II CSK 551/14

Sygn. akt II CSK 551/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Usług Specjalistycznych "T." Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w O.

przeciwko Stowarzyszeniu Handlowców "B." z siedzibą w Ł. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 lutego 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Pozwem z dnia 17 marca 2010 roku Przedsiębiorstwo Usług

Specjalistycznych „T.” sp. z o.o. z siedzibą w O. domagało się zasądzenia od

pozwanych solidarnie ,,A. B.” spółki z o.o. w P. jako wykonawcy i Stowarzyszenia

Handlowców „B.” z siedzibą w Ł. jako inwestora kwoty 633 522,63 zł z ustawowymi

odsetkami od kwot wskazanych w petitum pozwu tytułem wynagrodzenia za

wykonanie dachu hali targowej w Ł. stanowiącej własność pozwanego

Stowarzyszenia. Postanowieniem z dnia 30 listopada 2010 roku postępowanie

wobec „A. B.” spółki z o.o. w P. zostało umorzone na podstawie art.1821

k.p.c. z

uwagi na ogłoszenie upadłości tej spółki obejmującą likwidację majątku pozwanego.

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w Ł. zasądził od

pozwanego Stowarzyszenia Handlowców „B.” z siedzibą w Ł. na rzecz powoda

kwotę 633 522,63 zł z ustawowymi odsetkami od kwot wskazanych w sentencji,

oddalił powództwo w pozostałej części w zakresie odsetek ustawowych i orzekł o

kosztach procesu. Sąd Okręgowy ustalił, że pozwany jako inwestor zawarł z „A. B.”

spółką z o.o. w P. jako wykonawcą umowę o roboty budowlane z dnia 10 listopada

2007 roku dotyczącą wybudowania hali targowej w Ł. i przewidującą możliwość

powierzenia przedmiotu umowy podwykonawcom. W dniu 18 marca 2009 roku

wykonawca zawarł z powodem umowę podwykonawczą zlecającą powodowi

wykonanie dachu tej hali. W umowie tej wskazano, że zgodę inwestora na jej

zawarcie stanowi załącznik nr 7. Załącznik ten zawierał pismo wykonawcy z dnia 10

marca 2009 roku skierowane do inwestora, informujące o wprowadzeniu na teren

budowy powoda jako wykonawcy dachu hali targowej i prośbę o jego zatwierdzenie.

Na piśmie tym wiceprezes zarządu pozwanego Stowarzyszenia W. K. zamieścił

zapisek o treści „Przyjęto 10.03.2009 r, planowane wejście 17.03.2009 r.” oraz

odcisk jego pieczęci imiennej i podpis. Umowa z dnia 18 marca 2009 roku nie

została przedstawiona inwestorowi przez wykonawcę ani przez powoda; pozwany

inwestor nie zażądał także z własnej inicjatywy egzemplarza umowy

podwykonawczej do wglądu. Na placu budowy bywali regularnie członkowie

zarządu pozwanego Stowarzyszenia monitorując postęp prac. W dniu 27 maja

2009 roku na placu budowy odbyła się narada z udziałem przedstawicieli

3

wykonawcy, powoda jako podwykonawcy oraz dwóch członków zarządu

pozwanego Stowarzyszenia, w trakcie której uzgodniono przesunięcie terminu

zakończenia prac w zakresie wykonania pokrycia i obróbek dachu hali targowej na

dzień 19 czerwca 2009 roku. Powód wykonał wszystkie prace budowlane w

zakresie konstrukcji i pokrycia dachu zgodnie z umową podwykonawczą i wystawił

faktury obejmujące wynagrodzenie należne mu zgodnie z umową podwykonawczą

za roboty odebrane protokołem odbioru bez zastrzeżeń. Wykonawca nie zapłacił

tego wynagrodzenia, informując podwykonawcę o obciążeniu go karami umownymi

za nie dotrzymanie terminu wykonania robót. Powód zakwestionował naliczenie

tych kar wskazując, że to wykonawca uniemożliwił podwykonawcy dokończenie

realizowanych przez niego prac w umówionym terminie. Pismem z dnia 9 listopada

2009 roku powód poinformował pozwanego inwestora o opóźnieniach w zapłacie

należnego mu wynagrodzenia. Ani inwestor ani wykonawca nie zapłacili powodowi

wynagrodzenia za budowę dachu hali targowej objętego pozwem.

