III KK 256/15

Sygn. akt III KK 256/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Michał Laskowski (przewodniczący)

SSN Rafał Malarski (sprawozdawca)

SSN Andrzej Stępka

Protokolant Łukasz Biernacki

w sprawie J. R.

o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

w dniu 27 sierpnia 2015r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego

od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 24 sierpnia 2009r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Najwyższy, wyrokiem z 10 stycznia 1992 r., po rozpoznaniu rewizji

nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, zmienił

utrzymany w mocy przez Sąd Najwyższy w dniu 13 września 1982 r. wyrok Sądu

[…] Okręgu Wojskowego w B. z dnia 28 czerwca 1982 r., którym J. R. skazany

został na rok pozbawienia wolności za czyn określony w art. 46 ust. 1 dekretu z 12

grudnia 1981 r. o stanie wojennym w zw. z art. 270 § 1 k.k. z 1969 r., w ten sposób,

że uniewinnił go od zarzutu popełnienia tego czynu.

2

Postanowieniem z 27 maja 1993 r. Sąd […] Okręgu Wojskowego w B., na

podstawie art. 487 § 1 k.p.k. z 1969 r., zasądził od Skarbu Państwa na rzecz J. R.

łącznie kwotę 53.884.160 starych zł tytułem odszkodowania za szkody i

zadośćuczynienia za krzywdy wynikłe z niesłusznego skazania i pobytu w zakładzie

penitencjarnym od 13 marca do 16 grudnia 1982 r. Postanowienie to nie zostało

zaskarżone.

W dniu 12 września 2008 r. J. R. złożył wniosek o zasądzenie od Skarbu

Państwa dodatkowo kwoty 19.000 zł za krzywdy spowodowane pozbawieniem go

wolności w okresie stanu wojennego. Sąd Okręgowy w B., wyrokiem z 24 sierpnia

2009 r., umorzył postępowanie, stwierdzając istnienie negatywnej przesłanki

procesowej w postaci powagi rzeczy osądzonej, o której mowa w art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k. Orzeczenie to uprawomocniło się bez postępowania odwoławczego w dniu

23 września 2009 r.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w B. z 24 sierpnia

2003 r. złożył w trybie art. 521 § 1 k.p.k. na korzyść J. R. Prokurator Generalny.

Podnosząc zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia

art. 8 ust. 4 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niedpodległego bytu Państwa Polskiego – Dz. U. 1991.34.149 ze zm. (dalej: ustawa

lutowa lub rehabilitacyjna), polegającego na niezasadnym uznaniu, że uprzednie

zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia wytworzyło stan rzeczy osądzonej

(res iudicata), wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi właściwemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się zasadna w stopniu oczywistym, co – zważywszy na jej

kierunek – skutkowało jej uwzględnienie w trybie przeiwdzianym w art. 535 § 5

k.p.k.

Rację należało przyznać skarżącemu, że uwagi Sądu właściwego uszedł art.

8 ust. 4 ustawy lutowej, zgodnie z którym ust. 1 tego przepisu nie ma zastosowania,

jeżeli w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania

prawomocnie zasądzono odszkodowanie, chyba że za jego zastosowaniem

przemawiają względy słuszności. Treść wymienionego przepisu ustawy lutowej

3

stanowi wyłom w zasadzie res iudicata, albowiem ustawodawca wprowadza tu

możliwość ponownego rozpoznania sprawy, mimo że wcześniej zapadło już

rozstrzygnięcie w warunkach identyczności stron i tożsamość przedmiotu procesu.

W takiej sytuacji nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia o umorzeniu

postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Przedstawiony punkt widzenia

wolno określić jako utrwaloną już linię orzecznictwa (zob. wyrok SN z 25 lutego

2010 r., IV KK 403/09, i post. SN z 26 lutego 2015 r., III KK 13/15).

