II CSK 594/14

Sygn. akt II CSK 594/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa B. N. i E. N.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "W." Spółce Akcyjnej

z siedzibą w W.

o zadośćuczynienie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 marca 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz powódek po 1.200

(jeden tysiąc dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy w P. zasądził od

pozwanego Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji W. S.A. w W. na rzecz

powódki B. N. kwotę 50 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 3 maja 2012 r. do

dnia zapłaty i na rzecz powódki E. N. kwotę 50 000 zł z odsetkami ustawowymi od

dnia 3 maja 2012 r. do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia za krzywdę

wywołaną naruszeniem ich dóbr osobistych w związku ze śmiercią ojca i męża

powódek w wypadku komunikacyjnym; oddalił powództwo w pozostałej części i

orzekł o kosztach procesu. Sąd ustalił, że D. N. - mąż B. N. i ojciec E. N. zginął w

dniu 19 stycznia 2007 r w wypadku komunikacyjnym spowodowanym przez

posiadacza pojazdu ubezpieczonego od odpowiedzialności cywilnej w pozwanym

towarzystwie ubezpieczeniowym. Powódka B. N. pozostawała od 1992 r. w związku

małżeńskim z D. N.; byli zgodnym i kochającym się małżeństwem, prowadzili

wspólnie gospodarstwo rolne. Po śmierci męża powódka załamała się psychicznie,

nie radziła sobie z prowadzeniem gospodarstwa rolnego i musiała zlikwidować

hodowlę trzody chlewnej, osłabła jej aktywność życiowa. Leczyła się prywatnie u

lekarza psychiatry w Ł., korzystała przez okres 3 miesięcy ze zwolnienia

lekarskiego, przeszła depresję i miała stany lękowe. Stała się osobą zamkniętą w

sobie, stroni od towarzystwa ludzi, nie ułożyła sobie życia osobistego, utrzymuje się

z pracy w gospodarstwie i renty rodzinnej po mężu. D. N. osierocił dwie małoletnie

wówczas córki: E., która ma aktualnie 15 lat i P., aktualnie 20 letnią. Małoletnia

córka E. N. nie pogodziła się ze śmiercią ojca, zaczęła tyć, miała problemy z nauką,

zamykała się w sobie, nie rozmawiała z matką i siostrą. Unikała kontaktów z

rówieśnikami, stała się agresywna, pozostawała pod opieką psychologa.

Obecnie jest uczennicą drugiej klasy gimnazjum, uczy się dobrze,

zamierza kontynuować edukację w liceum. Obie powódki doświadczyły urazu,

który wiązał się i wiąże się z przeżywaniem poczucia głębokiej straty, bólu,

smutku, żalu, skrzywdzenia; są to uczucia i stany adekwatne do zaistniałej sytuacji,

stanowiące naturalną reakcję żałoby po utracie bliskiej osoby. Są jednak w stanie

wykonywać prawidłowo swoje role życiowe i funkcjonować normalnie

w społeczeństwie. W styczniu 2007 roku B. N. wystąpiła do pozwanego o

3

odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej jej oraz małoletnich

wówczas córek (art. 446 § 3 k.c.) oraz o przyznanie im renty (art. 446 § 2 k.c.). W

wyniku dobrowolnie zaspokojonego żądania oraz na podstawie prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie … 1500/97,

zmienionego wyrokiem Sądu Apelacyjnego, powódka B. N. otrzymała łącznie 120

000 zł tytułem odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej i rentę w wysokości

po 400 zł miesięcznie od lutego 2007 roku, natomiast powódka E. N. odpowiednio

110 000 zł tytułem stosownego odszkodowania oraz rentę w wysokości po 500 zł

miesięcznie od lutego 2007 r.

W niniejszej sprawie powódki dochodziły, na podstawie art. 448 w związku

z art. 24 § 1 k.c., zadośćuczynienia w kwocie po 150 000 złotych za krzywdę

spowodowaną naruszeniem ich dóbr osobistych przez zerwanie więzi rodzinnych

ze zmarłym D. N. W świetle poczynionych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że

odpowiednią sumą zadośćuczynienia jest kwota po 50 000 złotych na rzecz każdej

z powódek; oddalił dalej idące roszczenia jako niezasadne.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację strony pozwanej,

podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zarzuciła naruszenie prawa

materialnego - art. 448 w związku z art. 24 § 1 k.c. i art. 363 k.c. oraz naruszenie

art. 365 § 1 k.p.c. Formułując te zarzuty domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący zarzucił naruszenie 365 § 1 k.p.c. polegające na jego

niezastosowaniu przez Sąd drugiej instancji mimo że, zdaniem skarżącego,

Sąd ten był związany prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 24

lipca 2007 roku w sprawie … 1500/07 w zakresie, w jakim Sąd ten uwzględnił,

zdaniem skarżącego, w kwocie zasądzonych na rzecz powódek, na podstawie art.

