II UK 250/14

Sygn. akt II UK 250/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

SSN Jerzy Kuźniar

w sprawie z wniosku S. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 lutego 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 maja 2013 r. Sąd Okręgowy w Z. oddalił odwołanie S. G.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Z. z dnia 12 czerwca

2012 r., odmawiającej wnioskodawcy prawa do emerytury z uwagi na

2

legitymowanie się na dzień 1 stycznia 1999 r. okresami składkowymi i

nieskładkowymi w rozmiarze 24 lat, 11 miesięcy i 22 dni, zamiast wymaganych 25

lat.

W sprawie ustalono, że wnioskodawca (ur. 8 maja 1952 r.), legitymujący się

na dzień 1 stycznia 1999 r. wymaganym szczególnym stażem pracy, w okresie od

19 maja do 10 lipca 1997 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych. W dniu 19 maja

1997 r. wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie mu prawa do renty inwalidzkiej.

Decyzją z dnia 11 czerwca 1997 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy prawo do

świadczenia rentowego według III grupy inwalidów, poczynając od dnia 1 maja

1997 r. Świadczenie to wnioskodawca pobierał do dnia 1 sierpnia 2000 r., nie

pozostając w tym okresie w zatrudnieniu. Decyzją z dnia 16 września 1997 r. organ

rentowy dokonał potrącenia - z wypłaconego wnioskodawcy wyrównania

świadczenia rentowego - kwoty 677,27 zł tytułem zasiłków dla bezrobotnych

wypłaconych mu po dniu nabycia prawa do renty i należnych do zwrotu na rzecz

Rejonowego Urzędu Pracy w N. Okres od 19 maja do 10 lipca 1997 r. nie został

wykazany przez ten Urząd jako okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych dla

potrzeb ustalenia kapitału początkowego wnioskodawcy i nie uwzględniono go w

prawomocnych decyzjach wydanych w tym przedmiocie przez organ rentowy.

W ocenie Sądu Okręgowego, w świetle przepisów ustawy z dnia 14 grudnia

1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r.

Nr 58, poz. 514 ze zm.), z dniem przyznania prawa do świadczenia rentowego

wnioskodawca przestał spełniać przesłanki niezbędne do posiadania statusu osoby

bezrobotnej (art. 2 ust. 1 pkt 2), a w konsekwencji - z uwagi na powstanie

negatywnej przesłanki uniemożliwiającej posiadanie statusu bezrobotnego - nie

przysługiwało mu prawo do zasiłku (art. 13 i art. 14 ust. 1 pkt 5). W rezultacie

wypłacone i pobrane po dniu 1 maja 1997 r. zasiłki dla bezrobotnych stanowiły

świadczenia nienależne, jako takie podlegały rozliczeniu decyzją z dnia 16

września 1997 r. (art. 28 ust. 1 i art. 29 ust. 1) i nie mogą być uznane za okres

pobierania zasiłku dla bezrobotnych w rozumieniu art. 30 ust 1 tej ustawy.

Wyrokiem z dnia 27 lutego 2014 r. Sąd Apelacyjny zmienił powyższy wyrok

oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał wnioskodawcy prawo

do emerytury od dnia 8 maja 2012 r.

3

Sąd odwoławczy podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji, jednak dokonał

ich odmiennej oceny prawnej. Sąd Apelacyjny stwierdził, że zgodnie z art. 6 ust. 1

pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze zm., dalej

jako ustawa emerytalna) i art. 30 ust. 1 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu

bezrobociu, do okresów składkowych wliczane są okresy pobierania zasiłków dla

bezrobotnych. W myśl obowiązujących w spornym okresie przepisów, prawo do

zasiłku ustawało z dniem utraty statusu bezrobotnego (art. 2 ust. 1 pkt 2 i art. 73

ust. 4 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu). Statusu tego pozbawiał

kierownik rejonowego urzędu pracy (art. 13 ust. 3 pkt 1 tej ustawy). Zdaniem Sądu

drugiej instancji, przepisy ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu nie

precyzowały jednak, z jaką datą następuje utrata statusu bezrobotnego przez

osobę, której zostało przyznane prawo do świadczenia rentowego z datą wsteczną.

