III UK 236/14

Sygn. akt III UK 236/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Dawid Miąsik

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania D. C.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w B.

o prawo do renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 września 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

UZASADNIENIE

Decyzją z 11 lutego 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.

odmówił D. C. przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na dalszy

okres. Po wniesieniu odwołania przez D. C. wyrokiem z dnia 4 lipca 2013 r. Sąd

Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Z. zmienił zaskarżoną

2

decyzję organu rentowego i przyznał ubezpieczonej prawo do renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy na okres od dnia 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia

2014 r.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją organ rentowy.

Wyrokiem z dnia 10 września 2014 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie.

Podstawę faktyczną wyroku Sądu pierwszej instancji stanowiły następujące

ustalenia. D. C., ur. 16 kwietnia 1958 r., mająca wykształcenie średnie ogólne,

wykonuje zawód sprzedawcy, prowadząc działalność gospodarczą – sklep

zielarsko – drogeryjny. Wnioskodawczyni była uprawniona do okresowej renty z

tytułu częściowej niezdolności do pracy do 31 grudnia 2012 r.

Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy specjalistów z

zakresu głównych schorzeń odwołującej się: neurologa, kardiologa, psychiatry i

onkologa, którzy uznali wnioskodawczynię za nadal okresowo, częściowo niezdolną

do pracy do 31 grudnia 2014 r. Biegli wskazali na brak poprawy stanu zdrowia

skarżącej oraz prowadzony proces leczenia onkologicznego. Sąd pierwszej

instancji na podstawie art. 57, art. 58 oraz art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uznał, że D. C. z

powodu braku poprawy stanu zdrowia i z racji prowadzonego w zakresie

onkologicznym leczenia spełnia nadal wszystkie warunki konieczne do uzyskania

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na dalszy okres.

Sąd drugiej instancji – rozpoznając apelację organu rentowego od

powyższego wyroku Sądu Okręgowego – stwierdził, że należy dopuścić dowód z

opinii uzupełniającej biegłych lekarzy sądowych, badających ubezpieczoną w

postępowaniu pierwszoinstancyjnym, w celu zbadania kwestii istnienia ewentualnej

niezdolności do pracy ubezpieczonej. Sąd drugiej instancji zlecił biegłym, aby

szczegółowo ustosunkowali się do zarzutów organu rentowego do opinii z 21 maja

2013 r., zawartych w piśmie lekarza K. K. – członka komisji lekarskiej ZUS.

Ponadto biegli zostali zobowiązani do uwzględnienia faktu nieprzerwanej pracy

wnioskodawczyni po dniu 31 grudnia 2012 r. w sklepie zielarsko – drogeryjnym jako

sprzedawczyni w ramach prowadzonej przez siebie jednoosobowej działalności

gospodarczej. Biegli lekarze sądowi w opinii z 9 grudnia 2013 r. podtrzymali swoje

3

stanowisko oceniając, że ubezpieczona jest w dalszym ciągu częściowo, okresowo

niezdolna do pracy, pomimo prowadzenia działalności gospodarczej. Wskazali, że

do chwili obecnej ubezpieczona przyjmuje leki hormonalne. Biegli podkreślili, że

obecnie dominuje tendencja wydłużania hormonoterapii nawet do 7-10 lat „tj. w

przypadku wnioskodawczyni do grudnia 2014 r.”. Uzyskuje się w ten sposób

wydłużenie okresu wolnego od nawrotu choroby, przy zwiększeniu ryzyka

osteoporozy i złamań kości. W ocenie biegłych w przypadku raka piersi 5-letni

okres od rozpoznania choroby oraz obecny brak czynnego procesu

nowotworowego u badanej, nie uzasadnia pełnego wyleczenia. Wnioskodawczyni

powinna być dalej pod ścisłą kontrolą onkologiczną i powinna prowadzić

oszczędzający tryb życia. Biegli wskazali, że także z przyczyn kardiologicznych

ubezpieczona nie jest całkowicie zdolna do pracy, pomimo braku zaburzeń

hemodynamicznych, spowodowanych zwężeniem lewego ujścia tętniczego.

