I UK 382/14

Sygn. akt I UK 382/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania A.S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę uczniowską z tytułu całkowitej niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 1 lipca 2011 r. odmówił A.

S. prawa do renty uczniowskiej z uwagi na niestwierdzenie u ubezpieczonej

całkowitej niezdolności do pracy.

2

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 26 czerwca 2013 r. oddalił odwołanie

ubezpieczonej od tej decyzji.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona A. S. pobierała rentę z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy dla ucznia/studenta w okresie od 1 listopada 1997

r. do 30 kwietnia 2011 r. Świadczenie to zostało przyznane na podstawie przepisów

art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40 poz. 267 ze zm.). Kolejny wniosek w sprawie

przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy skarżąca złożyła w dniu 23 marca

2011 r. Orzeczeniem Komisji Lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

21 czerwca 2011 r. stwierdzono, iż wnioskodawczyni nie jest całkowicie niezdolna

do pracy. Schorzeniami wiodącymi odwołującej się są schorzenia neurologiczne i

neurochirurgiczne. Powołany w toku procesu biegły sądowy specjalista z zakresu

neurologii rozpoznał u wnioskodawczyni stan po przebytym w dzieciństwie (1996 r.)

leczeniu operacyjny usunięcia guza płata czołowego lewego (astrocytoma), stan po

usunięciu guza skrzyżowania nerwów wzrokowych w 2007 r. oraz stan po

zaklipsowaniu tętniaka tętnicy łączącej tylnej i rozwidleniu tętnicy szyjnej

wewnętrznej lewej oraz usunięciu nurofibroma śródpiersia tylnego w 2008 r., bez

wznowy procesu rozrostowego potwierdzonego kontrolnymi badaniami MRI

(ostatnio z 2010 r.), niewielkiego stopnia niedowład prawych kończyn oraz

okresowe dolegliwości bólowe głowy i epizody zawrotów głowy ustępujące

samoistnie, bez prowadzonego leczenia farmakologicznego. W ocenie biegłego

neurologa, aktualny stan kliniczny, przebyte schorzenia oraz stopień nasilenia

objawów nie naruszają z punktu widzenia neurologicznego sprawności organizmu

badanej w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do pracy. Wnioskodawczyni

nie podzieliła stanowiska biegłego neurologa podkreślając, między innymi, że jej

stan zdrowia znacznie się pogorszył. W szczególności skarżąca argumentowała, iż

cierpi na silne bóle i zawroty głowy, które w ostatnich latach się nasiliły. W wyniku

zażywanych leków jest senna, rozdrażniona i stale musi przebywać pod opieką

drugiej osoby. Biegły neurolog w opinii uzupełniającej, po zapoznaniu się z

zarzutami wnioskodawczyni, podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Z kolei

biegły specjalista neurochirurg i neurotraumatolog potwierdził opinię biegłego

neurologa w części dotyczącej zdiagnozowanych u badanej schorzeń oraz w

3

kwestii braku całkowitej niezdolności do pracy ubezpieczonej w okresie od 30

kwietnia 2011 r. do 27 listopada 2012 r. Jednakże w związku z wynikiem badania

rezonansu magnetycznego głowy z dnia 28 listopada 2012 r. uznał, że

wnioskodawczyni stała się ponownie całkowicie niezdolna do pracy od tej daty.

W tak ustalonym stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy stwierdził,

że wnioskodawczyni nie spełniała przesłanek niezbędnych do uzyskania renty z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy w rozumieniu przepisów art. 12 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748; dalej: ustawa o emeryturach

i rentach z FUS) w okresie od 30 kwietnia 2011 r. do dnia 28 listopada 2012 r. i tym

samym nie nabyła również uprawnień do renty uczniowskiej począwszy od dnia 1

maja 2011 r. - na mocy art. 180 ust. 1 pkt. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W świetle powołanego przepisu prawo do renty uczniowskiej zachowują bowiem

osoby, które nabyły uprawnienia do tego świadczenia przed dniem 1 stycznia

1999 r., o ile po tej dacie są całkowicie i nieprzerwanie niezdolne do pracy, choćby

