II PK 211/14

Sygn. akt II PK 211/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z powództwa J. B., P. B. i T. H.

przeciwko G. S.A. w S.

o odprawę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda T. H. od wyroku Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 7

kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt. I i III w odniesieniu do

powoda T. H. i w tym zakresie sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w Ś. wyrokiem z 7 kwietnia 2014 r. oddalił apelacje powodów

i pozwanego pracodawcy od wyroku Sądu Rejonowego w Ś. z 16 grudnia 2013 r.,

który zasądził odprawę pieniężną jedynie powodowi J. B. Powodowie dochodzili

2

odpraw pieniężnych na podstawie ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

niedotyczących pracowników. Wcześniej 31 października 2012 r. pozwany

wypowiedział im umowy o pracę wskazując za przyczynę „częste zastrzeżenia co

do jakości produkowanych wyrobów granitowych, co narażało pracodawcę na straty

finansowe i utratę kluczowych klientów”. Powodowie byli zatrudnieni jako

operatorzy łuparki i wytwarzali kostkę granitową. Powód J.B. pracował na dużej

łuparce a powodowie T.H. i P.B. na małych łuparkach. Kostka była zsypywana na

jedną pryzmę i nie można było ustalić kto jest wykonawcą. Zastrzeżenia do jakości

kostki zaczęły się od lipca 2012 r. co łączyło się z kontrolami jakości. Stwierdzano

złą jakość (wymiary, kształt). Wadliwe kostki stanowiły 1-2% wyprodukowanej

dziennie kostki, co było wynikiem złej jakości kamienia. Jesienią 2012 r.

ponumerowano boksy i każda łuparka wsypywała kostkę do boksu z innym

numerem. Na początku 2012 r. pozwany zatrudniał 14 operatorów łuparki. Na 1

listopada 2012 r. stan zatrudnienia na tym stanowisku wynosił 7 osób, na 1 stycznia

2013 r. 5 osób a na 16 kwietnia 2013 r. 4 osoby. Od 2 stycznia 2012 r. do 1 lutego

2013 r. zatrudnienie zmniejszono ze 185 do 138 osób. W lutym 2013 r. przyjęto

regulamin dobrowolnych odejść dla pracowników, przewidujący odprawy od 3 do 7

wynagrodzeń w zależności od stażu.

W pierwotnej sprawie z odwołań od wypowiedzeń umów o pracę Sąd

Rejonowy w Ś. wyrokiem z 24 czerwca 2013 r., … 225/12, zasądził powodom

odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązania umów o pracę, podnosząc w

uzasadnieniu, że oświadczenia o wypowiedzeniu umów o pracę były nieprecyzyjne

i niekonkretne. Pozwany zastosował odpowiedzialność zbiorową nie wskazując

konkretnych zarzutów odnośnie każdego z powodów.

W obecnej sprawie Sąd Rejonowy uznał, że prawo do odprawy ma tylko

powód J.B., do pracy którego nie było uwag. Natomiast w odniesieniu do powodów

T.H. i P.B. wypowiedzenia mogły być i były usprawiedliwione. Pozwana nie

wykazała, który z powodów wyprodukował wadliwą kostkę. Zarzucanie wszystkim

pracownikom złej jakości wyrobu było nieprawidłowe. Pozwana wykazała, że

produkowana kostka była wadliwa, jednak nie była w stanie jednoznacznie wykazać

przez którego z kliniarzy. Pozwany zmienił organizację pracy i zastosował podział

3

na boksy dla poszczególnych łupiarzy zbyt późno, a wypowiadając umowy o pracę

zastosował prostą odpowiedzialność zbiorową. Odszkodowania zasądzone w

sprawie … 225/12 za niezgodne z prawem rozwiązanie umów o pracę nie skutkują

automatycznym przyznaniem, iż do rozwiązania umów o pracę doszło wyłącznie z

winy pracodawcy. Prawo do odprawy przysługuje w razie rozwiązania stosunku

pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy oraz z przyczyn niedotyczących żadnej

ze stron a pracownik musi wykazać, że rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z

przyczyn jego niedotyczących. Nie można było zatem przyjąć, iż powodom P.B. i

T.H. należały się odprawy bo do rozwiązania umów o pracę doszło wyłącznie z

przyczyn niedotyczących pracowników.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu oddalenia apelacji powodów podzielił

argumentację Sądu Rejonowego, że pozwana nie była w stanie wykazać, który z

pracowników produkował kostkę w sposób wadliwy i odbiegający od standardów.

