II CSK 600/14

Sygn. akt II CSK 600/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa Miasta Ł.

przeciwko I. M. i J. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 15 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym przez powoda Miasto Ł. wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2014 r.

Sąd Okręgowy w Ł. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z

dnia 16 lipca 2013 r. W sprawie tej ustalono co następuje:

Powód Miasto Ł. domagał się zasądzenia od pozwanych – I. M. i J.M. kwoty

55 437,76 zł wraz z odsetkami tytułem zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty udzielonej

w dniu 10 maja 2000 r. od ceny sprzedaży lokalu mieszkalnego nr 33 położonego

w Ł. przy ul. T. […], na podstawie art. 68 ust. 2 ustawy o gospodarce

nieruchomościami w brzmieniu obowiązującym w dacie nabycia lokalu przez

pozwanych i w dacie jego dalszej odsprzedaży.

Powód dochodził zwrotu bonifikaty wobec dokonania rzez pozwanych w dniu

8 października 2002 r. sprzedaży ww. lokalu na rzecz J. T., niebędącej dla

pozwanych osobą bliską w rozumieniu przepisów powołanej ustawy. Kilka miesięcy

przed sprzedażą pozwani nabyli działkę nr 105/15 w obrębie R. Na działce tej

pozwani wybudowali dom, do którego przeprowadzili się w 2005 r. Pieniądze

uzyskane ze sprzedaży mieszkania przeznaczyli na budowę domu.

Wyrokiem z dnia 16 lipca 2013 r. Sąd pierwszej instancji powództwo oddalił.

Rozpoznający apelację Sąd Okręgowy uznał to rozstrzygnięcie za prawidłowe

i przyjął za własne ustalenia faktyczne poczynione w Sądzie Rejonowym. Sąd

drugiej instancji za nietrafne uznał stanowisko powoda, że pozwani nie mogą

powoływać się na naruszenie w stosunku do nich zasad współżycia społecznego,

w sytuacji gdy podstawę dochodzonego od nich roszczenia stanowi przepis

bezwzględnie obowiązujący, tj. art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami, w brzmieniu obowiązującym w dacie sprzedaży

mieszkania przez powoda na rzecz pozwanych oraz w dacie sprzedaży mieszkania

przez pozwanych na rzecz osoby trzeciej. W rozpoznawanej sprawie brak podstaw

do uwzględnienia powództwa został słusznie wywiedziony przez Sąd I instancji

z zasad współżycia społecznego nakazujących traktowanie wszystkich uczestników

obrotu prawnego znajdujących się w identycznej sytuacji w ten sam sposób.

3

Jak trafnie przyjął Sąd I instancji, powołując się na orzecznictwo Sądu

Najwyższego, ratio legis przepisu przyznającego bonifikatę polega na ułatwieniu

zakupu lokalu przez najemcę, dla którego lokal ten stanowi centrum życiowe,

a najemca uzyskuje w ten sposób stabilne zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych.

Dopiero ustawa zmieniająca ustawę o gospodarce nieruchomościami z dnia

28 listopada 2003 r., która weszła w życie z dniem 22 września 2004 r. wprowadziła

obowiązek żądania zwrotu tej bonifikaty. Oznacza to, że w przypadku zbycia lokalu

przed tą datą gmina mogła, uwzględniając cel ustawy, odstąpić od żądania zwrotu

udzielonej bonifikaty. W ocenie Sądu odwoławczego trafnie Sąd I instancji

pomocniczo posłużył się przy ocenie granic korzystania przez powoda

z przysługujących mu praw podmiotowych normą art. 68 ust. 2a pkt 5 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu nadanym ustawą

z dnia 24 sierpnia 2007 r., która weszła w życie 22 października 2007 r. Zgodnie

z tym przepisem, obowiązek zwrotu bonifikaty nie ma zastosowania w przypadku

sprzedaży lokalu mieszkalnego, jeśli środki uzyskane z jego sprzedaży

przeznaczone zostaną w ciągu 12 miesięcy na nabycie innego lokalu mieszkalnego

albo nieruchomości przeznaczonej lub wykorzystanej na cele mieszkaniowe.

Należy podkreślić, że powołany przepis nie ma zastosowania do rozpoznawanej

sprawy, lecz został jedynie pomocniczo i trafnie uwzględniony przez Sąd I instancji.