Opierając się na tych ustaleniach, Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo na

podstawie art. 6471

§ 2 zdanie 1 w związku z § 5 k.c. powołując się na uchwałę

składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2009 roku (III CZP 6/08,

OSNC 2008, nr 11, poz. 121) i podnosząc, że ze zgromadzonego w sprawie

materiału, zwłaszcza załącznika nr 7 do umowy podwykonawczej oraz notatki

służbowej z dnia 27 maja 2009 roku wynika, że pozwany inwestor wyraził

dorozumianą zgodę czynną na zawarcie z powodem umowy podwykonawczej

z dnia 18 marca 2009 roku, zatem ponosi solidarną z wykonawcą odpowiedzialność

za wynagrodzenie należne powodowi za wybudowanie dachu hali targowej.

Sąd Okręgowy stwierdził także, że w świetle zgromadzonego materiału brak jest

podstaw do obciążenia powoda karami umownymi naliczonymi bezpodstawnie

przez wykonawcę i zasądził od pozwanego inwestora dochodzoną pozwem kwotę

główną oraz odsetki ustawowe.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

6 lutego 2014 roku zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo

i obciążył powoda kosztami procesu. Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji, ale dokonał ich odmiennej oceny prawnej, prowadzącej do

wniosku o braku solidarnej z wykonawcą odpowiedzialności pozwanego inwestora

4

za zapłatę wynagrodzenia należnego powodowi za zrealizowane roboty dachowe.

W ocenie Sądu drugiej instancji pozwany nie wyraził zgody na zawarcie umowy

podwykonawczej z powodem, a jedynie przyjął do wiadomości fakt powierzenia

powodowi przez wykonawcę realizacji prac budowlanych w zakresie dachu hali

targowej, co nie jest wystarczające do uwzględnienia powództwa podwykonawcy

o zapłatę wynagrodzenia skierowanego przeciwko inwestorowi. Załącznik nr 7

do umowy podwykonawczej z dnia 18 marca 2009 roku oraz notatka służbowa

z dnia 27 maja 2009 roku świadczą bowiem, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

tylko i wyłącznie o wiedzy pozwanego, że umowa o budowę hali targowej

jest realizowana w zakresie dachu przez powoda, a nie o zgodzie inwestora na

zawarcie z powodem umowy podwykonawczej.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego - art.

6471

§ 2 zdanie 1 w związku z art. 60 k.c. oraz art. 6471

§ 5 k.c. przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na nie uwzględnieniu

przez Sąd drugiej instancji, że wskutek wyrażenia przez pozwanego jako inwestora

dorozumianej zgody czynnej na wykonanie dachu hali targowej przez powoda jako

podwykonawcę, pozwany ponosi solidarną z wykonawcą odpowiedzialność

za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy. Formułując te zarzuty

powód domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie powód jako podwykonawca dochodził od

pozwanego jako inwestora zapłaty wynagrodzenia za roboty budowlane

zrealizowane na podstawie umowy podwykonawczej zawartej w dniu 18 marca

2009 roku z wykonawcą, którego nie otrzymał mimo odbioru robót. Przedmiotem

sporu pozostawało, czy powód wykazał przesłanki powstania solidarnej

z wykonawcą odpowiedzialności pozwanego inwestora za to wynagrodzenie.

Stosownie do art. 6471

§ 2 k.c., do zawarcia przez wykonawcę umowy o roboty

budowlane z podwykonawcą jest wymagana zgoda inwestora. Jeżeli inwestor,

w terminie 14 dni od przedstawienia mu przez wykonawcę umowy z podwykonawcą

5

lub jej projektu, wraz z częścią dokumentacji dotyczącą wykonania robót

określonych w umowie lub projekcie, nie zgłosi na piśmie sprzeciwu lub zastrzeżeń,

uważa się, że wyraził zgodę na zawarcie umowy. Zgodnie z art. 6471

§ 5 k.c.,

zawierający umowę z podwykonawcą oraz inwestor i wykonawca ponoszą

solidarną odpowiedzialność za zapłatę wynagrodzenia za roboty budowlane

wykonane przez podwykonawcę.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i nauce prawa cywilnego przyjmuje się,

