I PK 93/15

Sygn. akt I PK 93/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Usługom Motoryzacyjnym – N. - Spółce jawnej w B.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powód A. S. w pozwie przeciwko Usługom Motoryzacyjnym – N. - Spółce

Jawnej wniósł o przywrócenie go do pracy na dotychczas wykonywane stanowisko

pracy i na poprzednich warunkach. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa w

całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm

przepisanych.

Wyrokiem z dnia 13 lutego 2013 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo i

odstąpił od obciążania powoda kosztami zastępstwa procesowego strony

pozwanej.

Sąd Rejonowy ustalił, że 28 lutego 2012 r. pozwany wypowiedział powodowi

umowę o pracę zawartą na czas nieokreślony, zachowując trzymiesięczny okres

wypowiedzenia i podając jako przyczynę likwidację stanowiska pracy. Stosunek

pracy łączący strony rozwiązał się z dniem 31 maja 2012 r. Powód nie

kwestionował przyczyny wypowiedzenia, ani nie zarzucał pozwanemu naruszenia

przepisów dotyczących wypowiadania umów o pracę. Zarzucał jedynie naruszenie

art. 39 k.p. przez jego nieuwzględnienie. Sporne, jak przyjął Sąd, było czy w dacie

wypowiedzenia przysługiwała powodowi ochrona przewidziana w art. 39 k.p. W tym

zakresie Sąd Rejonowy odwołał się do stanowiska doktryny i judykatury, zgodnie z

którym pojęcie wieku emerytalnego, o którym mowa w tym przepisie, należy

utożsamiać nie tylko z tzw. powszechnym wiekiem emerytalnym - wynoszącym 60

lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, ale także z obniżonym wiekiem emerytalnym -

wynoszącym odpowiednio 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn, przewidzianym

dla niektórych grup ubezpieczonych. Sąd stwierdził, że z treści przedstawionych

przez powoda świadectw wykonywania prac w szczególnych warunkach wynikało,

że pracował on ponad 22 lata w warunkach szczególnych (w tym ponad 17 lat do

dnia 31 grudnia 1998 r.), wykonując prace na stanowisku lakiernika natryskowego,

polegające na lakierowaniu ręcznym natryskowym - niezhermetyzowanym. Sąd

przyjął jednak, że wydanie przez pracodawcę świadectwa wykonywania prac w

szczególnych warunkach nie rodzi skutków materialnoprawnych i jest ono jedynie

dokumentem prywatnym w rozumieniu art. 245 k.p.c., wydawanym dla celów

dowodowych, a okoliczności w tym dokumencie potwierdzone przez pracodawcę

3

podlegają weryfikacji zarówno w postępowaniu sądowym, jak i w postępowaniu

przed organem rentowym. Sąd pierwszej instancji przyjął też, że dla oceny, czy

pracownik pracował w warunkach szczególnych, nie ma istotnego znaczenia nazwa

zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej pracy. Ustalenie,

czy dany pracownik wykonywał pracę w szczególnych warunkach następuje w

oparciu o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze (Dz.U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43 ze zm.), powoływanego dalej, jako „rozp.

z 1983 r.”. Wobec podnoszonych przez stronę pozwaną wątpliwości, co do tego,

czy powód rzeczywiście wykonywał prace polegające na „lakierowaniu ręcznym lub

natryskowym - nie zhermetyzowane”, wymienione w wykazie A w dziale XIV dot.

prac różnych, pod poz. 17 powyższego rozporządzenia, stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy, okoliczności te Sąd poddał szczegółowemu badaniu w toku

postępowania dowodowego, w tym przeprowadził dowód z opinii biegłego. Biegły

stwierdził, że powód nie zajmował się stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

lakierowaniem niezhermetyzowanym, bowiem same czynności przygotowujące do

procesu lakierowania zajmowały mu sporą część pracy. Ponadto lakierowanie było

zhermetyzowane, gdyż komora lakiernicza była hermetycznie zamykana. W

uzupełniającej opinii biegły wskazał jednak, że lakierowanie zhermetyzowane

odbywa się w takich warunkach, że detal lakierowany jest automatycznie w

hermetycznie zamkniętej kabinie, a pracownik znajduje się poza tą kabiną i steruje

z pulpitu procesem lakierowania. Biegły przyjął, że chociaż powód lakierował detale

wewnątrz kabiny hermetycznie zamykanej - było to lakierowanie

niezhermetyzowane, gdyż znajdował się w komorze i mimo środków ochronnych

(filtry, maska) mógł mieć styczność ze szkodliwą substancją lakierniczą. Jednakże

czynności przygotowujące bezpośrednio do polakierowania, takie jak:

odtłuszczenie, usunięcie rys i wgnieceń, szpachlowanie, gruntowanie, zmatowanie,

nie są samym lakierowaniem, nie mieszczą się w pojęciu lakierowania ręcznego lub

natryskowego- niezhermetyzowanego. Skoro powód wykonywał na co dzień na

stanowisku lakiernika zarówno czynności przygotowawcze, jak i lakiernicze -

niezhermetyzowane, to te ostatnie nie były przez niego wykonywane w pełnym

4

wymiarze czasu pracy. Na podstawie przeprowadzonych dowodów Sąd Rejonowy

uznał, że powód lakierując elementy w hermetycznie zamkniętej i wyposażonej w

filtry komorze lakierniczej za pomocą pistoletu natryskowego - wykonywał prace

wymienione pod poz. 17 dział XIV załącznika A do powoływanego rozp. z 1983 r.