ta niezdolność miała charakter okresowy. Jak zaś wynika z zebranego w sprawie

materiału dowodowego, wnioskodawczyni była całkowicie niezdolna do pracy

nieprzerwanie do dnia 30 kwietnia 2011 r. Po tej dacie, z uwagi na stopień nasilenia

schorzeń, brak było podstaw do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy

ubezpieczonej. W konsekwencji odwołująca się utraciła prawo do renty

uczniowskiej po dniu 30 kwietnia 2011 r., a okoliczność, iż ponownie stała się ona

całkowicie niezdolna do pracy od dnia 28 listopada 2012 r. pozostaje bez znaczenia

dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Apelację od wyroku wywiodła wnioskodawczyni, zaskarżając wyrok w

całości.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2014 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podkreślono, że istotą niniejszego sporu jest

ustalenie, czy wnioskodawczyni po dniu 30 kwietnia 2011 r. jest nadal osobą

całkowicie niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, a w konsekwencji - czy zachowuje prawo do uczniowskiej renty z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Sąd Apelacyjny uznał za niezbędne

uzupełnienie postępowania dowodowego i w tym celu przeprowadził dodatkowo

4

dowód z opinii biegłego sądowego specjalisty z zakresu neurochirurgii. Biegły

sądowy w oparciu o przeprowadzone badanie oraz analizę udostępnionej

dokumentacji lekarskiej rozpoznał u wnioskodawczyni stan po dwukrotnej operacji z

powodu guza mózgu, stan po wyłączeniu z krążenia mnogich tętniaków mózgu

drogą embolizacji wewnątrznaczyniowej, zaburzenia tonacji jatrogenne - stan po

usunięciu guza okołotchawiczego, niewielki niedowład połowiczny prawostronny

nieograniczający funkcji ruchu i samodzielności ruchowej, otyłość na tle niskiej

aktywności ruchowej oraz zaburzeń endokrynologicznych i uznał,

że wnioskodawczyni nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Wskazał,

że wnioskodawczyni przebyła liczne operacje związane z powstawaniem

nowotworów o niskim stopniu złośliwości oraz nieprawidłowości w zakresie naczyń

mózgowych (tętniaki mózgu), które w przypadku wnioskodawczyni mają charakter

rozwojowy a nie wrodzony i tym istotnie różnią się od typowych wad naczyniowych.

Wszystkie przebyte metody leczenia przebiegły pomyślnie. Biegły nie stwierdził

istotnych następstw schorzeń tak poważnych, jak guzy podstawy czaszki czy wady

naczyniowe, które przebiegałyby z krwawieniem wewnątrzczaszkowym. Stan

neurologiczny w aspekcie objawów ubytkowych ocenił jako bardzo dobry.

Potwierdzili to biegli z zakresu neurologii i neurochirurgii. Biegły neurolog badający

stan wnioskodawczyni po schorzeniach neurochirurgicznych nie stwierdził objawów

uszkodzenia układu nerwowego czyniących wnioskodawczynię całkowicie

niezdolną do pracy. Na podstawie badań obrazowych mózgowia, rezonansu

magnetycznego i tomografii komputerowej nie stwierdzono wznowy procesu

nowotworowego (istniało takie podejrzenie w 2012 r.). Podkreślono, że z punktu

widzenia onkologii chora po pięcioletnim okresie przeżycia po leczeniu guza

mózgu, bez wznowy procesu nowotworowego i bez uszkodzeń układu nerwowego,

jest osobą wyleczoną. Przebieg wyłączenia tętniaków z krążenia także przebiegł

pomyślnie, bez żadnych uszkodzeń stanu neurologicznego. Z punktu widzenia

neurochirurgicznego wnioskodawczyni jest wyleczona, choć nigdy nie można

przewidzieć powstania nowej wady lub udrożnienia naczynia. Podstawą uznania

wnioskodawczyni w latach 1997-2011 za całkowicie niezdolną do pracy był

niedowład połowiczny, zaburzenia równowagi, oczopląs, stan w sposób znaczny

utrudniający lokomocję i samoobsługę oraz to, że wnioskodawczyni znajdowała się

5

w okresie realnej wznowy procesu nowotworowego, co wymagało wnikliwej

obserwacji. Od co najmniej 2012 r. nie można wnioskodawczyni uznać za

całkowicie niezdolną do pracy. Uwzględniając powyższą opinię biegłego

neurochirurga oraz opinie neurologa i neurochirurga wydane w postępowaniu

odwoławczym, zgodne we wnioskach z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS i