że zgoda inwestora, wymagana przez art. 6471

§ 2 i 3 k.c., może być wyrażona

przez każde zachowanie, które ujawnia ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.),

niezależnie od tego zgodę uważa się za wyrażoną w razie ziszczenia się

przesłanek określonych w art. 6471

§ 2 zdanie drugie k.c. (por. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2008 roku, III CZP 6/08,

OSNC 2008, nr 11, poz. 121). Zgoda ta nie jest przesłanką ważności

umowy podwykonawczej, lecz konieczną przesłanką powstania po stronie

inwestora i wykonawcy solidarnej odpowiedzialności za zapłatę wynagrodzenia

należnego podwykonawcy. Wskazuje się także, że w wypadku zawiadomienia

inwestora o zamiarze zawarcia takiej umowy możliwe są cztery sytuacje: 1/.

sprzeciw inwestora, który wyłącza jego odpowiedzialność solidarną, 2/. zgoda

bierna inwestora tzw. milcząca, o której mowa w art. 6471

§ 2 zd. 2 k.c., 3/. zgoda

czynna wyrażona wprost oraz 4/. zgoda czynna dorozumiana. Przesłanki

skuteczności zgody inwestora wyrażonej wprost określają przepisy ogólne kodeksu

cywilnego dotyczące skuteczności oświadczenia woli. Zgoda czynna wyrażona

w sposób dorozumiany poprzez każde zachowanie inwestora ujawniające

w sposób dostateczny jego wolę (art. 60 k.c.) jest skuteczna, gdy dotyczy

konkretnej umowy podwykonawczej, a inwestor znał jej istotne postanowienia

decydujące o zakresie jego odpowiedzialności solidarnej lub miał możliwość

zapoznania się z nimi ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2010 r.,

II VCSK 210/10, OSNC 2011, nr 5, poz.59). Nie budzi również wątpliwości,

że zgoda inwestora musi się odnosić do zindywidualizowanego podwykonawcy

(element podmiotowy), jak również musi dotyczyć konkretnej umowy o roboty

budowlane (element przedmiotowy) i nie może być to zgoda blankietowa ogólnie

akceptująca możliwość zawarcia przez wykonawcę umów z podwykonawcami

6

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2008 r., III CZP 6/08 oraz

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2010 r., II CSK 210/10, OSNC

z 2011 r., nr 5, poz. 59). Ocena skuteczności zgody inwestora na zawarcie przez

wykonawcę umowy o roboty budowlane z podwykonawcą wymaga więc

w pierwszej kolejności ustalenia rodzaju zgody inwestora, a w drugiej kolejności

dokonania analizy, czy postępowanie podmiotów zaangażowanych w realizację

umowy, poprzedzające udzielenie tej zgody było prawidłowe, a w konsekwencji, czy

zgoda inwestora wywarła skutek określony w art. 6471

§ 5 k.c.

Z wiążących Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu niniejszej skargi kasacyjnej

ustaleń faktycznych wynika, że pozwane Stowarzyszenie jako inwestor nie zgłosiło

jednoznacznego sprzeciwu przeciwko realizacji wyodrębnionej części robót

budowlanych (dach hali targowej) przez zidentyfikowanego podwykonawcę czyli

powoda; nie miały także miejsca okoliczności, o których mowa w art. 6471

§ 2

zdanie 2 k.c. Zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalając powództwo,

Sąd Apelacyjny stwierdził, przy niezmienionych ustaleniach faktycznych, że nie ma

podstaw do przyjęcia, iż pozwany inwestor wyraził zgodę czynną dorozumianą na

zawarcie z powodem umowy podwykonawczej z dnia 18 marca 2009 roku,

co wyłączyło jego odpowiedzialność za dochodzone pozwem wynagrodzenie.