Zastosowanie „odpowiedzialności zbiorowej skutkowało przyznaniem przez Sąd

Rejonowy w sprawie … 225/12 odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie umów o pracę”. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z 13 marca 2003 r.

przyczyny niedotyczące pracowników muszą stanowić wyłączny powód

uzasadniający wypowiedzenia stosunku pracy. Podstawową przesłanką stosowania

tego przepisu jest konieczność rozwiązania stosunku pracy z przyczyn

niedotyczących pracownika, jeżeli przyczyny te stanowią wyłączny powód

uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy lub jego rozwiązanie na mocy

porozumienia stron. Skoro w sprawie o odszkodowanie ustalono, że do

wypowiedzenia umów o pracę powodom P.B. i T.H. nie doszło wyłącznie z

przyczyn leżących po stronie pracowników, to nie spełniali przesłanki uprawniającej

do odprawy. Sąd Rejonowy był związany mocą prawomocnego wyroku z 24

czerwca 2013 r., w sprawie … 225/12 (art. 365 § 1 k.p.c.). Związanie to oznacza

zakaz dokonywania ustaleń sprzecznych z uprzednio osądzoną kwestią, a nawet

niedopuszczalność prowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego.

Zarzuty dotyczące nieprawidłowości wypowiedzenia powodom umów o pracę oraz

stwierdzenia, że wypowiedzenie umów powodom nie odbywało się wyłącznie z

przyczyn niedotyczących pracowników były bezzasadne.

4

W skardze kasacyjnej powód T. H. zarzucił naruszenie: 1) art. 365 § 1 k.p.c.

poprzez niewłaściwą wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w procesie o zapłatę

odprawy przewidzianej w art. 8 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z 13

marca 2003 r. Sąd nie jest uprawniony do badania i ustalania rzeczywistych

przyczyn wypowiedzenia umowy o pracę, skoro w procesie o zapłatę

odszkodowania z tytułu naruszenia przepisów o wypowiadaniu umów o pracę

(art. 45 k.p.) Sąd nie ustalił, że przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę nie

dotyczyły pracownika; 2) art. 365 §1 k.p.c. poprzez niewłaściwą wykładnię

polegającą na przyjęciu, że w prowadzonym procesie o odszkodowanie z tytułu

sprzecznego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę pracownik ma udowodnić

faktyczną przyczynę wypowiedzenia, jeśli z tego tytułu w przyszłości będzie

dochodził innych roszczeń, w sytuacji gdy przedmiotem tego procesu jest wyłącznie

ustalenie, czy wypowiedzenie umowy o pracę jest zgodne z prawem czy też z nim

sprzeczne; 3) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez

uzasadnienie zaskarżonego wyroku w sposób uniemożliwiający dokonanie oceny

toku wywodu co do przyczyn, dla których Sąd Okręgowy uznał, że nie należy badać

faktycznej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę i że powodowie nie mogą

udowadniać w toku procesu o odprawę zgodnie z art. 10 ust. 1 w związku z art. 8

ust. 1 pkt 3 ustawy z 13 marca 2003 r., że wyłączną przyczyną wypowiedzenia

umowy o pracę była przyczyna niedotycząca pracowników; 4) art. 328 § 2 k.p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nie zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku wszystkich koniecznych elementów, a to dowodów na których Sąd się oparł

ustalając, że wyłączną przyczyną wypowiedzenia umów o pracę nie były przyczyny

nie dotyczące pracowników, zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z 13 marca 2003 r.;

5) art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. poprzez

nie rozpoznanie istoty sprawy polegającej (na) braku wyjaśnienia, dlaczego mimo

dopuszczenia szeregu dowodów w postaci dokumentów oraz zeznań świadków i

stron i dania im wiary nie oceniono, czy w sprawie zachodziły przyczyny

wypowiedzenia umowy o pracę z przyczyn niedotyczących powodów, czy też były

inne przyczyny; 6) art. 10 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy z 13 marca

2003 r. i przyjęcie, że przyczyną wypowiedzenia powodowi umowy o pracę nie były

wyłącznie przyczyny nie dotyczące pracownika, mimo tego, że Sąd nie ustalił jakie

5

faktycznie były przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę powodowi i nie wskazał

dlaczego roszczenie powodowi nie przysługuje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają uchylenie wyroku w zaskarżonej

części. W skardze dominują zarzuty procesowe, które są zasadne. Jednak ocena w

tym zakresie musi być poprzedzona wskazaniem na prawo materialne, gdyż to ono

wyznacza jakie postępowanie dowodowe było konieczne dla co najmniej

dostatecznego wyjaśnienia spornych okoliczności. Obowiązki w tym zakresie Sąd

ma własne, gdyż zasada kontradyktoryjności nie zamyka postępowania

dowodowego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 2015 r., III UK 166/14 i z