Komisji Lekarskiej, Sąd Apelacyjny stwierdził, że brak podstaw do uznania

wnioskodawczyni za całkowicie niezdolną do pracy. W tym stanie rzeczy, skoro

stan zdrowia skarżącej uległ poprawie i nie jest ona nadal, tj. po 30 kwietnia

2011 r., osobą całkowicie niezdolną do pracy, to nie zachowała prawa do renty

uczniowskiej, do której była uprawniona na podstawie art. 63 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną wnioskodawczyni.

Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: art. 61

ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 63 ustawy z 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, przez odmowę

przywrócenia prawa do renty w ciągu 18 miesięcy od ustania tego prawa pomimo

tego, że ubezpieczona ponownie stała się niezdolna do pracy w tym okresie oraz

przyjęcie, iż skarżąca nie była całkowicie niezdolna do pracy po dniu 30 kwietnia

2012 r. a przed dniem 28 listopada 2012 r. Ponadto skargę oparto na podstawie

naruszenia przepisów postępowania: 1/ art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1

k.p.c. w ten sposób, że uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji nie posiada

wszystkich koniecznych elementów i zawiera kardynalne braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną. Treść uzasadnienia orzeczenia uniemożliwia całkowicie

dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania wyroku; 2/ art. 328 §

2 k.p.c. w ten sposób, że Sąd drugiej instancji pominął część materiału

dowodowego zebranego przez Sąd pierwszej instancji. W przedmiotowym

procesie, w świetle art. 382, art. 233 § 1 i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1

k.p.c. obowiązkiem Sądu drugiej instancji było rozważenie całego zgromadzonego

materiału dowodowego, odniesienie się do wyników postępowania przed Sądem

Okręgowym i wyjaśnienie dokonanej przez siebie oceny dowodów oraz

przedstawienie poczynionych na tej podstawie ustaleń w zakresie stanu

faktycznego sprawy i danie temu wyrazu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku;

6

3/ art. 217 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. w ten sposób, że Sąd drugiej instancji

nie przeprowadził wnioskowanych w apelacji i postępowaniu apelacyjnym

dowodów, pomijając w uzasadnieniu ich zgłoszenie, przy czym potrzeba ich

zgłoszenia pojawiła się dopiero na etapie postępowania apelacyjnego, kiedy Sąd

pierwszej instancji orzekł wbrew treści dokumentów potwierdzających stan

faktyczny. Sąd pozbawił w ten sposób skarżącą możliwości wykazania, iż co

najmniej od 10 lipca 2012 r. do 28 listopada 2012 r. była całkowicie niezdolna do

pracy; 4/ art. 286 k.p.c. w ten sposób, że Sąd nie zażądał ustnego wyjaśnienia

opinii złożonej na piśmie przez biegłego sądowego S. K., co z jednej strony

uniemożliwiło ustalenie dokładnej daty wyleczenia skarżącej w 2012 r. i faktu jej

całkowitej niezdolności do pracy przed 2012 r., a z drugiej strony stanowiło

podstawę do przyjęcia przez Sąd, że skarżąca nie była całkowicie niezdolna do

pracy przed dniem 28 listopada 2012 r.; 5/ art. 236 k.p.c. w związku z art. 240 § 1

k.p.c. w ten sposób, że pomiędzy wydaniem postanowienia na rozprawie w dniu 11

grudnia 2013 r. a wysłaniem pisma do biegłego Sąd zmienił fakty podlegające

stwierdzeniu, dokonując tej zmiany bez wydania postanowienia. Skarżąca wniosła

o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości, a także poprzedzającego wyroku

Sądu Okręgowego, i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy przez uchylenie decyzji

organu rentowego albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny, a nadto wniosła o zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego, w tym zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

W załączeniu do pisma przewodniego z dnia 7 kwietnia 205 r. pełnomocnik

ubezpieczonej przysłał najnowsze badania ubezpieczonej (z dnia 4 marca 2015 r.),

z którego wynika, że jej stan zdrowia w dalszym ciągu się pogarsza i wniósł o

przeprowadzenie dowodu na okoliczność stałej, niewyleczonej i jak dotąd

niewyleczalnej choroby ubezpieczonej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

