III CZP 21/15

Sygn. akt III CZP 21/15

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 12 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Jacek Gudowski

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Karol Weitz

SSN Tadeusz Wiśniewski

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku A. M.

przy uczestnictwie Fundacji Własności Prywatnej "S." w P.

o wpis do rejestru zastawów,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 12 sierpnia 2015 r.

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II CSK 231/14,

do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu,

"Czy dopuszczalna jest skarga kasacyjna w sprawie o wpis do

rejestru zastawów?"

podjął uchwałę:

W sprawie o wpis do rejestru zastawów skarga kasacyjna jest

dopuszczalna.

2

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2015 r. Sąd Najwyższy przedstawił, na

podstawie art. 390 § 1 in fine k.p.c., do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi

Sądu Najwyższego przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Zagadnienie to powstało przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej od

postanowienia oddalającego apelację od postanowienia sądu pierwszej instancji,

którym oddalono wniosek o wpis do rejestru zastawów. Przedstawiając zagadnienie

prawne Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na rozbieżne orzecznictwo, dotyczące

dopuszczalności skargi kasacyjnej w postępowaniu w sprawach o wpis do rejestru

zastawów.

W orzeczeniach wydanych przed nowelizacją art. 5191

k.p.c., dokonaną

ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego,

ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr

48, poz. 554), która weszła w życie 1 lipca 2000 r., przyjmowano jednolicie,

że postanowienie w przedmiocie wpisu do rejestru zastawów jest postanowieniem

co do istoty sprawy wydanym w postępowaniu nieprocesowym, wobec czego od

takiego postanowienia przysługuje kasacja na zasadach ogólnych, określonych

w art. 5191

§ 1. Jednolicie też wskazywano, że do takiego postępowania nie ma

zastosowania § 3 tego przepisu, bowiem z jego brzmienia wynika, że kasacja

(obecnie skarga kasacyjna) przysługuje jedynie od postanowień sądu drugiej

instancji w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego

rejestracji. Sąd Najwyższy wyjaśniał kilkakrotnie, że przepis ten dotyczy jedynie

rejestrów podmiotowych, a takiego charakteru nie ma rejestr zastawów. Pogląd ten

został wyrażony w postanowieniach z dnia 8 lipca 1998 r., III CZP 26/98 (OSNC

1999, nr 2, poz. 31), z dnia 2 września 1998 r., III CZP 29/98 (OSNC 1999, nr 2,

poz. 37, z dnia 16 października 1998 r., III CZP 36/98 (Prok. i Pr. - wkł. 1999, nr 2,

poz. 33), z dnia 14 kwietnia 1999 r., III CZP 1/99 (niepubl.) i pośrednio

w postanowieniu z dnia 31 marca 2000 r., V CKN 1108/00 (OSNC 2000, nr 7-8,

poz. 36).

Rozbieżność orzecznictwa ujawniła się natomiast po nowelizacji art. 5191

§ 1

k.p.c. Przepis ten zawęził dopuszczalność skargi kasacyjnej w postępowaniu

3

nieprocesowym do postanowień co do istoty sprawy oraz postanowień

w przedmiocie odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania kończących

postępowanie, wydanych w sprawach z zakresu prawa osobowego, rzeczowego

i spadkowego. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 lipca 2007 r., II CSK

250/07 (niepubl.) odrzucił skargę kasacyjną uznając, że nie jest dopuszczalna

w sprawie o wpis do rejestru zastawów. W uzasadnieniu podzielił pogląd, że rejestr

zastawów należy do kategorii rejestrów przedmiotowych, wobec czego nie ma

zastosowania art. 5191

§ 3 k.p.c., dotyczący dopuszczalności skargi kasacyjnej

w sprawach o wpis do rejestrów podmiotowych. Dopuszczalność skargi kasacyjnej

należy zatem oceniać na podstawie art. 5191

§ 1 k.p.c., a przepis ten dopuszcza jej

wniesienie jedynie w sprawach z zakresu prawa osobowego, rzeczowego

i spadkowego i nie przewiduje wnoszenia skargi w sprawie o wpis do rejestru

zastawów. Pogląd ten podzielił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 kwietnia

2008 r., I CSK 4/08 (niepubl.).

