowiązujących od

dnia 1 stycznia 2005 r. przepisach art. 4779

§ 21

i 31

oraz art. 47714

§ 4 k.p.c.

Jednak również w poprzednim stanie prawnym Sąd Najwyższy niejednokrotnie

podkreślał, że spełnienie warunków do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy po wydaniu decyzji przez organ rentowy uzasadnia jej zmianę tylko w tych

wyjątkowych wypadkach, w których występuje oczywistość prawa do świadczenia i

pewność co do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ rentowy. Inna

wykładnia prowadziłaby bowiem do zmiany charakteru postępowania rentowego z

administracyjno-sądowego na wyłącznie sądowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 181; z dnia 20

maja 2004 r., II UK 395/03, OSNP 2005 nr 3, poz. 43 oraz z dnia 4 lipca 2007 r.,

II UK 280/06, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 260).

7

W stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2005 r. praktyką

sądów było jednak prowadzenie postępowania dowodowego i rozstrzyganie o

niezdolności do pracy za okres do chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.).

W takim wypadku osądzenie sprawy obejmowało niezdolność do pracy lub jej brak

aż do wyrokowania w sprawie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia

2005 r., I UK 93/04, OSNP 2005 nr 16, poz. 254). Takiej sytuacji dotyczy także

pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 stycznia 2009 r., I UK

209/08 (OSNP 2010 nr 13-14, poz. 173), w myśl którego prawomocne orzeczenie w

sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy wiąże co do braku niezdolności do

pracy za czas do wydania wyroku, gdy sąd dokonał takiej oceny. Opierając się na

tym poglądzie, Sąd drugiej instancji nie wyprowadził jednak z niego właściwych

wniosków. Tymczasem z zastrzeżenia „dokonania przez sąd takiej oceny” wynika,

że w kolejnej sprawie o rentę nie jest możliwe rozstrzygnięcie o tym, o czym

rozstrzygnięto już w poprzedniej sprawie, czyli o braku prawa do renty wobec

niestwierdzenia niezdolności do pracy na datę wyrokowania. Jeżeli jednak

przedmiotem ustaleń i oceny sądu nie był stan zdolności ubezpieczonego do pracy

po dacie wydania przez organ rentowy zaskarżonej decyzji, to normy art. 366 i

art. 365 § 1 k.p.c. nie obejmują uprzedniego osądzenia sprawy co do braku

niezdolności do pracy na moment wyrokowania. W tym miejscu należy przywołać

także pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia z dnia 20 stycznia

2011 r., I UK 239/10 (LEX nr 738532), zgodnie z którym od dokonania z dniem 1

stycznia 2005 r. zmian procedury cywilnej, zakres prawomocności wyroku w

sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy obejmuje tylko istnienie okoliczności

uzasadniających przyznanie prawa do renty na dzień wydania przez organ rentowy

zaskarżonej decyzji (art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.). Sąd nie powinien bowiem

poddawać analizie okoliczności dotyczących stanu zdolności do pracy, które

wystąpiły po dacie decyzji organu rentowego.

Sąd drugiej instancji kwestii tej w ogóle nie rozważał, zaś skarżący twierdzi,

że w poprzedniej sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 11

stycznia 2012 r. przedmiotem rozstrzygnięcia objęta była wyłącznie zdolność

wnioskodawcy do pracy na datę wydania decyzji z dnia 4 sierpnia 2010 r.

8

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.