7

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od

przypomnienia, że ubezpieczona A. S. nabyła prawo do uczniowskiej renty z tytułu

niezdolności do pracy na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.; dalej jako ustawa o z.e.p.). Omawiany przepis, obowiązujący do dnia 1

stycznia 1999 r., zawierał normę statuującą prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy dla uczniów szkół ponadpodstawowych, studentów szkół wyższych (do 15

listopada 1991 r. również uczestników studiów doktoranckich lub aspirantury

naukowej), którzy stali się całkowicie niezdolni do pracy w czasie uczęszczania do

szkoły lub odbywania studiów. Było to świadczenie z ubezpieczenia społecznego

pracowników, udzielane niepozostającym w stosunku zatrudnienia uczniom szkół

ponadpodstawowych, a więc w systemie świadczeń z ubezpieczenia społecznego

pracowników wyjątkowe. Mogło być wobec tego traktowane nie jako przysługujące

w ramach stosunku ubezpieczenia społecznego, lecz tylko jako świadczenie

wypłacane z funduszy instytucji ubezpieczeniowej w związku z zaistnieniem

okoliczności podobnych do ryzyka objętego ubezpieczeniem (powstaniem

niezdolności do pracy). Renta, przewidziana w art. 63 ust. 1, mieszczącym się w

dziale III, rozdziale 3 ustawy o z.e.p., dotyczącym świadczeń dla niektórych osób

niebędących pracownikami oraz niebędących także - z innego tytułu - podmiotami

stosunku ubezpieczenia społecznego (por. art. 4 i 41

ustawy z dnia 25 listopada

1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych - jednolity tekst:

Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), sytuowała się jako świadczenie

jednostronne, niezależne od składki na ubezpieczenie, spełniające funkcję socjalną

wobec podmiotów pozostających poza ubezpieczeniem. Była zatem traktowana

jako świadczenie szczególnego rodzaju, co przesądzało o konieczności ścisłej

interpretacji warunków jej przysługiwania. Celem tej regulacji była ochrona ludzi

młodych, którzy przed podjęciem pracy, już w trakcie uczęszczania do szkoły i

przysposabiania się dopiero do przyszłego zawodu, stali się całkowicie niezdolni do

wykonywania w przyszłości zatrudnienia w normalnych warunkach, z utratą

perspektyw samodzielnego utrzymania się w przyszłości. W swych orzeczeniach

Sąd Najwyższy jednolicie wskazywał, że tzw. „renta uczniowska” przysługuje tylko

wówczas, gdy ubezpieczeni stali się (w ówczesnym brzmieniu przepisu) inwalidami

8

I lub II grupy w czasie uczęszczania do szkoły lub odbywania studiów (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1987 r., III UZP 42/87, OSNCP 1989 z. 3,

poz. 46, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1988 r. II URN 237/88,

OSNCP 1990 z. 12, poz. 157 oraz OSP 1990 nr 10, poz. 741 z glosą H.

Pławuckiej). Przesłanką prawa do świadczenia ustawodawca uczynił utratę

możliwości dalszego pobierania nauki w szkole ponadpodstawowej (a tym samym

zdobycia zawodu odpowiedniego do stanu zdrowia), toteż datę powstania

niezdolności do pracy wiązał z czasem uczęszczania do szkoły nawet wówczas,

gdy niezdolność ta powstała dopiero na skutek istotnego pogorszenia się stanu

zdrowia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1988 r., II URN 237/88,