Nie były one jednak wykonywane w pełnym wymiarze czasu pracy. Powód sam

przyznał, że w ciągu dnia pracy wykonywał naprzemiennie i w miarę potrzeb,

lakierowanie elementów w kabinie oraz prace przygotowawcze do właściwego

lakierowania. Z uwagi na to, że samo lakierowanie elementów w kabinie stanowiło

jedynie część codziennych obowiązków pracowniczych powoda, nie można uznać,

że prace te wykonywane były stale i w pełnym wymiarze czasu. Jedynie wyżej

wymienione prace wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, dają

takiemu pracownikowi możliwość ubiegania się o wcześniejszą emeryturę, o ile

legitymuje się łącznym stażem pracy w warunkach szczególnych wynoszącym

przynajmniej 15 lat. Wobec tego Sąd doszedł do przekonania, że powód nie ma 15

- letniego stażu pracy w szczególnych warunkach i nie podlega szczególnej

ochronie na podstawie art. 39 k.p. Tym samym dokonane przez pozwanego

wypowiedzenie umowy o pracę nie naruszało wskazanego przepisu.

Apelację od tego wyroku wniósł powód, zaskarżając wyrok w części

oddalającej powództwo.

Powód wniósł o zobowiązanie pozwanego do złożenia do akt sprawy

pisemnej informacji, jaki był stan zatrudnienia w pozwanym zakładzie w okresie od

1 stycznia 2012 r. do dnia wyrokowania, ze wskazaniem nazwy każdego

stanowiska pracy, wskazania jakie kryteria przyjął pozwany przy doborze powoda

do rozwiązania z nim umowy o pracę, wskazania czy po 28 lutego 2012 r. zawierał

umowy o pracę, ze wskazaniem liczby stanowisk pracy. Powód zaznaczył przy tym,

że po wydaniu wyroku w przedmiotowej sprawie powziął wiadomość, że z innymi

pracownikami zatrudnionymi u pozwanego na warunkach takich jak skarżący, nie

rozwiązano umów o pracę. Ponadto, pozwany po 28 lutego 2012 r. zawarł z innymi

osobami umowy o pracę. Powód wskazał również, że został wytypowany przez

pracodawcę do rozwiązania umowy o pracę z nieznanych mu przyczyn, bowiem

wykonywał takie same obowiązki jak inni pracownicy pozwanego, z którymi nie

rozwiązano stosunku pracy. Powód stwierdził, że nie wie, jakimi kryteriami kierował

5

się pozwany typując go do rozwiązania umowy o pracę. Dlatego przyczyny

rozwiązania umowy o pracę nie są prawdziwe, a nadto nie zostały sformułowane w

sposób jasny, skoro po wydaniu skarżonego wyroku okazało się, że w zatrudnieniu

u pozwanego pozostali inni pracownicy, wykonujący taki sam zakres czynności co

powód, to uzasadniona jest wątpliwość powoda co do faktycznej przyczyny

rozwiązania z nim umowy o pracę.

Skarżący zaznaczył również, że przyjęcie, jak zrobił to Sąd, że tylko

wykonywanie czynności właściwego lakierowania natryskowego elementów

(pistoletem natryskowym) wewnątrz kabiny hermetycznej jest pracą w

szczególnych warunkach jest kuriozalne. Taka interpretacja prac wymienionych w

załącznika A do rozp. z 1983 r. dział XIV poz. 17 - lakierowanie ręczne lub

natryskowe - nie zhermetyzowane” - spowodowałaby, że w żadnej sytuacji nie

można byłoby uznać pracy lakiernika za pracę w szczególnych warunkach, gdyż

wymagać należałoby od niego, by przez 8 godzin był w kabinie hermetycznie

zamkniętej i lakierował elementy. Tymczasem we wszystkich definicjach i opisach

zawodu lakiernika samochodowego określenie zadań zawodowych i czynności

roboczych związanych z lakierowaniem polega na wykonywaniu czynności

związanych z remontem i renowacją powierzchni nadwozi samochodowych,

tj. przygotowaniem powierzchni, odkrywaniem podłoża (usuwaniem starej powłoki),

z wykorzystaniem metod mechanicznych, chemicznych lub termicznych,

odtłuszczaniem za pomocą środków zmydlających i organicznych, gruntowaniem

powierzchni farbami podkładowymi lub podkładami z wypełniaczami,

wyrównywaniem powierzchni szpachlami (metoda ręczna lub natryskowa) i

szlifowaniem i dopiero nakładaniem powłoki lakierniczej, suszeniu powłok,

a następnie polerowaniem po utwardzeniu.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy

oddalił apelację, odstępując od obciążania powoda kosztami zastępstwa

procesowego strony pozwanej za drugą instancję.