Zdaniem Sądu odwoławczego, norma ta wyznacza zamiar ustawodawcy

realizowany poprzez udzielanie bonifikat. W rozpoznawanej sprawie pozwani

należycie wykazali, że środki uzyskane ze sprzedaży mieszkania nabytego

od Gminy przeznaczyli na spłatę zobowiązań zaciągniętych w związku z zakupem

kilka miesięcy wcześniej innego lokalu, w którym nadal zamieszkują. Skoro zatem

cel ten nadal został spełniony (pozwani zamieszkali w domu wybudowanym

ze środków pochodzących ze sprzedaży mieszkania uprzednio zakupionego od

Gminy) to równe traktowanie osób znajdujących się w tej samej sytuacji prawnej

wymaga odstąpienia od realizacji uprawnienia powoda do żądania zwrotu bonifikaty.

W ocenie Sądu odwoławczego okolicznością przemawiającą

za zastosowaniem dobrodziejstwa z art. 5 k.c. jest również to, że powód zwlekał

z wystąpieniem o zwrot zwaloryzowanej bonifikaty przez okres prawie 10 lat

i wystąpił z przedmiotowym roszczeniem w dniu 26 września 2012 r., w sytuacji gdy

4

zdarzeniem prawnym, z którym należy łączyć obowiązek zwrotu bonifikaty, jest

sprzedaż mieszkania przez pozwanych, która nastąpiła w dniu 8 października

2002 r. Wprawdzie wcześniej powód wezwał pozwanych do zwrotu bonifikaty,

ale nie doprowadziło to do przerwania biegu terminu przedawnienia roszczenia.

Takie działanie nie zasługuje na aprobatę i uzasadnia ocenę, że zgłoszone

roszczenie należy uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego ujętymi

w art. 5 k.c. Zdaniem Sądu Okręgowego, trafnie również Sąd I instancji zauważył,

że zmiana art. 68 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, wprowadzająca

po stronie właściwego organu obowiązek (a nie tylko możliwość) żądania zwrotu

udzielonej bonifikaty od osoby, która zbyła lokal przed upływem karencji - weszła

w życie z dniem 22 września 2004 r. Oznacza to, że w stanie prawnym mającym

zastosowanie w niniejszej sprawie przepis art. 68 ust. 2 ww. ustaw nie ma

charakteru bezwzględnie obowiązującego. Powód ma możliwość, lecz nie

obowiązek żądania zwrotu kwoty udzielonej bonifikaty. Konkludując, trafnie Sąd

I instancji uznał, że w rozpoznawanej sprawie zachodzą podstawy do zastosowania

art. 5 k.c. Roszczenie powoda oparte na przepisie art. 68 ust. 2 ustawy

o gospodarce nieruchomościami, choć uprawnione co do zasady, nie korzysta

z ochrony prawnej wobec naruszenia zasad współżycia społecznego przez

przyjęcie odmiennej sytuacji prawnej osób, które zbyły mieszkanie,

a pochodzące z tego tytułu środki przeznaczyły na zaspokojenie swych potrzeb

mieszkaniowych, stosownie do art. 68 ust. 2a pkt 5 ustawy o gospodarce

nieruchomościami - w zależności jedynie od daty zbycia tego mieszkania,

tj. przed lub po dniu 22 października 2007 r., a także wobec poinformowania

pozwanych o braku obowiązku zwrotu tejże bonifikaty w przypadku przeznaczenia

środków pochodzących ze sprzedaży mieszkania na zakup innego mieszkania.

Nadto, za zastosowaniem instytucji nadużycia prawa podmiotowego z art. 5 k.c.

przemawiają również inne okoliczności sprawy, tj. dotyczące sytuacji bytowej

pozwanych.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego,

tj.: art. 1) art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (dalej u.g.n.) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

prowadzącą do uznania, iż art. 5 k.c. może co do zasady a nie tylko w drodze

5

absolutnego wyjątku wyłączyć żądanie zwrotu bonifikaty za sprzedany

przez jednostkę samorządu terytorialnego lokal mieszkalny, poza nadzwyczajnymi

wypadkami. Błędnie także zastosowano brzmienie przepisu wprowadzone w 2007 r.

do zdarzenia mającego miejsce wcześniej; 2) art. 5 k.c. przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie, iż przepis ten rozumiany

w sposób szerszy niż przyjęto w wyroku Sądu Najwyższego z 15 kwietnia 2011 r.