OSNCP 1990 nr 12, poz. 157; z dnia 6 kwietnia 2001 r., II UKN 313/00, OSNAPiUS

2002 nr 24, poz. 604; z dnia 19 września 2003 r., IIUK 39/03, Legalis). Podkreślano

przy tym konieczność wykazania czasowego a nie przyczynowego związku

powstania całkowitej niezdolności do pracy z uczęszczaniem do szkoły (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2000 r., II UKN 431/99, OSNAPiUS 2002 nr 2,

poz. 51). Jednocześnie zauważano, że nie traci prawa do renty uczniowskiej osoba,

która stała się całkowicie niezdolna do pracy w czasie uczęszczania do szkoły,

także w sytuacji, gdy po ukończeniu tej szkoły podjęła zatrudnienie, lecz nie nabyła

z tego tytułu prawa do renty inwalidzkiej. Pogląd ten uzasadniano tym, że podjęcie

zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. nie mogło

powodować ujemnych skutków prawnych i stawiać ich w gorszej sytuacji od osób,

które zatrudnienia nie podjęły. Podjęcie zatrudnienia, a więc dążenie do

zdobywania środków utrzymania we własnym zakresie, nie mogło implikować

negatywnych konsekwencji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1987 r.,

III UZP 42/87, OSNCP 1989 nr 3, poz. 46).

Wprawdzie na podstawie art. 195 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2015 r., poz. 748 ze zm.; dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS) z

dniem 1 stycznia 1999 r. utraciła moc obowiązującą ustawa o z.e.p., a wraz nią

art. 63 tego aktu, jednak w myśl art. 180 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS, osoby, którym w dniu wejścia w życie tej ustawy przysługiwały emerytury,

renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinne na podstawie przepisów,

9

o których mowa w art. 195, zachowują prawo do tych świadczeń w wysokości

ustalonej przed dniem wejścia w życie ustawy, z zastrzeżeniem ust. 2-5 i z

uwzględnieniem ust. 6-9. Przepis ten potwierdził regułę zachowania prawa do

świadczeń przyznanych na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów

prawa, co jest zgodne z zasadą ochrony praw słusznie nabytych. Z tej - zawartej w

przepisach przejściowych - regulacji wynika wprost, że ubezpieczony, który nabył

prawo do uczniowskiej renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 63 ust.

1 ustawy o z.e.p., zachował to prawo, skoro przepis art. 180 ustawy o emeryturach i

rentach odnosi się do każdego rodzaju rent z tytułu niezdolności do pracy

przyznanych na podstawie przepisów, o których mowa w art. 195, w tym prawa do

rent pobieranych na podstawie przepisów ustawy o z.e.p. Oznacza to, że obecnie

obowiązujące przepisy nie derogowały uprawnień do uczniowskich rent z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy nabytych na podstawie poprzednio

obowiązującego art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. W aktualnym stanie prawnym tego

rodzaju prawo ubezpieczonego mogłoby zatem ustać na zasadach ogólnych

określonych w art. 101 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. gdyby ustał

którykolwiek z warunków wcześniej wymaganych do uzyskania tego świadczenia,

a zatem w szczególności, gdyby stan zdrowia ubezpieczonej uległ poprawie w

stopniu, który obecnie nie czyni jej całkowicie niezdolną do pracy. W konsekwencji

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 sierpnia 2001 r., II UKN 517/00, (OSNP 2003 nr

10, poz. 259) stwierdził, że osoba, która nabyła prawo do uczniowskiej renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p.,

zachowuje prawo do tego świadczenia z mocy art. 180 ust. 1 pkt 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, jeżeli w dalszym ciągu jest całkowicie i nieprzerwanie

niezdolna do pracy, choćby ta niezdolność do pracy miała charakter okresowy.

Pogląd ten powtórzono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2003 r., II UK

170/03 (Legalis).

W uchwale z dnia 5 lipca 2001 r., III ZP 10/01 (OSNAPiUS 2001 nr 23,

poz. 694) Sąd Najwyższy wyjaśnił zaś, że nowe uregulowania nie pozwalają

obecnie przyznać prawa do takiego świadczenia osobie, która stała się całkowicie

niezdolna do pracy po dniu 1 stycznia 1999 r., a więc po wejściu w życie ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r., nie mogą wszak pozbawiać prawa do świadczenia