Sąd Okręgowy uznał za własne ustalenia Sądu Rejonowego dotyczące

przebiegu pracy zawodowej powoda, a także ustalenie, że wypowiedziano mu

umowę o pracę i uległa ona rozwiązaniu. W ocenie Sądu, generalne ustalenie Sądu

pierwszej instancji, że powód nie wykonywał pracy w warunkach szczególnych było

6

prawidłowe. Przeprowadzone dowody z zeznań świadków i stron wskazują, że

powód przez wiele lat pracował na stanowisku lakiernika w zakładach pracy,

zajmujących się naprawą uszkodzonej, czy zużytej blacharki samochodowej. Jako

lakiernik zajmował się szeregiem czynności, związanych z przygotowaniem

elementu karoserii samochodowej do lakierowania, a więc kolejno: usuwaniem

starego lakieru, gruntowaniem, szpachlowaniem, szlifowaniem, a ostatecznie

lakierowaniem, czyli pokrywaniem lakierem i końcowym polerowaniem. Także w

apelacji powód wskazał te czynności, jako obejmujące pracę w charakterze

lakiernika, powołując się na definicje tego zawodu. Dlatego Sąd Okręgowy uznał za

własne ustalenie Sądu pierwszej instancji, że praca powoda jako lakiernika

samochodowego w warsztacie naprawy samochodów polegała na wykonywaniu

zespołu opisanych wyżej czynności. Problemem jest ocena, czy tak opisany zespół

czynności lakiernika samochodowego odpowiada opisowi pracy w warunkach

szczególnych, wskazanemu w załączniku do rozporządzenia z 1983 r. - wykazie A,

Dział XIV., poz. 17 „lakierowanie ręczne lub natryskowe - nie zhermetyzowane”.

Nieuzasadnione jednak było przeprowadzanie dowodu z opinii biegłego. Wystarcza

dokonanie subsumcji, czyli zastosowanie przepisów powołanego rozporządzenia

do opisanego przez świadków charakteru pracy powoda, inaczej dokonanie oceny

prawnej faktów ustalonych w oparciu o zeznania świadków. Po dokonaniu takiej

oceny Sąd Okręgowy uznał, że praca powoda nie była pracą w warunkach

szczególnych. Z § 2 ust 1 rozp. z 1983 r. wynika, że „okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu

są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy.”, a nabycie prawa do emerytury

(w wieku wcześniejszym - przypis Sądu Okręgowego), dotyczyło jak stanowi § 4 ust

1 rozporządzenia, pracownika, „który wykonywał prace w szczególnych warunkach,

wymienione w wykazie A”. Praca powoda jako lakiernika samochodowego w

warsztacie blacharskim może być oceniana tylko przez pryzmat działu XIV wykazu

A - Prace różne, który w poz. 17 mówi o „lakierowaniu ręcznym lub natryskowym -

nie zhermetyzowanym”. Chodzi więc o lakierowanie, czyli pokrywanie warstwą

lakieru, to jest cieczą, która zmienia stan skupienia na stały, wskutek przemian

7

fizycznych i chemicznych, przez odparowanie, z podgrzewaniem czy suszeniem.

Dotyczy to zatem zarówno lakierowania karoserii samochodów w fabryce

samochodów, jak i lakierowania drewna w zakładzie czy fabryce wytwarzającej

meble, lakierowania metalowych obudów pralek w fabryce sprzętu gospodarstwa

domowego. Lakierowanie jest pracą szkodliwą dla zdrowia, czemu daje temu wyraz

samo rozporządzenie uznając za pracę w warunkach szkodliwych lakierowanie „nie

zhermetyzowane”. Hermetyczność to cecha oznaczająca oddzielenie, czy

odizolowanie od dostępu powietrza. Zatem lakierowanie niezhermetyzowane, to

lakierowanie w bezpośrednim kontakcie organizmu pracownika z odparowującym

szkodliwe substancje lakierem. Przy takim rozumieniu pracy opisanej pod poz. 17

działu XIV, dla nabycia uprzywilejowanych uprawnień emerytalnych w wieku

obniżonym opisanym w rozporządzeniu i przepisach emerytalnych, konieczne jest,

by lakierowanie miało charakter pracy stałej i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Praca w części wymiaru czasu pracy nie ma cechy „wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy”, co jednoznacznie wynika z § 2 ust. 1 rozporządzenia. Jeśli

więc powód zajmował się szpachlowaniem, gruntowaniem, szlifowaniem

elementów karoserii, dopiero potem lakierował taki element, a na koniec

polakierowany element jeszcze polerował, to wykluczone jest stwierdzenie, że

powód stale, i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał czynności „lakierowania

nie zhermetyzowanego” w rozumieniu rozporządzenia. Wynika stąd wniosek, że

powód nie ma uprawnień emerytalnych w wieku obniżonym, z powołaniem się na

pracę wykonywaną w warunkach szczególnych, a więc nie podlega ochronie, o

jakiej mowa w art. 39 k.p., gdyż w dacie wypowiadania mu umowy o pracę i jej

rozwiązania, będąc urodzonym 5 lutego 1956 roku, miał ukończone zaledwie 56 lat.