446 § 3 k.c., odszkodowań z tytułu pogorszenia ich sytuacji życiowej, także szkody

niematerialne „w postaci nagłej utraty męża i ojca, poczucia krzywdy, bólu, smutku i

bezradności życiowej”. Wskazany przepis stanowiący, że orzeczenie prawomocne

4

wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy

państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie

przewidzianych także inne osoby, oznacza nakaz respektowania przez sądy

orzekające w innych postępowaniach faktu istnienia prawomocnego orzeczenia

rozstrzygającego w określony sposób zidentyfikowany spór między określonymi

stronami oraz zakaz przyjęcia, że pewna kwestia wynikająca z prawomocnego

orzeczenia sądu przedstawia się odmiennie, niż to przyjął sąd w tamtej sprawie. Ma

to szczególne znaczenie w odniesieniu do tak zwanych orzeczeń prejudycjalnych,

do których jednak wskazany wyrok Sądu Okręgowego w P. nie należy. Sąd

Apelacyjny objął swoimi ustaleniami wynikający z niego fakt zasądzenia na rzecz

powódek, na podstawie art. 446 § 3 k.c., określonych odszkodowań za znaczne

pogorszenie sytuacji życiowej, nie naruszył więc przytoczonego przepisu.

Nie doszło także do naruszenia prawa materialnego, a to art. 448 w związku

z art. 24 § 1 k.c. przez błędną wykładnię skutkującą przyznaniem na rzecz powódek

rażąco wygórowanego, zdaniem skarżącego, zadośćuczynienia za krzywdę,

bez uwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy, w tym faktu kompensaty -

w ramach wcześniej przyznanego odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej

- szkody niematerialnej polegającej na cierpieniach psychicznych powódek

związanych ze śmiercią męża i ojca oraz wpływu otrzymanego odszkodowania

na aktualny stan psychiczny powódek i rozmiar krzywdy wynikającej z naruszenia

ich dóbr osobistych.

Śmierć D. N. nastąpiła w styczniu 2007 r., a więc w okresie poprzedzającym

dodanie do art. 446 k.c. paragrafu 4 tego przepisu przewidującego możliwość

przyznania najbliższym członkom rodziny zadośćuczynienia pieniężnego za

krzywdę doznaną w wyniku śmierci członka rodziny. Zgodnie z utrwalonym w

orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiskiem, spowodowanie śmierci osoby

bliskiej może stanowić naruszenie dobra osobistego członków rodziny zmarłego w

postaci szczególnej więzi rodzinnej i uzasadniać przyznanie im zadośćuczynienia

na podstawie art. 448 w związku z art. 24 § 1 k.c., jeżeli śmierć nastąpiła na skutek

deliktu, który miał miejsce przed dniem 3 sierpnia 2008 r. (por. uchwały Sądu

Najwyższego: z dnia 22 października 2010 r., III CZP 76/10, OSNC-ZD 2011, z. B,

poz. 42 i z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSNC 2012, z. 1, poz. 10 oraz

5

wyroki z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09, OSNC-ZD 2010, z. C, poz. 91, z

dnia 25 maja 2011 r., II CSK 537/10, niepubl., z dnia 10 listopada 2010 r., II CSK

248/10, OSNC 2011-ZD, z. B, poz. 44, z dnia 11 maja 2011 r., I CSK 621/10,

niepubl. oraz z dnia 15 marca 2012 r., I CSK 314/11, niepubl.).

Roszczenie o zadośćuczynienie za zerwanie więzi rodzinnej przyznawane

na podstawie art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c. jest rodzajowo i normatywnie

odmienne od roszczenia zmierzającego do naprawienia szkody majątkowej,

opartego na art. 446 § 3 k.c. Zadośćuczynienie jest oderwane od sytuacji

majątkowej pokrzywdzonego oraz od konsekwencji, jakie śmierć osoby bliskiej

powoduje w szeroko rozumianej sferze interesów majątkowych powoda; ma na celu

złagodzenie cierpienia psychicznego wywołanego śmiercią osoby najbliższej,

traumatycznych przeżyć z nią związanych oraz ułatwienie przystosowania się do

zmienionej sytuacji życiowej. Przewidziane w art. 446 § 3 k.c. odszkodowanie

obejmuje natomiast szeroko pojęte szkody majątkowe, często nieuchwytne lub

trudne do precyzyjnego wyliczenia, prowadzące do znacznego pogorszenia sytuacji

życiowej osoby najbliższej. Ocena znacznego pogorszenia sytuacji życiowej

zależna jest od rozmiarów ujemnych następstw natury majątkowej, zarówno

już istniejących, jak i dających się przewidzieć, w świetle zasad doświadczenia

życiowego, w przyszłości, z uwzględnieniem stanu zdrowia osoby uprawnionej,

jej wieku, warunków i trudności życiowych, stosunków rodzinnych i majątkowych.

Istotne jest również porównanie tej sytuacji ze stanem, w jakim uprawniony

znajdowałby się, gdyby nie doszło do śmierci osoby bliskiej. W judykaturze

i doktrynie ukształtowało się stanowisko, że chociaż należy przy zasądzaniu tego

odszkodowania uwzględniać całokształt okoliczności wpływających na sytuację

życiową najbliższych zmarłego, to jednak kompensata ta ma służyć naprawieniu

szkody majątkowej. Podstawą przyznania odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. jest

„znaczne pogorszenie sytuacji życiowej", a więc nie tylko obecnej sytuacji

materialnej, lecz także utrata realnej możliwości polepszenia materialnych

warunków życia i realizacji planów życiowych w przyszłości.