W innych sprawach rozpoznano jednak skargi kasacyjne wniesione

od postanowień w przedmiocie wniosku o wpis do rejestru zastawów

(postanowienie z dnia 21 sierpnia 2008 r., IV CSK 135/08 (niepubl.), z dnia

6 października 2010 r., II CSK 209/10 (Rzeczposp. PCD 2010, nr 241, s. 3). Sąd

Najwyższy nie rozważał w tych orzeczeniach kwestii dopuszczalności skargi

kasacyjnej, jednak jej przyjęcie do rozpoznania i następnie rozpoznanie

jednoznacznie świadczy o braku wątpliwości w tej kwestii.

W piśmiennictwie prawniczym rozważana kwestia nie jest ujmowana

jednolicie. Nie ma w zasadzie rozbieżności odnośnie do tego, że z uwagi na treść

art. 5191

§ 3 k.p.c. skarga kasacyjna nie przysługuje na tej podstawie od orzeczenia

sądu drugiej instancji wydanego w sprawie o wpis do rejestru zastawów, przy czym

niektórzy autorzy poprzestają na tym stwierdzeniu, inni zaś rozważają charakter

wpisu do rejestru zastawów i wskazują na dopuszczalność skargi na podstawie art.

5191

§ 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rejestr zastawów ustanowiony został ustawą z dnia 6 grudnia 1996 r.

o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 67,

poz. 569 ze zm.). W ustawie tej uregulowano postępowanie w sprawach o wpis do

4

rejestru, a jako środki odwoławcze wymienione zostały zażalenie i apelacja

(art. 39–44). Zgodnie z art. 41 ust. 1, od postanowień w przedmiocie wpisu do

rejestru zastawów przysługuje apelacja. Nie znaczy to jednak, że brak uregulowań

dotyczących kasacji oznaczał niedopuszczalność tego środka prawnego, trzeba się

bowiem odwołać do art. 44, odsyłającego do przepisów kodeksu postępowania

cywilnego o postępowaniu nieprocesowym, z uwzględnieniem jednak przepisów

ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.

W kodeksie postępowania cywilnego nie było szczegółowych unormowań

dotyczących postępowania rejestrowego, znajdowały zatem zastosowanie ogólne

przepisy o postępowaniu nieprocesowym, w tym art. 5191

, dotyczący

dopuszczalności skargi kasacyjnej.

Ustawą z dnia 20 sierpnia 2007 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn.

(tekst Dz. U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.) wprowadzony został do kodeksu

postępowania cywilnego „Dział VI. Postępowanie rejestrowe”, regulujący

postępowanie w przedmiocie wpisów do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 6941

-

6948

). Krajowy Rejestr Sądowy obejmuje trzy rejestry, to jest rejestr

przedsiębiorców, rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych

i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej, a także

rejestr dłużników niewypłacalnych. Z mocy art. 6941

§ 2, przepisy zamieszczone

w tym dziale stosuje się odpowiednio do innych postępowań rejestrowych, a więc

także do postępowania w sprawach o wpis do rejestru zastawów, o ile ustawy

szczególne nie zawierają innych postanowień. Jak wskazano, ustawa o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów nie reguluje kwestii dotyczących postępowania

kasacyjnego, wobec tego zaś, że w dziale VI kodeksu postępowania

cywilnego również brak przepisów dotyczących dopuszczalności skargi kasacyjnej

w sprawach rejestrowych, zastosowanie znajdują w tym zakresie przepisy ogólne

o postępowaniu nieprocesowym.

O dopuszczalności skargi kasacyjnej w postępowaniu nieprocesowym

rozstrzyga art. 5191

k.p.c. W myśl § 1 tego przepisu, skarga kasacyjna przysługuje

od wydanego przez sąd drugiej instancji postanowienia co do istoty sprawy oraz od

postanowienia w przedmiocie odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania

kończących postępowanie w sprawie – w sprawach z zakresu prawa osobowego,

5

rzeczowego i spadkowego. Od zasady tej przewidziane są wyjątki, w tym istotny dla

przedmiotu rozważań wyjątek określony w § 3, stanowiącym, że w postępowaniu

rejestrowym skarga kasacyjna przysługuje jedynie od postanowień sądu drugiej

instancji w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego

rejestracji.

Zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w piśmiennictwie

przyjmuje się podział rejestrów prowadzonych przez sądy na podmiotowe

i przedmiotowe. Rejestry podmiotowe, prowadzone na podstawie ustawy

o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych ustaw szczególnych,

charakteryzują się tym, że podstawową jednostką ewidencyjną są osoby fizyczne

lub prawne, a więc podmioty podlegające rejestracji, które dzięki wpisowi zyskują

osobowość prawną i mogą powoływać się na określone domniemania.

Drugim rodzajem rejestrów są rejestry przedmiotowe, dla których jednostką

ewidencyjną nie są osoby, lecz rzeczy, a ujawniane w nich są prawa rzeczowe

i prawa na dobrach niematerialnych. Do tych rejestrów zalicza się m.in. księgi

wieczyste, rejestr dzienników i czasopism, a także rejestr zastawów. Nie ma

wątpliwości odnośnie do tego, że art. 5191

§ 3 k.p.c. dotyczy jedynie rejestrów

podmiotowych i nie reguluje dopuszczalności skargi kasacyjnej w sprawach o wpis

do rejestru przedmiotowego.

W postępowaniu cywilnym generalną zasadą jest dopuszczalność skargi

kasacyjnej, a wyjątki od tej zasady są ściśle określone. Ta zasada ma

zastosowanie również w postępowaniu nieprocesowym. Przepis art. 5191

,

regulujący dopuszczalność skargi kasacyjnej w postepowaniu nieprocesowym,

określa precyzyjnie zasadę i wyjątki od niej. Wyjątki określone w § 2-4 nie dotyczą

przedmiotu rozważań, zasadę zaś określa § 1 tego przepisu, zgodnie z którym

skarga kasacyjna przysługuje od wydanego przez sąd drugiej instancji

postanowienia co do istoty sprawy oraz od postanowienia w przedmiocie

odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania kończących postępowanie

w sprawie, ale jedynie w sprawach z zakresu prawa osobowego, rzeczowego

i spadkowego. Jeżeli zatem w tych sprawach dopuszczalność skargi kasacyjnej

jest zasadą, to wyłączenie dopuszczalności musi wynikać z konkretnego przepisu

6

kodeksu lub innej ustawy szczegółowej. Takiego przepisu w ustawie o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów nie ma.

Postanowienie w przedmiocie wpisu (lub wykreślenia) do rejestru zastawów

jest postanowieniem co do istoty sprawy. Kwestia ta jest dostatecznie wyjaśniona

w dotychczasowym orzecznictwie. Zasadnicze dla wyjaśnienia przedstawionego

zagadnienia ma zatem rozstrzygnięcie, czy sprawa o wpis w rejestrze zastawów

może być zaliczona do jednej z kategorii spraw, o jakich mowa w art. 5191

§ 1

k.p.c., przy czym chodzić może jedynie o sprawy z zakresu prawa rzeczowego.

Dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawach z zakresu prawa rzeczowego

odnosi się zarówno do przepisów kodeksu postępowania cywilnego, jak i regulacji

pozakodeksowych, dotyczących tych kategorii spraw. Skoro więc zastaw rejestrowy

jest szczególnym rodzajem zastawu, będącego ograniczonym prawem rzeczowym

regulującym podmiotowe prawo do rzeczy, to postępowanie w sprawie o wpis do

rejestru zastawów, podobnie jak o wpis do księgi wieczystej, mieści się w kategorii

spraw z zakresu prawa rzeczowego.

Jak wskazano, sprawy dotyczące ograniczonych praw rzeczowych objęte są

zakresem przedmiotowym art. 5191

§ 1, a skoro nie dotyczą ich ograniczenia

określone w § 2, 3 i 4 tego przepisu, należy uznać, że skarga kasacyjna w takich

sprawach jest dopuszczalna.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.