Bezsporne jest, że w okresie od 19 maja do 10 lipca 1997 r. wnioskodawca pobierał

zasiłek dla bezrobotnych, prawo do renty nabył na mocy decyzji organu rentowego

z dnia 11 czerwca 1997 r., kierownik Rejonowego Urzędu Pracy w N. decyzją z

dnia 10 lipca 1997 r. orzekł o utracie przez wnioskodawcę prawa do zasiłku oraz

statusu bezrobotnego z dniem 11 lipca 1997 r. z powodu otrzymywania renty

inwalidzkiej, a organ rentowy dokonał potrącenia rozliczonych świadczeń dopiero

decyzją z dnia 16 września 1997 r. W ocenie Sądu odwoławczego, kolejność

wydania tych decyzji ma istotne znaczenie i pozwala na przyjęcie, że co najmniej

do dnia 10 czerwca 1997 r. wnioskodawca spełniał warunek z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c

ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, a w konsekwencji do tej daty

nie utracił statusu bezrobotnego i prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Zarówno

bowiem decyzja przyznająca rentę, jak i decyzja o utracie statusu osoby

bezrobotnej i prawa do zasiłku zostały wydane już po pobraniu przez

wnioskodawcę zasiłku dla bezrobotnych za zamknięty okres, a rozliczenie

świadczeń w trybie art. 29 ustawy nastąpiło dopiero w decyzji z dnia 16 września

1997 r. Takie rozliczenie nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem utraty uprawnień

do zasiłku dla bezrobotnych. Poza tym wnioskodawca mógł pozostawać w

usprawiedliwionym przekonaniu, że - pomimo potrącenia kwoty nadpłaconego

zasiłku dla bezrobotnych - nie nastąpiła żadna zmiana w zakresie jego stażowych

4

uprawnień emerytalno-rentowych. W konkluzji Sąd drugiej instancji stwierdził, że

uwzględnienie okresu pobierania zasiłku dla bezrobotnych od 19 maja do 10

czerwca 1997 r. pozwala na przyjęcie, że wnioskodawca spełnia wymagany do

nabycia prawa do emerytury warunek posiadania 25 lat okresów składkowych i

nieskładkowych.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej w związku z „art. 30 ust. 1 pkt

1” (z uzasadnienia podstawy kasacyjnej wynika, że skarżącemu chodzi o art. 30

ust. 1), „art. 2 ust. 2 pkt 2” (z wywodów skarżącego wynika, że ma na myśli art. 2

ust. 1 pkt 2), art. 13 ust. 3 pkt 1 i art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o

zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, przez ich niewłaściwe zastosowanie i

uwzględnienie okresu pobierania zasiłku dla bezrobotnych od 19 maja do 10 lipca

1997 r. jako okresu ubezpieczenia, mimo że decyzją z dnia 11 czerwca 1997 r.

przyznano wnioskodawcy świadczenie rentowe od dnia 1 maja 1997 r.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty poprzez oddalenie apelacji wnioskodawcy,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej, okresem składkowym jest

okres opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości określonej,

między innymi, w przepisach o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Takim

okresem jest okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych na podstawie przepisów

ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (art. 30 ust. 1). W świetle

przepisów tej ustawy w brzmieniu obowiązującym w spornym okresie, prawo do

zasiłku przysługiwało bezrobotnemu zarejestrowanemu we właściwym rejonowym

urzędzie pracy, w razie braku możliwości zapewnienia mu odpowiedniego

zatrudnienia (art. 23 ust. 1 pkt 1). Zasiłek był przyznawany i wypłacany przez

rejonowy urząd pracy ze środków Funduszu Pracy (art. 14 pkt 5 i art. 57 ust. 1 pkt