Nie sposób jednak odmówić zasadności skardze kasacyjnej powoda

kwestionującej to stanowisko w świetle przyjętej w orzecznictwie Sądu

Najwyższego wykładni art. 6471

§ 2 zdanie 1 w związku z art. 60 k.c. Należy raz

jeszcze odwołać się do treści i motywów uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2008 roku, III CZP 6/08, z której wynika, że do

zgody inwestora na zawarcie przez wykonawcę umowy z podwykonawcą

dotyczącą realizacji części robót wchodzących w zakres umowy z wykonawcą,

wymaganej w art. 6471

§ 2 k.c., nie stosuje się art. 63 § 2 k.c.; zgoda ta może

manifestować się przez każde zachowanie inwestora, które zgodę tę ujawnia

w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). Podzielić też należy pogląd, że jeśli inwestor,

poprzez swoje zachowanie wyrażone na zewnątrz, w szczególności wobec

wykonawcy i podwykonawcy, akceptuje fakt realizacji wyodrębnionej części robót

budowlanych objętych umową z wykonawcą, przez przedstawionego mu i jasno

zidentyfikowanego podwykonawcę, to warunkiem powstania odpowiedzialności

7

solidarnej inwestora i wykonawcy za wynagrodzenie należne podwykonawcy,

o której mowa w art. 6471

§ 5 k.c., nie jest przedłożenie mu egzemplarza umowy

podwykonawczej, jeśli nie ulega wątpliwości, że inwestor mógł realnie zażądać

okazania mu tej umowy, mógł zapoznać się z jej treścią oraz wyrazić swój

ewentualny sprzeciw wobec powierzenia określonej części robót temu właśnie

podwykonawcy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 4 lutego 2011 roku, III CSK

152/10, niepubl. oraz z dnia 24 stycznia 2014 roku, V CSK 124/13, Biuletyn SN

2014, nr 3, poz.12). Zachowanie inwestora akceptującego realizację określonych,

znanych mu i wyodrębnionych zadań przez określonego i znanego inwestorowi

podwykonawcę, z którym na dodatek inwestor uzgadnia kwestie dotyczące

przebiegu tych robót, terminu ich wykonania, itp., dając wyraz swojej woli

kontynuowania określonych robót budowlanych przez podwykonawcę, nie może

być interpretowane jedynie jako ,,wiedza” inwestora, nie stanowiąca przejawu jego

zgody na zawarcie umowy podwykonawczej i nie pociągająca za sobą solidarnej

z wykonawcą odpowiedzialności inwestora za wynagrodzenie należne

podwykonawcy za zrealizowane przez niego na rzecz inwestora roboty budowlane.

Podkreślenia wymaga, że uczestnicy procesu budowlanego to profesjonaliści,

zobowiązani do wzajemnego współdziałania przy wykonaniu zobowiązania.

Dostatecznym zabezpieczeniem interesów inwestora jest jego wiedza

o przedmiocie i potrzebach realizacyjnych inwestycji, a także taka dbałość

o własne interesy, jakiej można oczekiwać od przeciętnego uczestnika procesu

inwestycyjnego. Inwestor, do którego wykonawca zwraca się o wyrażenie

zgody na zawarcie umowy podwykonawczej zindywidualizowanej podmiotowo

(z oznaczonym podwykonawcą) i przedmiotowo (obejmującej wykonanie

określonych robót), może żądać wyjaśnień, uzupełnienia danych (co do osoby

podwykonawcy lub postanowień umowy) czy złożenia samej umowy, jej projektu

lub innych dokumentów. Jeśli nie korzystając z powyższego uprawnienia składa na

piśmie oświadczenie aprobujące wniosek wykonawcy, to trudno znaleźć

uzasadnienie dla poszukiwania dodatkowego mechanizmu obronnego (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 roku, V CSK 124/13, niepubl. i z dnia

16 kwietnia 2014 roku, V CSK 296/13, Monitor Prawniczy 2014 , nr 24, s. 1310).

Wadliwa wykładnia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa

8

materialnego skutkująca ich niewłaściwym zastosowaniem uzasadniała

uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie zaskarżonego wyroku w celu

ponownego rozpoznania sprawy, wobec czego orzeczono jak w sentencji

(art. 39815

§ 1 k.p.c.).