Obejmuje ono kompensatę uszczerbku majątkowego wynikającego, przykładowo

z nieotrzymywania części dochodów zmarłego z różnych źródeł, która przypadała

na poszkodowanego w czasie, gdy najbliższa osoba żyła; braku możliwości

6

zaoszczędzenia wydatków na różnorakie potrzeby poszkodowanego zaspokajane

wcześniej przez zmarłego, pozbawienie poszkodowanego opieki, wsparcia

w trudnościach życiowych, możliwości korzystania z umiejętności zmarłego

i pomocy lub wyręki w bieżących sprawach dnia codziennego, co przekłada się na

sytuację majątkową pokrzywdzonego choćby przez konieczność poniesienia

wydatków, których nie byłoby, gdyby osoba bliska żyła.

Przed wprowadzeniem do kodeksu cywilnego art. 446 § 4 k.c., Sąd

Najwyższy, istotnie dokonywał w niektórych orzeczeniach rozszerzającej wykładni

art. 446 § 3 k.c. przyjmując, że zakres znacznego pogorszenia sytuacji życiowej,

o którym jest mowa w tym przepisie obejmuje także niekorzystne zmiany w sferze

dóbr niemajątkowych najbliższych członków rodziny osoby zmarłej (por. wyroki

z dnia 15 października 2002 r., II CKN 985/2000, nie publ., z dnia 30 czerwca

2004 r., IV CK 445/2003, niepubl., z dnia 9 marca 2007 r., V CSK 459/2006, z dnia

16 kwietnia 2008 r., V CSK 544/2007, niepubl., z dnia 16 października 2008 r.,

III CSK 143/08, niepubl., z dnia 26 lipca 2001 r., II CKN 889/00, niepubl.,

z dnia 25 lutego 2004 r., II CK 17/03, niepubl. oraz z dnia 3 lipca 2008 r., IV CSK

113/08, niepubl.).Pogląd ten stracił na aktualności wobec wprowadzenia art. 446

§ 4 k.c. i obecnie nie ma już wątpliwości, że odszkodowanie przewidziane w art.

446 § 3 k.c. kompensuje wyłącznie majątkowe negatywne następstwa śmierci

osoby bliskiej.

W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że na rozmiar krzywdy wywołanej

śmiercią osoby bliskiej wpływają wstrząs psychiczny i cierpienia moralne

wywołane śmiercią osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki po jej śmierci,

rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, rola w rodzinie

pełniona przez osobę zmarłą, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem śmierci

osoby bliskiej, wiek pokrzywdzonego i jego zdolność do zaakceptowania nowej

rzeczywistości oraz umiejętność odnalezienia się w niej. W świetle ustaleń oraz

wywodów prawnych Sądu Apelacyjnego nie sposób podzielić zarzutu rażąco

wygórowanego zadośćuczynienia przyznanego powódkom, skoro Sąd Okręgowy

zasadził z tego tytułu po 50 000 złotych na rzecz każdej z powódek, wyjaśniając

przekonująco motywy decydujące o jego rozmiarach.

7

Skarżący zarzucił także naruszenie prawa materialnego - art. 363 k.c. przez

dokonanie jego błędnej wykładni i przyjęcie, że krzywda powódek nie została

zrekompensowana przyznanym wcześniej odszkodowaniem znaczne pogorszenie

sytuacji życiowej. Zarzut ten został wadliwie skonstruowany i uzasadniony,

albowiem art. 363 § 1 k.c. dotyczy sposobów naprawienia szkody majątkowej

(restytucja naturalna lub zapłata odszkodowania pieniężnego), zaś paragraf 2 tego

przepisu- daty właściwej dla obliczenia odszkodowania w pieniądzu. Tymczasem

skarżący uzasadnia jego naruszenie nieuwzględnieniem przez Sąd, przy ustalaniu

należnych powódkom zadośćuczynień za krzywdę wywołaną śmiercią ojca i męża,

wysokości zasądzonych na ich rzecz odszkodowań, co powoduje, że zarzut ten nie

poddaje się kontroli kasacyjnej. Trzeba też wskazać, że z treści uzasadnienia

wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 24 lipca 2008 roku w sprawie … 1500/07

wynika, że wprawdzie Sąd ten powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego

dotyczące szerszej wykładni art. 446 § 3 k.c., ale z części motywów dotyczącej

wysokości zasądzonych na rzecz powódek odszkodowań z tytułu znacznego

pogorszenia sytuacji życiowej, nie można wyprowadzić wniosku, że Sąd ten

przyznał powódkom zadośćuczynienie za krzywdę spowodowaną naruszeniem ich

dóbr osobistych przez zerwaniu więzi rodzinnej ze zmarłym (por. k. 120-121 akt

niniejszej sprawy).

W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).