5

6). Status bezrobotnego posiadała osoba, która - między innymi - nie nabyła prawa

do emerytury lub renty inwalidzkiej (art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c). Kierownik rejonowego

urzędu pracy wydawał decyzję o utracie statusu osoby bezrobotnej i utracie prawa

do zasiłku (art. 6 ust. 2 pkt 1 i 2) oraz pozbawiał statusu bezrobotnego osobę

niespełniającą przesłanek określonych w art. 2 ust. 1 pkt 2 (art. 13 ust. 3 pkt 1). W

razie przyznania bezrobotnemu prawa do renty inwalidzkiej w wysokości co

najmniej połowy najniższego wynagrodzenia za okres, za który wypłacono zasiłek

dla bezrobotnych, organ rentowy wypłacał świadczenie pomniejszone o kwotę

odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków, która podlegała

przekazaniu na konto Funduszu Pracy właściwego rejonowego urzędu pracy, przy

czym kwota pomniejszenia nie mogła być wyższa niż przyznana za ten okres kwota

świadczenia rentowego (art. 29 ust. 1 i 2). W wypadku niedokonania takiego

pomniejszenia, zasiłek dla bezrobotnych wypłacony za okres, za który zostało

nabyte prawo do renty inwalidzkiej, podlegał zwrotowi jako świadczenie nienależne

lub ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji

(art. 28 ust. 1, ust. 2 pkt 3 i ust. 7). Prawo do zasiłku ustawało z dniem utraty

statusu bezrobotnego (art. 73 ust. 4).

Podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiło poczynione przez Sąd

drugiej instancji założenie, że wnioskodawca do dnia 10 czerwca 1997 r. nie utracił

statusu bezrobotnego, a w konsekwencji zachował prawo do zasiłku, gdyż po

pierwsze - ustawa o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu nie określała, z

jakim dniem następowała utrata tego statusu przez osobę, której zostało przyznane

prawo do świadczenia rentowego z datą wsteczną, po drugie - dla zachowania

przez wnioskodawcę statusu bezrobotnego istotne znaczenie miała kolejność

wydania decyzji w przedmiocie: przyznania świadczenia rentowego (11 czerwca

1997 r.), utraty statusu bezrobotnego i prawa do zasiłku (10 lipca 1997 r.) oraz

rozliczenia tych świadczeń (16 września 1997 r.), wreszcie po trzecie - rozliczenie

to nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem utraty prawa do zasiłku dla

bezrobotnych za objęty nim okres.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że powołany przez Sąd

odwoławczy art. 73 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu był

przepisem przejściowym, regulującym kwestię wypłacania zasiłków przyznanych

6

bezrobotnym przed dniem jej wejścia w życie. Stanowił on w ust. 1, że zasiłki te

wypłaca się według dotychczas obowiązujących przepisów, z zastrzeżeniem ust. 2 i

4. W tym też kontekście należy odczytywać ust. 4 rozważanego artykułu, zgodnie z

którym prawo do zasiłku ustaje z dniem utraty statusu bezrobotnego. Przepis ten

dotyczył zatem przypadków, w których osoba posiadająca taki status na podstawie

art. 2 ust. 1 pkt 9 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 16 października 1991 r. o

zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr 106, poz. 457 ze zm.), nie zachowywała go na

podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. Nie znajduje on

zatem zastosowania w sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga

kasacyjna.

Przepis art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu

bezrobociu wykluczał posiadanie statusu bezrobotnego przez osobę, która nabyła

prawo do renty inwalidzkiej, a ściślej - jej wypłaty (art. 76 ust. 1 i art. 99

obowiązującej wówczas ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W okresie

pobierania zasiłku od 19 maja do 10 czerwca 1997 r. wnioskodawca nie posiadał

prawa do renty i spełniał przesłanki do przyznania mu statusu bezrobotnego.