Wiek emerytalny mężczyzny urodzonego w okresie od 1 stycznia do 31 marca

1952 r. wynosi 66 lat i 5 miesięcy (art. 24 ust 1 b punkt 13 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Wiek taki powód osiągnie 5 lipca

2018 roku. Do powszechnego wieku emerytalnego brakowało mu w roku 2012, czy

to w dacie otrzymania wypowiedzenia, czy rozwiązania stosunku pracy, więcej niż 4

lata - ponad 6 lat.

Za nieuzasadnione Sąd Okręgowy uznał także zarzuty naruszenia art. 45

k.p., przez wskazanie w wypowiedzeniu przyczyny pozornej oraz art. 10 ustawy z

8

dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, przez jego błędne

zastosowanie i nieprzyjęcie żadnych kryteriów doboru pracowników do zwolnienia i

nieprzeprowadzenie doboru pracowników. Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 45

k.p., Sąd zauważył, że w oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy powodowi

pracodawca wskazał jako przyczynę „likwidację stanowiska pracy”. W toku

postępowania przed Sądem pierwszej instancji powód jakimkolwiek twierdzeniem

czy dowodem nie kwestionował tego, że jego i tylko jego stanowisko zostało

zlikwidowane. Także w apelacji powód nie przeczy, że było inaczej, skoro

stwierdza, że inni pracownicy zachowali swoje stanowiska i nie rozwiązano z nimi

stosunków pracy. Apelujący nie wskazał, że jego stanowisko nie zostało

zlikwidowane, że na jego miejsce została zatrudniona inna osoba. W tym stanie

rzeczy Sąd Okręgowy przypomniał, że w procesie sądowym obowiązkiem strony

jest dowodzenie faktów, z których strona ta wywodzi skutki prawne (ciężar

dowodu). Jeżeli strona, korzystająca z pomocy fachowego pełnomocnika, ani nie

twierdzi, ani nie dowodzi, że przyczyna wskazywana w wypowiedzeniu jest

nieprawdziwa, to konsekwencją takiej postawy jest nieudowodnienie, że było

inaczej. I tak jest w rozpoznawanej sprawie: powód nie udowodnił, że przyczyna

wypowiedzenia nie była prawdziwa i że nie nastąpiła likwidacja jego stanowiska

pracy. Dlatego zarzut naruszenia art. 45 k.p. przez wskazanie przyczyny

nieprawdziwej nie jest uzasadniony, gdyż powód nie udowodnił tej nieprawdziwości.

Co do zarzutu naruszenia art. 10 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

niedotyczących pracowników, Sąd stwierdził, że jest on chybiony, gdyż ustawa ta

faktycznie redukuje zakres ochrony pracownika przed wypowiedzeniem i

rozwiązaniem umowy, w stosunku do unormowań kodeksu pracy, w zamian za

prawo do odprawy opisane w art. 8 ustawy. Ma ona zastosowanie w sytuacji

zwolnień grupowych, czyli przekraczających 10 procent pracowników. W razie

rozwiązywania umów z mniejszą liczbą pracowników, zakres stosowania jej

unormowań jest ściśle ograniczony (art. 10 in principio). Co do pracowników,

których stosunek pracy podlega szczególnej ochronie, możliwe jest - zgodnie ze

wskazanym w apelacji art. 10 ust. 2 ustawy - rozwiązanie umowy, pod warunkiem

9

niezgłoszenia sprzeciwu przez zakładową organizacje związkową. Jednakże ust 2.

dotyczy pracowników podlegających szczególnej ochronie, a powód, co wykazane

zostało wyżej, nie był pracownikiem szczególnie chronionym. Dlatego zarzuty

naruszenia prawa materialnego nie są uzasadnione.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył powyższy wyrok Sądu Okręgowego

w części oddalającej apelację, zarzucając mu naruszenie przepisów prawa

materialnego, przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w

szczególności:

(-) naruszenie art. 39 k.p., przez jego pominięcie i oddalenie powództwa o

przywrócenie powoda do pracy na poprzednio zajmowanym stanowisku, w sytuacji,

gdy w stosunku do powoda obowiązywał w dacie złożenia oświadczenia o

rozwiązaniu umowy o pracę ustawowy zakaz wypowiadania umowy o pracę;

(-) naruszenie art. 45 § 1 k.p., przez zawarcie w oświadczeniu o rozwiązaniu

umowy o pracę pozornych przyczyn, podczas gdy w rzeczywistości, u pozwanego

nie nastąpiła likwidacja stanowiska pracy, na którym był zatrudniony powód, a

wszyscy pracownicy świadczący pracę na takim stanowisku jak stanowisko

powoda, zachowali zatrudnienie, a nadto pozwany zawarł z nimi umowy o pracę na

dalszy okres; wiadomość o tej okoliczności powód powziął po dacie wydania

wyroku przed Sądem pierwszej instancji, Sąd drugiej instancji z nieznanych

przyczyn pominął twierdzenia powoda w tym zakresie;