Jednakże we współistnieniu nadciśnienia tętniczego stanowi to przeciwwskazanie

do nadmiernego wysiłku fizycznego.

Zastrzeżenia do powyższej opinii złożył organ rentowy; wniósł o

dopuszczenie dowodu z opinii innego zespołu biegłych, w którego skład weszliby

specjalista onkolog oraz specjalista medycyny pracy. Sąd drugiej instancji

postanowił dopuścić dowód z nowej opinii biegłych lekarzy: onkologa, neurologa,

kardiologa, psychiatry oraz specjalisty medycyny pracy, którzy w opinii z dnia 28

kwietnia 2014 r. stwierdzili, że obecny stan ubezpieczonej nie powoduje

niezdolności do pracy. Wskazali, że przez blisko 7 lat od zabiegu operacyjnego

usunięcia guza piersi pacjentka pozostaje pod kontrolą onkologiczną bez nawrotu

choroby nowotworowej. Obserwowany do 2010 r. cień w obrębie płuca lewego w

kolejnych badaniach ma stabilny obraz. Obie kończyny górne pozostają bez

obrzęku, są w pełni sprawne, brak również patologii w obrębie blizny oraz węzłów

chłonnych pachwowych i nadobojczykowych. Wobec powyższego z przyczyn

onkologicznych ubezpieczona nie jest niezdolna do pracy na obecnie zajmowanym

stanowisku. Biegli stwierdzili, że występujące nadciśnienie tętnicze wymaga

weryfikacji dotychczasowego leczenia hypodensyjnego, lecz w stopniu obecnego

zaawansowania nie skutkuje istnieniem niezdolności do pracy z przyczyn

kardiologicznych. W ocenie biegłych ubezpieczona nie jest również niezdolna do

4

pracy z uwagi na stan psychiczny. Ubezpieczona cierpi na zaburzenia adaptacyjne

lękowo – depresyjne z somatyzacją objawów. Zaburzenia powyższe wymagają

leczenia w poradni zdrowia psychicznego, jednak nie powodują obecnie

niezdolności do pracy i nie powodowały takiej niezdolności w przeszłości.

Zastrzeżenia do powyższej opinii złożyła wnioskodawczyni, dołączając

zaświadczenie z Centrum Onkologii Z. z 11 kwietnia 2014 r.

Sąd drugiej instancji podzielił wnioski opinii drugiego zespołu biegłych

lekarzy sądowych, wzbogaconego o biegłego specjalistę z zakresu medycyny

pracy, że ubezpieczona nie jest osobą niezdolną do pracy na dalszy okres. W

ocenie Sądu drugiej instancji opinia ta jest rzetelna i wyczerpująca, szczegółowo

odnosi się do wszystkich schorzeń, na jakie cierpi wnioskodawczyni, uwzględnia

stopień ich zaawansowania w kontekście ewentualnego istnienia dalszej

częściowej niezdolności do pracy ubezpieczonej.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że opinie pierwszego zespołu biegłych

(główna i uzupełniająca) sprowadzały się do wniosku, że sama kontynuacja

leczenia hormonalnego przez ubezpieczoną skutkuje dalszym istnieniem jej

niezdolności do pracy, przy czym data końcowa tej niezdolności została przez

biegłych arbitralnie określona na 31 grudnia 2014 r. Tymczasem, jak słusznie

wskazał organ rentowy w zastrzeżeniach do opinii głównej i uzupełniającej

pierwszego zespołu biegłych, biegli ci nie wskazali, na czym polega naruszenie

sprawności organizmu ubezpieczonej skutkujące istnieniem jej niezdolności do

pracy. Biegli ci utożsamili trwający proces leczenia (hormonoterapię) z

niezdolnością do pracy, a przewidywaną datę zakończenia leczenia z data

końcową tej niezdolności. W świetle zastrzeżeń organu rentowego oraz wniosków

opinii drugiego zespołu biegłych teza ta jest nieuzasadniona. W ocenie Sądu

drugiej instancji sam fakt trwania procesu leczenia nie stanowi samoistnej

przesłanki do stwierdzenia niezdolności do pracy.