wydanym w sprawie II CSK 494/10 ma zastosowanie w niniejszej sprawie

bez dokonania stosownego wymaganej przez orzecznictwo Sądu Najwyższego

rozważenia interesów obu stron stosunku prawnego, oraz przez odstąpienie

przez Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie od zakazu powściągliwego stosowania

art. 5 k.c., co prowadzi do przyjęcia stosowania tej normy prawnej w sumie

do ogółu roszczeń Miasta o zwrot bonifikaty od nabycia lokalu mieszkalnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie skarżący podniósł w skardze kasacyjnej, że zgodnie z utrwalonym

w orzecznictwie i doktrynie poglądem powoływanie się na odmowę udzielenia

ochrony prawnej podmiotowi, któremu przysługuje określone prawo z tego względu,

że wykonując swoje prawo naruszył on zasady współżycia społecznego musi być

każdorazowo poprzedzone szczegółową analizą konkretnej sytuacji. Przepis art. 68

ust. 1 pkt 9 u.g.n., w brzmieniu obowiązującym w dacie w której nastąpiło zdarzenie

uzasadniające żądanie zwrotu od powodów bonifikaty nie zobowiązywała

wprawdzie powoda do żądania jej zwrotu, ale niewątpliwie przyznawał mu

jednak takie uprawnienie. Skoro z wyraźnego przepisu wynikało prawo do żądania

zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty, to nie można odmówić ochrony tego prawa

z powołaniem się na ogólne okoliczności o jakich wspomina się w zaskarżonym

wyroku, kwalifikując je jako naruszenie zasad współżycia społecznego.

To, że w późniejszym okresie tj. poczynając od 22 października 2007 r.

ustawodawca zniósł takie prawo, nie może być równoznaczne z naruszeniem

zasady równego traktowania podmiotów, które może być kwalifikowane

jako naruszenie zasad współżycia społecznego. Taka kwalifikacja skutków

zmiany ustawy prowadziłaby do podważenia bezpieczeństwa obrotu, gdyż

zawsze gdy ogranicza lub wyłącza ona określone prawo można by eliminować jej

stosowanie z powołaniem się na zasady współżycia społecznego. Należy przy tym

6

wyraźnie odróżnić sytuację zmiany ustawy, która ogranicza lub wyłącza prawa

już nabyte, kiedy można uprawnionego chronić powołując się na zasadę praw

nabytych, od sytuacji z jaką mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie.

Pozwani nie nabyli żadnego prawa, a tylko ustawodawca ograniczył w 2007 r.

prawo powoda do żądania zwrotu udzielonej zwaloryzowanej bonifikaty nabywcom

lokali mieszkalnych. Taka zmiana ustawy nie narusza zasady równego traktowania

podmiotów znajdujących się w analogicznej sytuacji.

Sąd Okręgowy uznał, że brak poinformowania pozwanych o obowiązku

zwrotu bonifikaty nie wyłącza prawa powodowej gminy do żądania jej zwrotu.

W tej sytuacji wywodzenie z zasad współżycia społecznego obowiązku zwrotu

takiej bonifikaty nie zasługuje na aprobatę. Nie można bowiem z jednej strony

wywodzić, że stosunek jaki powstał na skutek umowy sprzedaży lokalu pozwanym

nie zawiera obowiązku poinformowania ich o konieczności zwrotu zwaloryzowanej

bonifikaty, a z drugiej strony przyjmować, że jednak taki obowiązek istniał

a podstawą tego obowiązku są zasady współżycia społecznego w nawiązaniu

do art. 546 k.c.

Nie przekonuje także stwierdzenie Sądu Okręgowego, że wystąpienie

z powództwem dopiero po kilku latach narusza zasady współżycia społecznego.

Terminy przedawnienia roszczeń są określone w przepisach ius cogens i nie mogą

być skracane przez czynność prawną. Tylko więc w wyjątkowych przypadkach

dopuszcza się ich nieuwzględnienie i to w nie w sytuacji odwrotnej, gdy uprawniony

dochodzi roszczenia po ich upływie. Skracanie tych terminów z powołaniem się na

zasady współżycia społecznego nie znajduje wobec tego podstaw prawnych

w art. 5 k.c.

Jedynym istotnym argumentem jaki podniósł Sąd Okręgowy było

stwierdzenie, że za zastosowaniem art. 5 k.c. w rozpoznawanej sprawie

przemawia sytuacja bytowa pozwanych. Ten akurat wątek nie został rozwinięty.

Dopiero zaś rozważenie aktualnej sytuacji pozwanych mogłoby uzasadnić

bądź rozłożenie należnej powodowej gminie kwoty na raty albo w wyjątkowo trudnej

sytuacji zwolnienie ich w całości lub części z obowiązku jej zapłaty z powołaniem

się na art. 5 k.c.

7

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały

się trafne Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

k.c., orzekł jak w sentencji.