(-) naruszenie art. 10 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

niedotyczących pracowników przez jego błędne zastosowanie i nieprzyjęcie

żadnych uzasadnionych, sprawiedliwych i obiektywnych kryteriów doboru

pracowników do zwolnienia, i nieprzeprowadzenie doboru pracowników do

zwolnienia;

(-) naruszenie art. 94 pkt. 9 k.p., przez pominięcie okoliczności, że to na

pozwanym jako pracodawcy ciążył obowiązek stosowania obiektywnych i

sprawiedliwych kryteriów oceny pracowników oraz wyników ich pracy, również przy

podejmowaniu decyzji w zakresie typowania pracowników do zwolnienia;

(-) naruszenie art. 111

, 112

, 183a

§ 1 k.p., przez ich pominięcie i pominięcie

uznania że do ustawowych obowiązków pozwanego należy obowiązek traktowania

10

powoda - w tym w zakresie rozwiązywania stosunku pracy - w sposób równy z

innymi pracownikami;

(-) naruszenie art. 8 k.p., przez rozwiązanie z powodem umowy o pracę bez

uprzedniego ustalenia i zbadania sprawiedliwych i obiektywnych kryteriów oceny

pracowników;

(-) naruszenie § 1 ust. 1 pkt. 11 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie szczegółowej treści świadectwa pracy

oraz sposobu i trybu jego wydawania i prostowania przez jego pominięcie i

nieuwzględnienie, że treść świadectwa pracy i zapisy w nim zawarte, a dotyczące

świadczenia pracy w warunkach szczególnych i o szczególnym charakterze wiążą

wszelkie organy i stanowią podstawę do przyjęcia ustaleń w nich zawartych;

(-) naruszenie § 2 pkt. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze oraz błędną interpretację art. 17 działu

XIV wykazu A przez twierdzenie, że praca lakiernika, aby móc zostać uznana za

pracę w szczególnych warunkach musi polegać jedynie na sensu stricte czynności

lakierowania, podczas gdy prace przygotowawcze związane z lakierowaniem o

których wspominali świadkowie (szpachlowanie, gruntowanie-malowanie

podkładem szlifowanie elementów karoserii) są ściśle związane z procesem

lakierowania i stanowią jego immanentną cechę.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ

na wynik sprawy, to jest:

(-) art. 233 § 1 k.p.c., przez ustalanie stanu faktycznego z pominięciem

istotnych dowodów w szczególności dowodu z dokumentów świadectw pracy

powoda świadczących o wykonywaniu przez niego pracy w warunkach

szczególnych i przez to uzyskaniu w dacie złożenia oświadczenia o rozwiązaniu

umowy o pracę, uprawnień wynikających z art. 39 k.p.;

(-) art. 233 § 1 k.p.c., przez ustalanie stanu faktycznego z pominięciem

istotnych dowodów w szczególności dowodu z opinii biegłego sądowego W. B.

ustalającej, że powód pracował w warunkach szczególnych w okresie przed

zatrudnieniem u pozwanego i przez to uzyskaniu w dacie złożenia oświadczenia o

rozwiązaniu umowy o pracę, uprawnień wynikających z art. 39 k.p.;

11

(-) art. 233 § 1 k.p.c., przez ustalanie stanu faktycznego z pominięciem

istotnych dowodów w szczególności dowodu z dokumentu decyzji ZUS z dnia 9

lipca 2013 r., dotyczącej ustalenia że powód na datę wydania decyzji legitymował

się niezbędnym okresem pracy w warunkach szczególnych;

(-) art. 233 § 1 k.p.c., przez ustalanie stanu faktycznego z pominięciem

istotnych dowodów w szczególności dowodu z dokumentu decyzji ZUS z dnia 19

lipca 2013 r., dotyczącej ustalenia że powód na datę wydania decyzji nie

legitymował się niezbędnym 40-letnim okresem pracy w warunkach szczególnych,

celem uzyskania świadczenia przedemerytalnego, zabrakło bowiem powodowi

okresu 8,5 miesiąca do uzyskania świadczenia przedemerytalnego, okoliczności

nie chciał uwzględnić pozwany, czym dodatkowo naruszył art. 8 k.p.;

(-) art. 233 § 1 k.p.c., przez ustalanie stanu faktycznego z pominięciem

istotnych dowodów w szczególności dowodu z dokumentu decyzji pisma

Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej Departamentu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 26 czerwca 2013 r., potwierdzającego uprawnienia organów ZUS do oceny,

czy powód wykonywał pracę w szczególnych warunkach, co miało miejsce w

decyzji ZUS z 9 lipca 2013 r.;