Sąd drugiej instancji oddalił wniosek ubezpieczonej o dopuszczenie dowodu

z opinii uzupełniającej biegłego onkologa i psychiatry w celu wypowiedzenia się o

współzależności stanu psychicznego ubezpieczonej w związku z leczeniem oraz

wciąż obecnym lękiem przed nawrotem choroby.

5

W konsekwencji powyższych rozważań Sąd drugiej instancji stwierdził, że

ubezpieczona nie jest obecnie osobą częściowo niezdolną do pracy; wobec tego

nie przysługuje jej prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na

dalszy okres na podstawie art. 57 w związku z art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego (w całości) ubezpieczona zaskarżyła

skargą kasacyjną. Skargę oparto na podstawie procesowej (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.) i zarzucono naruszenie: art. 286 k.p.c., art. 290 k.p.c., art. 232 k.p.c. i art.

233 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382

k.p.c. przez oparcie rozstrzygnięcia na opinii biegłych „wywołanej” w postępowaniu

apelacyjnym w sytuacji, gdy w zakresie oceny stanu zdrowia D. C. i jej zdolności do

pracy istnieją dwie zasadniczo sprzeczne opinie biegłych, co uzasadniało potrzebę

wyjaśnienia rozbieżności w drodze „wywołania” opinii innych biegłych bądź instytutu

naukowego oraz nienależytą, niepełną argumentację powodów oparcia wyroku na

opinii innych biegłych, i co z uwagi na przedmiot opiniowania wywarło wpływ na

treść rozstrzygnięcia.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i

przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

W niniejszej sprawie zostały przedstawione dwie opinie biegłych lekarzy o

całkowicie odmiennych konkluzjach. Pierwsza opinia była uzupełniona na polecenie

Sądu Apelacyjnego, a mimo to stwierdzała, że wnioskodawczyni była w spornym

okresie częściowo niezdolna do pracy. Natomiast zastrzeżenia ubezpieczonej do

nowej opinii biegłych lekarzy nie zostały uwzględnione, mimo że nowa opinia

pozostawała w sprzeczności z konsekwentną opinią pierwszego zespołu biegłych

lekarzy.

W ocenie Sądu Najwyższego jedynie w szczególnie uzasadnionych

przypadkach Sąd drugiej instancji może samodzielnie rozstrzygać wątpliwości

wynikające z rozbieżnych opinii biegłych. W przeciwnej sytuacji, zwłaszcza gdy

6

rozbieżność poglądów nie wynika z widocznych błędów lub niedokładności jednej z

opinii, sąd powinien zażądać od autorów opinii ustosunkowania się do twierdzeń

przeciwnych lub dopuścić trzecią opinię ustosunkowującą się do rozbieżnych

stanowisk, a zwłaszcza opinię instytutu naukowo - badawczego. Z judykatury Sądu

Najwyższego wynika, że negując opinię biegłego i polemizując z jego wnioskami w

sferze wymagającej wiadomości specjalnych, bez zasięgnięcia opinii innego

biegłego, dochodzi do naruszenia art. 278 oraz art. 286 k.p.c. (por. między innymi

wyroki: z dnia 18 września 2014 r., LEX nr 1545137 oraz I UK 22/14 z dnia 13

stycznia 2005 r., II UK 124/04, niepubl.). Jeżeli zatem Sąd drugiej instancji

dopatrzył się w sporządzonych w sprawie opiniach nieścisłości i luk

uniemożliwiających stanowcze wyjaśnienie istotnej dla rozstrzygnięcia sprawy

kwestii spornej, wymagającej wiadomości specjalnych, powinien skorzystać z

uprawnienia przewidzianego w art. 286 k.p.c. i zasięgnąć łącznej opinii tych

samych, ewentualnie - w razie konieczności - innych biegłych sądowych.