Podzielić należało stanowisko Prokuratora Generalnego, że za

dopuszczalnością ponownego wystąpienia o rekompensatę szkód i krzywd silnie

przemawia również i to, iż ustawa lutowa dotyczy wyłącznie represjonowania za

działalność niepodległościową, podczas gdy przewidziane w art. 487 k.p.k. z 1969

r. i art. 552 k.p.k. podstawy prawne dochodzenia roszczeń z tytułu niesłusznego

skazania aspektu tego nie uwzględniają. Odpowiednie uwzględnienie tej

okoliczności przy rozstrzyganiu o wysokości przysługującej rekompensaty

niewątpliwie uzasadnia potrzebę powtórnego merytorycznego rozpoznania sprawy

o odszkodowanie i zadośćuczynienie, zwłaszcza że osoby represjonowane po 31

grudnia 1956 r. nabyły uprawnienia do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych

za działalność niepodległościową dopiero od 18 listopada 2007 r., to jest z dniem

wejścia w życie noweli z 19 września 2007 r. (Dz. U. 2007. 191.1372).

Na kanwie przedstawionych uwag nasuwa się pytanie: czy w każdej sytuacji,

a więc również i wtedy, gdy wcześniej zasądzona na rzecz osoby represjonowanej

tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia suma pieniężna jawi się prima facie

jako odpowiednio rekompensująca szkody i krzywdy, nie jest dopuszczalne

umorzenie postępowania wszczętego wskutek złożenia wniosku uzupełniającego z

uwagi na powagę rzeczy osądzonej? Wychodząc z założenia, że w analizowanej

sytuacji chodzi o dwa niezależne od siebie roszczenia, mające swe źródła w dwóch

różnych przepisach ustawy rehabilitacyjnej (w ust. 1 i 4 art. 8), i że tym samym art.

8 ust. 4 ustawy lutowej stanowi samoistną przesłankę do ubiegania się przez osobę

uprawnioną o przyznanie dodatkowego odszkodowania i zadośćuczynienia za

represje określone tą ustawą, Sąd Najwyższy wyraża przekonanie, że każde

roszczenie uzupełniające, o którym mowa w art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, powinno

zostać rozpoznane merytorycznie.

4

W komentowanym przepisie ustawodawca posłużył się obecnym w prawie

cywilnym (np. art. 417 2

k. c.) zwrotem „względy słuszności”. Owa słusznościowa

klauzula generalna powołana została jako przesłanka normatywna, co oznacza, że

normy etyczne powinny stanowić kryterium oceny roszczenia uzupełniającego,

zarówno w przypadku odszkodowania, jak i zadośćuczynienia pieniężnego. Przy

stosowaniu przesłanki „względów słuszności” uprawnione będzie odwołanie się do

poglądów, jakie w doktrynie i judykaturze ukształtowały się przy stosowaniu

przesłanki „zasad współżycia społecznego” (art. 5 k.c.).

Sumując dotychczasowe rozważania, Sąd Najwyższy stwierdza: treść art. 8

ust. 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (t. j. Dz. U. z 2014 r., poz.1851) należy

rozumieć jako nakaz merytorycznego rozpoznania wniosku o dodatkowe

odszkodowanie i zadośćuczynienie; jeśli względy słuszności nie przemawiają

za uwzględnieniem uzupełniającego roszczenia, wniosek podlega oddaleniu.

Przechodząc na grunt niniejszej sprawy, wypada odnotować, że skoro Sąd

Okręgowy w B. odmówił merytorycznego rozpoznania uzupełniającego wniosku, nie

dostrzegając w ogóle regulacji wyrażonej w art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, i umorzył

postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., to tym samym dopuścił się

rażącej i mającej istotny wpływ na treść wyroku obrazy wskazanych w kasacji

przepisów (art. 523 § 1 k.p.k.).

Dlatego konieczne stało się wydanie orzeczenia o charakterze kasatoryjnym

(art. 537 § 2 k.p.k.).