(-) błędną ocenę materiału dowodowego - w szczególności opinii biegłego

sądowego z zakresu lakiernictwa i lakiernictwa samochodowego W. B. i uznanie tej

opinii jako zbędnej i nieistotnej dla rozstrzygnięcia sprawy, podczas gdy do oceny

czy powód świadczy 1 pracę w warunkach szczególnym niezbędnym było

zasięgnięcie wiedzy specjalnej;

(-) art. 316 § 1 k.p.c., przez błędne zastosowanie, polegające na pominięciu

okoliczności faktycznych istniejących w chwili zamknięcia rozprawy, i ustalenie, że

powód nie udowodnił uprawnień przysługujących mu na podstawie art. 39 k.p.;

(-) art. 244 i 245 k.p.c., przez ich pominięcie i nieuwzględnienie, że treść

dokumentów świadectw pracy powoda świadczy o wykonywaniu przez niego pracy

w warunkach w nich opisanych;

(-) art. 328 § 2 k.p.c., przez jego pominięcie i niesporządzenie uzasadnienia

w zakresie wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie

faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn,

dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

12

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa - w

zakresie przytoczenia przez Sąd drugiej instancji orzeczeń sądowych nie mających

zastosowania w przedmiotowej sprawie z uwagi na wydanie ich w sprawach o

odmiennych stanach faktycznych oraz w zakresie niewyjaśnienia podstaw

nieuwzględnienia stanowiska powoda i nie odniesienia się do stanowiska

pozwanego w zakresie nieprzeprowadzenia żadnego postępowania celem doboru

pracowników do zwolnienia;

(-) naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., przez jego pominięcie i niesporządzenie

uzasadnienia w zakresie wniosku powoda o zobowiązanie pozwanego do złożenia

do akt sprawy pisemnej informacji jaki był stan zatrudnienia w pozwanym zakładzie

w okresie od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia wyrokowania, ze wskazaniem nazwy

każdego stanowiska pracy, wskazania jakie kryteria przyjął pozwany przy doborze

powoda do rozwiązania z nim umowy o pracę, wskazania czy po dacie 28 lutego

2012 r. zawierał z umowy o pracę z iloma osobami, ze wskazaniem ilości ich

stanowisk pracy, zawartego w treści apelacji.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w

całości i jego zmianę przez uwzględnienie apelacji powoda i przywrócenie powoda

do pracy na poprzednio zajmowanym stanowisku i na poprzednich warunkach, a

także o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów w postępowaniu

kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznawana skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona. W pierwszej

kolejności należy zauważyć, że w apelacji powód wskazał, że dopiero po wydaniu

wyroku Sądu Rejonowego w przedmiotowej sprawie powziął wiadomość, że z

innymi pracownikami zatrudnionymi u pozwanego na warunkach takich jak on nie

została rozwiązana umowa o pracę; powziął również informację, że pozwany po 28

lutego 2012 r. nawiązał stosunek pracy z innymi osobami, na podstawie umów o

pracę. Dlatego powód wniósł o zobowiązanie pozwanego do złożenia do akt

sprawy pisemnej informacji dotyczącej stanu zatrudnienia w pozwanym zakładzie

w okresie od 1 stycznia 2012 r. do dnia wyrokowania, ze wskazaniem nazwy

13

każdego stanowiska pracy, wskazania jakie kryteria przyjął pozwany przy doborze

powoda do rozwiązania z nim umowy o pracę, wskazania czy po 28 lutego 2012 r.

zawierał umowy o pracę, ze wskazaniem liczby stanowisk pracy. W odpowiedzi

Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro powód nie udowodnił, że przyczyna

wypowiedzenia nie była prawdziwa i że nie nastąpiła likwidacja jego stanowiska

pracy, to zarzut naruszenia art. 45 k.p. przez wskazanie przyczyny nieprawdziwej

nie jest uzasadniony, gdyż powód nie udowodnił tej nieprawdziwości. W ocenie

Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 316 § 1 k.p.c., nie wziął pod

uwagę wskazania w apelacji, że powód uzyskał opisane wyżej informacje już po

wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji. Sąd odwoławczy nietrafnie uznał, że

to pracownik ma udowodnić zasadność wypowiedzenia. Sąd nie uwzględnił

wniosku dowodowego powoda zmierzającego do udowodnienia wskazanych wyżej

okoliczności. Tymczasem, pracodawca powinien wskazać przyczynę

wypowiedzenia w piśmie o wypowiedzeniu, a w razie odwołania się pracownika od

wypowiedzenia do sądu, na nim spoczywa ciężar wykazania zasadności

wypowiedzenia. Dotyczy to także kryteriów doboru do zwolnienia. Sąd Okręgowy

nie wziął także pod uwagę, że pracownik zwalniany w trybie indywidualnym z

przyczyn, które go nie dotyczą, powinien mieć możliwość dokonania oceny

dokonanego mu wypowiedzenia, także w zakresie zastosowanych kryteriów doboru

do zwolnienia. Przyczyna wypowiedzenia powinna być tak sformułowana, aby

pracownik wiedział i rozumiał, z jakiego powodu pracodawca dokonuje

wypowiedzenia. Z tego względu, w oświadczeniu pracodawcy o wypowiedzeniu

umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony z powodu likwidacji jednego z

analogicznych stanowisk pracy powinna być wskazana nie tylko podstawowa

przyczyna wypowiedzenia (likwidacja stanowiska pracy), lecz także przyczyna

wyboru pracownika do zwolnienia z pracy (kryteria doboru) chyba, że jest oczywista

lub znana pracownikowi (art. 30 § 4 k.p.) (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10

września 2013 r., I PK 61/13, OSNP 2014 nr 12, poz. 166). Stanowisko to jest

obecnie utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego (np. wyroki z: 4 marca