10

uprzednio zgodnie z prawem przyznanego. Zasada ochrony praw słusznie

nabytych nie może jednak oznaczać zachowania prawa do świadczenia w

sytuacjach które i w poprzednim stanie prawnym powodowały jego ustanie. Jeżeli

więc stan zdrowia osoby uprawnionej do świadczenia uległ poprawie i nie jest ona

obecnie całkowicie niezdolna do pracy, a ustalenie powyższego nastąpiło po

przeprowadzeniu badań kontrolnych dopuszczalnych w świetle prawa, brak

podstaw do utrzymywania świadczenia

Nie ma natomiast racji skarżąca upatrując możliwość rozstrzygnięcia sporu o

jej dalsze prawo do przedmiotowej w oparciu o unormowanie zawarte w art. 61

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tym przepisem, prawo do renty,

które ustało z powodu ustąpienia niezdolności do pracy, podlega przywróceniu,

jeżeli w ciągu 8 miesięcy od ustania prawa do renty ubezpieczonym ponownie stał

się niezdolny do pracy. Można przyjąć, że przywrócenie prawa do renty

charakteryzuje się pełnym automatyzmem, polegającym na tym, iż jedyną

przesłanką podlegającą ocenie w razie ubiegania się o to świadczenia na

podstawie powołanego przepisu, jest kwestia niezdolności do pracy wnioskodawcy

(jej powstania w stosownym przedziale czasu). Z literalnego brzmienia art. 61

ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie wynikają jakiekolwiek ograniczenia co do

rodzaju renty zależnej od niezdolności do pracy, do której prawo podlega

przywróceniu w trybie tego przepisu. Funkcja, jaką przepis ten pełni w wśród

uregulowań dotyczących nabywania uprawnień do świadczeń rentowych,

wynikająca z jego usytuowania w systemie ubezpieczenia rentowego, została

wyjaśniona w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2009 r.,

II UZP 1/09 (OSNP 2009 nr 19-20, poz. 263). Stwierdzono w nim, że chociaż

przepis odwołuje się do niezdolności do pracy, to w istocie dotyczy pozostałych

warunków prawa do renty określonych w art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, a jego celem jest zapobieganie ustalaniu na nowo stażu

ubezpieczeniowego i jego częstości (art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 i

2 ustawy). W rezultacie art. 61 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma

zapobiegać ustalaniu na nowo prawa do renty określonej w art. 57 ust. 1ustawy,

gdyż niejednokrotnie spełnienie warunków określonych w pkt 2 i 3 tego artykułu

byłoby bardzo utrudnione, a czasem wręcz niemożliwe w sytuacji pozostawania

11

przez ubezpieczonego poza stosunkiem ubezpieczeń społecznych po ustaniu

prawa do świadczenia rentowego. W konsekwencji art. 61 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS nie ma zastosowania do rent unormowanych w art. 57 ust. 2 tej

ustawy, gdyż nabycie prawa do renty na podstawie tego przepisie nie wymaga

spełnienia przez określone w nim osoby warunku częstości stażu

ubezpieczeniowego ani warunku czasu powstania niezdolności do pracy. W razie

utraty - z uwagi na ustanie całkowitej niezdolności do pracy - prawa nabytego z

mocy art. 57 ust. 2 ustawy, prawo do tego świadczenia powstaje z dniem

ponownego ziszczenia się warunku całkowitej niezdolności do pracy. Podobnie

rzecz się ma z rentą z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy

pracy lub chorobą zawodową, do której prawo - w świetle art. 17 ustawy z dnia 30

października 2002 r. i ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.) -

jest niezależne od stażu ubezpieczeniowego i daty wystąpienia niezdolności do

pracy. Również w tym przypadku w razie ustania owego prawa z powodu

ustąpienia niezdolności do pracy, prawo to podlega przywróceniu, jeśli

ubezpieczony ponownie stał się niezdolny do pracy w następstwie wypadku przy

pracy lub choroby zawodowej, niezależnie od czasu, jaki upłynął od ustania

pierwotnego prawa do świadczenia.