Zaniechanie podjęcia takiej próby nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu

naruszenia art. 286 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2013 r., I CSK 20/13, LEX nr 1396359).

Stosownie do art. 290 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., sąd może zażądać opinii

odpowiedniego instytutu naukowego lub naukowo-badawczego. Przepis ten

pozostawia sądowi przeprowadzającemu postępowanie dowodowe ocenę, czy w

sprawie zachodzi potrzeba zasięgnięcia opinii takiego instytutu, a zatem sąd

wprawdzie nie ma obowiązku dopuszczenia dowodu z opinii instytutu, czy też z

opinii kolejnych biegłych, w każdym wypadku, gdy złożona opinia jest niekorzystna

dla strony, ale ma obowiązek dopuszczenia takiego dowodu wówczas, gdy

zachodzi tego potrzeba, w szczególności, gdy w sprawie zostały wydane sprzeczne

opinie biegłych (por. wyroki: z dnia 9 stycznia 2012, I UK 200/11, LEX nr 1162648

oraz m.in. z dnia 15 lipca 1998 r., II UKN 126/98, OSNAPiUS 1999 nr 13, poz. 436;

z dnia 16 września 1998 r., II UKN 220/98, OSNAPiUS 1999 nr 18, poz. 597; z dnia

1 września 2009 r., I PK 83/09, LEX nr 550988).

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd Apelacyjny naruszył

opisane wyżej reguły. Skarga kasacyjna słusznie więc wskazuje, że obie opinie

biegłych lekarzy sądowych pozostają zgodne jedynie co do kwestii, że zaburzenia

7

depresyjno-lękowe nie mają wpływu na ocenę zdolności do pracy skarżącej,

natomiast pozostają w sprzeczności co do zdolności do pracy, oceny procesu i

przebiegu dotychczasowego leczenia skarżącej, z którego biegli wywiedli

dychotomiczne konkluzje. Ponadto w związku z treścią opinii z dnia 28 kwietnia

2014 r. wnioskodawczyni wnosiła o jej uzupełnienie, jednak wniosek ten nie został

uwzględniony. Skarżąca przedłożyła także zaświadczenie Centrum Onkologii Z. z

dnia 11 kwietnia 2014 r., które m.in. stwierdza osłabienie funkcji chwytnych kończyn

górnych oraz m.in. wskazania do pomocy osób trzecich. Sąd uznał, że

zaświadczenie nie jest podstawą do przeprowadzenia dowodu z nowej opinii, gdyż

dotyczy innego okresu i stwierdza analogiczne jak w opinii schorzenia. Tymczasem

opinia biegłych została wydana w dniu 28 kwietnia 2014 r., ponadto była

poprzedzona badaniem wnioskodawczyni i pomimo tego biegli wbrew treści

zaświadczenia, stwierdzili pełną sprawność obu kończyn górnych. Kwestia

sprawności rąk jest niewątpliwie istotna dla oceny zdolności wnioskodawczyni do

prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, polegającej głównie na

sprzedaży towarów, zatem również powinna być wyjaśniona. Sąd drugiej instancji

samodzielnie dokonał oceny obu opinii, uznając, że opinia z dnia 24 kwietnia

2014 r. jest rzetelna, wyczerpująca i szczegółowa, a poprzednia opinia niepełna, co

narusza przedstawione wyżej standardy oceny opinii biegłych. W tym stanie rzeczy

są uzasadnione zarzuty naruszenia wskazanych wyżej przepisów postępowania,

mające wpływ na prawidłowe dokonanie subsumcji art. 57 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c.