2015 r., I PK 183/14, LEX nr 1678951; 11 marca 2015 r., III PK 115/14, LEX nr

1683410). Na pracodawcy spoczywa także ciężar dowodu, że zastosował kryteria

doboru oraz, że były one właściwe, w tym w szczególności, że odpowiadały

14

wymaganiu zastosowania obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny

pracowników i wyników ich pracy (wyroki Sądu Najwyższego z: 19 grudnia 1997 r.,

I PKN 442/97, OSNP 1998 nr 21, poz. 630; 30 września 2014 r., I PK 33/14, LEX nr

1537263). Dlatego uzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. i

art. 45 § 1 k.p.

W ogólności uzasadnione są także zarzuty odnoszące się do oceny Sądu

Okręgowego w kwestii świadczenia przez powoda pracy w warunkach

szczególnych.

Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, przepisy rozp. z

1983 r. podlegają ścisłej wykładni. W szczególności, Sąd Najwyższy uznaje, że

praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w

pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika

obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za

jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (np.: wyroki Sądu

Najwyższego z: 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325;

19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; 6 grudnia

2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07,

OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75 i 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152). Sąd

Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01

(OSNP 2002 nr 10, poz. 243) wskazał, że zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy odesłanie

do przepisów dotychczasowych, sankcjonujących obowiązywanie rozporządzenia,

można odnosić tylko do tych przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r., które regulują materię określoną w przepisie ustawy, a więc wiek

emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk, oraz warunki, na jakich osobom

wykonującym te prace przysługuje prawo do wcześniejszej emerytury. W związku z

tym okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach

określonych w rozporządzeniu, są okresy, w których praca w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy w warunkach

wyszczególnionych w wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia.

Praca taka, świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu obowiązującym na

15

danym stanowisku pracy, przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności

organizmu, stąd też wykonująca ją osoba ma prawo do emerytury wcześniej niż inni

ubezpieczeni. Prawo to stanowi przywilej i odstępstwo od zasady wyrażonej w art.

27 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a zatem regulujące je przepisy należy

wykładać w sposób gwarantujący zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo.

Tak zwana „wcześniejsza emerytura” jest dla powszechnego systemu świadczeń

emerytalnych instytucją wyjątkową, określającą szczególne uprawnienia. Zawarcie

przez ustawodawcę w zamkniętym katalogu wykazu pracowników zatrudnionych w

szczególnym charakterze wyłącza możliwość jego rozszerzania w procesie

stosowania prawa. Możliwość odstępstwa od zasady powszechnej - zwłaszcza ze

względu na przesłankę szczególnego charakteru zatrudnienia - pozostaje

atrybutem władzy ustawodawczej, a nie sądowniczej (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z: 22 lutego 2007 r., I UK 258/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81; 17

września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 328; 6 grudnia 2007 r.,

III UK 62/07, LEX nr 375653; 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; 13

listopada 2008 r., II UK 88/08, niepublikowany; z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09,

LEX nr 509022). Warunkiem przyznania wcześniejszej emerytury jest więc uznanie,

że praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w

pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika

obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za

jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Rodzaj pracy w szczególnych warunkach jest w załączniku do rozp. z 1983 r.

określany bardziej lub mniej ogólnie, ale zawsze stanowi punkt wyjścia do

zakwalifikowania określonej pracy jako pracy w szczególnych warunkach. W nin.

sprawie rodzaj pracy w warunkach szczególnych określa Dział XIV, zatytułowany

„Prace różne” w pkt. 17, wskazując, że jest to „Lakierowanie ręczne lub natryskowe

- nie zhermetyzowane”. Określenie rodzaju pracy w pkt. 17 działu XIV jest więc

precyzyjne i wyłącza prace inne niż lakierowanie. Kierując się (zasadniczo słusznie)