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy wypada

stwierdzić, że art. 61 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie ma zastosowania

do rent uczniowskich/studenckich z tytułu niezdolności do pracy. Prawo do tego

świadczenia nie tylko nie było nabywane na warunkach określonych w art. 57 ust. 1

pkt 2 i 3 tej ustawy, ale jego podstawę stanowił przepis art. 63 nieobowiązującej już

ustawy o z.e.p. Wprawdzie art. 180 ust. 1 pkt ustawy o emeryturach i rentach z

FUS gwarantował osobom, które nabyły uprawnienia rentowe na podstawie ustawy

o z.e.p., zachowanie tych praw pod rządami ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

ale tylko tak długo, jak długo spełniały one warunki do dalszego pobierania

świadczenia. Jeśli zatem prawo do renty uczniowskiej ustało z powodu ustąpienia

całkowitej niezdolności do pracy świadczeniobiorcy, nie może ono zostać

przywrócone w razie ponownego stwierdzenia owej niezdolności, gdyż – jak

wskazano wyżej – spełnienie po dniu 1 stycznia 1999 r. przesłanek określonych w

12

art. 63 ustawy o z.e.p. nie implikuje powstania prawa do tegoż świadczenia, skoro

prawa takiego nie przewidują przepisy obecnie obowiązującej ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. Funkcję zbliżoną do dawnej renty uczniowskiej z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy spełnia obecnie renta socjalna.

Decydujące znaczenie dla prawidłowego zastosowania przez Sądy

orzekające w niniejszej sprawie prawa materialnego miało zatem dokonanie

niezbędnych ustaleń faktycznych, a ściślej wyjaśnienie, czy po zakończeniu okresu,

na jaki uprzednio przyznano A. S. prawo do renty uczniowskiej, odwołująca się była

nadal osobą całkowicie niezdolną. Ustalenie tej okoliczności wymagało zaś

wiadomości specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c. W judykaturze akcentuje

się konieczność zasięgania w sporach o rentę z tytułu niezdolności do pracy opinii

biegłych lekarzy właściwych specjalności do oceny stanu zdrowia ubezpieczonych

z punktu widzenia możliwości wykonywania zatrudnienia (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2007 r., I UK 304/06, LEX nr 898844; z dnia 8 maja

2008 r., I UK 356/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 234; z dnia 5 czerwca 2008 r., III

UK 9/08, LEX nr 494139; z dnia 3 września 2009 r., III UK 30/09, LEX nr 537018; z

dnia 15 września 2009 r., II UK 1/09, LEX nr 574538; z dnia 13 października 2009

r., II UK 106/09, LEX nr 558589; z dnia 12 stycznia 2010 r., I UK 204/09, LEX nr

577813). Wynikające z powołanego przepisu ograniczenie samodzielności sądu w

zakresie dokonywania ustaleń wymagających wiadomości specjalnych obejmuje w

sprawie o uczniowską rentę z tytułu niezdolności do pracy ocenę etiologii, momentu

powstania, aktualnego stopnia nasilenia diagnozowanych u wnioskodawcy

schorzeń, ich wzajemnych powiązań i wpływu na możliwość świadczenia pracy

zarobkowej. Zasadniczo celowe jest zasięganie kompleksowej opinii lekarskiej w tej

materii, skoro zdrowie człowieka, determinujące możliwość wykonywania pracy,

stanowi pewną integralną całość. Do kompleksowej analizy stanu zdrowia

ubezpieczonego niezbędne jest zasięgnięcie opinii biegłych właściwych

specjalności. Sporządzając opinię na temat stanu zdrowia osoby ubiegającej się o

prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, biegli powinni przy tym dysponować

pełnym materiałem w postaci wyników badań i dowodów leczenia pacjenta.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie zasięgnięto wprawdzie opinii biegłego

neurologa oraz dwóch neurochirurgów, jednakże opinie te zostały sporządzone

13

oddzielnie, a Sąd drugiej instancji ostatecznie oparł swoje ustalenia na opinii

neurochirurgicznej sporządzonej w postępowaniu apelacyjnym, nie zauważając i

nie wyjaśniając jej sprzeczności z opinią biegłego neurochirurga wykonaną na

zlecenie Sądu Okręgowego. Autor tej ostatnie opinii stwierdził bowiem brak

całkowitej niezdolności do pracy odwołującej się po upływie okresu, na jaki

przyznano jej prawo do renty, tj. po 30 kwietnia 2011 r., i ponowne powstanie owej

niezdolności w dniu wykonania badania rezonansem magnetycznym w listopadzie

2012 r. Natomiast biegły neurochirurg wypowiadający się w toku postępowania

drugoinstancyjnego utratę przez ubezpieczoną całkowitej niezdolności do pracy

oznaczył dość ogólnikowo jako przypadającą na co najmniej 2012 r. i jednocześnie

wykluczył ponowne jej powstanie do czasu sporządzenia opinii. Słuszny jest zatem

zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 286 k.p.c. w

związku z art. 382 k.p.c. Nie rozważono bowiem całego zgromadzonego w toku

procesu materiału dowodowego i nie zażądano od biegłego złożenia w trybie art.