Jednak z dniem, od którego nabył prawo do świadczenia rentowego (1 maja

1997 r.), przestał spełniać warunek określony w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c ustawy o

zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, od którego uzależnione było posiadanie

statusu osoby bezrobotnej, a w konsekwencji odpadła przesłanka prawa do zasiłku

wypłaconego mu za okres następujący po tej dacie. Uszło uwadze Sądu drugiej

instancji, że przesłanki posiadania statusu bezrobotnego i związanego z nim prawa

do zasiłku wynikały ze spełnienia wszystkich przewidzianych w przepisach

wymagań, niezależnie od daty wydania w tym zakresie decyzji przez kierownika

właściwego rejonowego urzędu pracy. Decyzja taka stwierdzała jedynie, że z mocy

prawa ustały przewidziane przez ustawodawcę przesłanki kształtujące uprawnienie

do zasiłku (nastąpiła utrata statusu bezrobotnego), a zatem nie miała ona

charakteru konstytutywnego, a jedynie deklaratoryjny.

Znajduje to potwierdzenie w przepisach art. 28 i 29 ustawy o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu, którym Sąd drugiej instancji nietrafnie nie przypisał

znaczenia, poprzestając na wyrażeniu poglądu, że „rozliczenie świadczenia w

7

trybie art. 29 nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem utraty uprawnień do zasiłku

dla bezrobotnych”. Tymczasem zawarte w tym przepisie uregulowanie, przyjęte

przez ustawodawcę niewątpliwie z myślą o czasie trwania postępowań w sprawach

o świadczenia z ubezpieczenia społecznego i przewidujące pomniejszenie

przyznanego bezrobotnemu z datą wsteczną świadczenia rentowego o zasiłek

wypłacony za ten sam okres, mogło być tylko konsekwencją utraty za ten okres

statusu bezrobotnego i prawa do zasiłku. Dlatego też w razie niedokonania przez

organ rentowy takiego pomniejszenia, wypłacony za wskazany okres zasiłek

podlegał zwrotowi lub ściągnięciu w trybie art. 28 ust. 1 i 7 ustawy jako świadczenie

pobrane nienależnie.

Należy również zwrócić uwagę, że art. 78 obowiązującej aktualnie ustawy z

dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (jednolity

tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 149 ze zm.), będący w pewnym sensie odpowiednikiem

art. 29 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, wprost stanowi w ust. 4

o pozbawieniu statusu bezrobotnego i prawa do zasiłku za okres, na który

przyznano bezrobotnemu prawo, między innymi, do renty z tytułu niezdolności do

pracy w wysokości przekraczającej połowę minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Dodanie tego przepisu z dniem 26 października 2007 r. nie oznacza odmiennego

niż dotychczas uregulowania przez ustawodawcę rozważanej kwestii, ale związane

było z koniecznością jego dostosowania do zmiany ze wskazaną datą definicji

bezrobotnego w zakresie objętym art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c powołanej ustawy,

wykluczającego posiadanie statusu bezrobotnego przez osobę, która nabyła prawo,

między innymi, do renty z tytułu niezdolności do pracy w wysokości przekraczającej

połowę minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Z tych wszystkich względów okres, za który wypłacono zasiłek dla

bezrobotnych, a następnie przyznano bezrobotnemu prawo do renty inwalidzkiej,

nie stanowił okresu pobierania zasiłku w rozumieniu 30 ust. 1 ustawy o zatrudnieniu

i przeciwdziałaniu bezrobociu i nie może być uznany za okres składkowy, o którym

stanowi art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej. Uzasadniony okazał się zatem zarzut

naruszenia tych przepisów w wyniku błędnego przyjęcia przez Sąd drugiej instancji,

że w okresie od 19 maja do 10 czerwca 1997 r. wnioskodawca zachował status

bezrobotnego i prawo do zasiłku.

8

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.