wytyczną ścisłej wykładni wskazanych przepisów rozp. z 1983 r. Sąd Okręgowy

stwierdził, że akt ten uznaje za pracę w warunkach szkodliwych lakierowanie „nie

zhermetyzowane”, a więc lakierowanie w bezpośrednim kontakcie organizmu

16

pracownika z odparowującym szkodliwe substancje lakierem. Nie można zatem

zdaniem Sądu uznać, że w zakresie takiego określenia pracy szkodliwej dla

zdrowia mieszczą się inne czynności, które nie narażają pracownika na taki

kontakt. Skoro więc powód, pracując na stanowisku lakiernika w zakładach pracy,

prowadzących naprawę uszkodzonej czy zużytej blacharki samochodowej,

zajmował się szeregiem czynności, związanych z przygotowaniem elementu

karoserii samochodowej do lakierowania, a więc kolejno: usuwaniem starego

lakieru, gruntowaniem, szpachlowaniem, szlifowaniem, potem lakierowaniem, czyli

pokrywaniem lakierem, a na koniec polakierowany element jeszcze polerował, to

wykluczone jest stwierdzenie, że powód stale, i w pełnym wymiarze czasu pracy

wykonywał czynności „lakierowania nie zhermetyzowanego” w rozumieniu

rozporządzenia. Jednocześnie Sąd zdefiniował lakierowanie jako pokrywanie

warstwą lakieru, to jest cieczą, która zmienia stan skupienia na stały, wskutek

przemian fizycznych i chemicznych, przez odparowanie, z podgrzewaniem czy

suszeniem. Zajmując takie stanowisko Sąd Okręgowy nie wziął jednak pod uwagę,

że jakkolwiek nie jest dopuszczalne przy ustalaniu okresów pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym, zaliczanie innych równocześnie wykonywanych prac w ramach

dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm

pracownika, to jednak od tej reguły istnieją odstępstwa. Jedno z nich dotyczy

sytuacji, kiedy inne równocześnie wykonywane prace stanowią integralną część

(immanentną cechę) większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną

pozycję załącznika do rozporządzenia (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 12

kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86 i z 24 czerwca 2015 r.,

II UK 260/14, LEX nr 1764810 oraz powołane w ich uzasadnieniach wcześniejsze

orzecznictwo). Dokonując wykładni pojęcia „Lakierowanie ręczne lub natryskowe -

nie zhermetyzowane”, zawartego pod poz. 17 w wykazie A, Dział XIV załącznika do

rozp. z 1983 r., Sąd nie wziął pod uwagę choćby potocznego doświadczenia, które

wskazuje, że proces lakierowania obejmuje szereg czynności związanych z

przygotowaniem lakierowanego przedmiotu, polerowaniem pomiędzy kolejno

nakładanymi warstwami itp. czynnościami, które z istoty rzeczy należą do

17

czynności tego samego wykonawcy. Doświadczenie to znajduje też potwierdzenie

w opisach zawodu lakiernika, na co zwracał uwagę skarżący w toku postępowania,

w tym w apelacji. Kwestia ta wymaga zatem bardziej starannego rozważenia przez

Sąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Wobec powyższego uzasadniony okazał się zarzut naruszenia § 2 „pkt. 1”

(powinno być „ust. 1”) rozp. z 1983 r. oraz „art. 17” (powinno być „poz. 17”) działu

XIV wykazu A. Bezpodstawny jest natomiast zarzut naruszenia § 1 ust. 1 pkt. 11

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie

szczegółowej treści świadectwa pracy oraz sposobu i trybu jego wydawania i

prostowania (Dz.U. z 1996 r. Nr 60, poz. 282 ze zm.), przez jego pominięcie i

nieuwzględnienie, że treść świadectwa pracy i zapisy w nim zawarte, a dotyczące

świadczenia pracy w warunkach szczególnych i o szczególnym charakterze wiążą

wszelkie organy i stanowią podstawę do przyjęcia ustaleń w nich zawartych. Ze

wskazanego przepisu wynika jedynie, że w świadectwie pracy zamieszcza się

informacje dotyczące okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Nie daje on jednak podstawy do wniosku, że informacja

tego rodzaju ma charakter wiążący dla wszelkich organów, w tym dla sądu. Zarzut

ten należy wiązać z przedstawionym w rozpoznawanej skardze procesowym

zarzutem naruszenia art. 244 i 245 k.p.c., przez ich pominięcie i nieuwzględnienie,

że treść dokumentów świadectw pracy powoda świadczy o wykonywaniu przez

niego pracy w warunkach w nich opisanych. Zarzut ten został sformułowany bez

powołania art. 391 § 1 k.p.c., co uniemożliwia Sądowi Najwyższemu, związanemu

podstawami zaskarżenia kasacyjnego (art. 39813

§ 1 k.p.c.), jego odniesienie do

postępowania apelacyjnego. Bezpodstawny jest także zarzut naruszenia art. 328 §

2 k.p.c., przez jego pominięcie i niesporządzenie uzasadnienia w zakresie

wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Również ten zarzut został

przedstawiony bez powołania art. 391 § 1 k.p.c. Poza tym, w ocenie Sądu

Najwyższego z uzasadnienia zaskarżonego wyroku jasno wynika jakie były

podstawy faktyczne rozstrzygnięcia. Podobnie wadliwie (bez powołania art. 391 § 1

k.p.c.) zarzucono w skardze kasacyjnej naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., który

niezależnie od tego, jako dotyczący oceny dowodów, nie może być podstawą

skargi kasacyjnej (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

18

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

kc