286 k.p.c. ustnego wyjaśnienia opinii lub sporządzenia dodatkowej opinii na piśmie

celem wyjaśnienia zasygnalizowanych sprzeczności i odniesienia się do zastrzeżeń

strony. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 stycznia

2011 r., II UK 205/10 (LEX nr 785670), jeżeli wymaga się od ubezpieczonego

wykazania niezdolności do pracy jako przesłanki faktycznej i prawnej renty, to bez

rozważenia jego zarzutów do opinii medycznej nie można uznać, że doszło do

dostatecznego wyjaśnienia sprawy. Nie chodzi bowiem tylko o sytuację, w której

opinia nie jest korzystna dla strony, ale o sytuację procesową, w której strona

postawiła zarzuty do opinii biegłego, a te nie zostały rozważone.

Sąd Apelacyjny nie rozważył też wszystkich wniosków dowodowych

zgłoszonych przez odwołującą się w postępowaniu drugoinstancyjnym, a w każdym

razie nie dał temu wyrazu w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku. Sąd nie

może zaś - bez naruszenia art. 217 § 1 w związku z art. 227 k.p.c. - pominąć

środków dowodowych na wykazywane przez stronę okoliczności w przypadku,

gdy nie zostały wyjaśnione sporne fakty mające znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2011 r., I PK 135/10, LEX nr

794776). W przedmiotowym przypadku inicjatywa dowodowa odwołującej się

dotyczyła kwestii mającej decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawie

14

wnioskodawczyni do renty uczniowskiej, tj. dalszego trwania całkowitej niezdolności

do pracy zapoczątkowanej w trakcie pobierania nauki w szkole.

Nade wszystko jednak można mieć zastrzeżenia do sposobu zasięgania

przez Sądy orzekające w sprawie opinii biegłych lekarzy na temat stopnia

niezdolności do pracy ubezpieczonej. Ocenie poddano bowiem tylko stan

neurologiczni i neurochirurgiczny odwołującej się, a biegli lekarze tych specjalności

wypowiadali się w tej kwestii oddzielnie. Jak zaś wskazano wyżej, celowe był w tej

sytuacji zasięgnięcie opinii łącznej, i to nie tylko specjalistów w tychże dziadzin

medycyny. Warto zauważyć, że skarżąca w przeszłości poddana była kilku

zabiegom neurochirurgicznym z powodu guzów i tętniaków mózgu oraz guza

okołotchawiczego. Biegli lekarze wskazują na nowotworowe i rozwojowe podłoże

tych schorzeń. Celowe było zatem poszerzenia grona autorów opinii o specjalistów

z zakresu onkologii i ewentualnie innych dziedzin medycyny dla wyjaśnienia

etiologii i charakteru schorzeń, na które cierpi ubezpieczona, dotychczasowego

przebiegu procesu chorobowego oraz rokowań na przyszłość. Dopiero wówczas

można będzie stwierdzić, czy diagnozowane u odwołującej się schorzenia są

wyleczalne lub czy można przy prawidłowym leczeniu uzyskać istotną i długotrwałą

poprawę stanu zdrowia, umożliwiającą skarżącej wejście na rynek pracy, czy też

mamy jedynie do czynienia z chwilową poprawą stanu neurologicznego i

neurochirurgicznego po kolejnym zabiegu operacyjnym, podczas gdy proces

chorobowy trwa nadal i manifestuje się nowymi zmianami nowotworowymi lub

naczyniowymi, wymagającymi intensyfikacji leczenia (na co zdają się wskazywać

przedkładane przez ubezpieczoną wyniki badań i dowody leczenia z okresu po

wstrzymaniu wypłaty renty), a w konsekwencji – czy po dacie 30 kwietnia 2011 r.

odwołująca się była nadal całkowicie niezdolna do pracy, czy też rzeczywiście

odzyskała częściową zdolność do pracy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

kc

15