15 października 2014 r., I UK 48/14). W sferze prawa materialnego Sąd zauważył,

że kluczowe znaczenie ma regulacja z art. 10 ustawy z 13 marca 2003 r. i pojęcie

przyczyn niedotyczących pracowników, jeżeli przyczyny te stanowią wyłączny

powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy. Nie badał jednak i nie

stwierdził przyczyn niedotyczących pracowników. Sąd zapewne przyjął,

iż zwolniony jest od tego wobec przyczyn wypowiedzenia leżących wyłącznie po

stronie pracownika. W tej części wydaje się, iż założono, że sytuacja jest zawsze

klarowna, to znaczy wystarczy spełnienie alternatywy rozłącznej, czyli że odprawę

pieniężną wyłącza przyczyna wypowiedzenia leżąca po stronie pracownika. Chodzi

więc o zwrócenie uwagi na wykładnię przesłanki wyłączności przyczyny

wypowiedzenia i rozwiązania stosunku pracy. Powinien dokonać jej w pierwszej

kolejności sąd powszechny, w szczególności w aspekcie czy prawo do odprawy

jest wyłączone, gdy podana przyczyna wypowiedzenia leżąca po stronie

pracownika nie jest rzeczywista albo sprawdza się tylko w nieznacznym lub

znikomym stopniu. Sporna może być wówczas kwestia, czy przyczyna leżąca po

stronie pracownika zawsze wyklucza prawo do odprawy (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 25 stycznia 2012 r., II PK 102/11, z 3 listopada 2010 r., I PK 80/10,

z 21 października 2008 r., II PK 70/08, z 12 września 2008 r., I PK 22/08,

z 12 sierpnia 2009 r., II PK 38/09, z 11 lutego 2005 r., z 25 stycznia 2005 r., I PK

139/04, z 10 grudnia 1990 r., I PR 319/90). Ujmując ogólnie pracodawcy mogą

6

zwalniać z przyczyn leżących po stronie pracownika choć temporalnie może się to

zbiegać z redukcją zatrudnienia. Na taki zbieg czasowy wskazywano w sprawie.

Pracodawca nie przeczył zwolnieniom (wszedł regulamin dobrowolnych odejść).

Spór dotyczył więc rzeczywistej przyczyny wypowiedzenia. Został rozdzielony na

odrębne procesy o odszkodowania i odprawy pieniężne.

Oddalenie powództwa o odprawę jest przedwczesne. Skarżący zasadnie

zarzuca naruszenie art. 328 k.p.c. i art. 365 k.p.c. Sąd bardzo syntetycznie

uzasadnił, że w pierwotnej sprawie o odszkodowanie … 225/12 ustalono, iż do

wypowiedzenia umów o pracę „nie doszło wyłącznie z przyczyn leżących po stronie

pracowników co uzasadniało oddalenie wobec nich powództwa z uwagi na nie

spełnienie przez nich przesłanki z art. 8 cyt. pow. ustawy przesłanki uprawniającej

do odprawy”. Chodzi o to, że art. 8 ustawy z 13 marca 2003 r. określa wysokość

odprawy a nie jej przesłanki. Te określono w art. 10 ustawy (albo w art. 1 przy

zwolnieniach grupowych). Ponadto – i co ważniejsze – w sprawie … 225/12 nie

ustalono, że do wypowiedzenia umów o pracę nie doszło wyłącznie z przyczyn

leżących po stronie pracowników. Analiza uzasadnienia tamtego wyroku wskazuje,

że w ogóle wówczas nie ustalono, iżby powodowie źle wykonywali pracę, a tym

bardziej który z nich źle ją wykonywał. Zasądzenie odszkodowań wynikało z

naruszenia przepisów o przyczynie wypowiedzenia (art. 30 § 4 w związku z art. 45

k.p.) a nie z ustalenia, że przyczyna wypowiedzenia była zasadna. Tego nie

stwierdzono, wszak Sąd mocno akcentował wówczas zakaz odpowiedzialności

zbiorowej w wypowiedzeniach umów o pracę. Jeżeli więc w obecnej sprawie Sąd

przyjął, że w poprzedniej sprawie ustalono, iż do wypowiedzenia nie doszło z

przyczyn wyłącznie leżących po stronie pracowników, to jawi się tu dysonans

między zaskarżonym obecnie wyrokiem i jego uzasadnieniem, gdyż takie ustalenie

byłoby na korzyść pracowników w obecnej sprawie a nie na ich niekorzyść.

Nie można nie zgodzić się ze skarżącym, że w tej części uzasadnienie nie jest

jasne. Nie inna ocena dotyczy naruszenia art. 365 k.p.c., gdyż Sąd swe ustalenia

zdaje się kotwiczyć w ustaleniach poprzedniej sprawy, gdy – jak wskazano – w

poprzedniej sprawie …P 225/12 choć ustalono, że były zastrzeżenia do jakości

produkowanych wyrobów to sprawa zakończyła się ustaleniem, iż „strona pozwana

nie wykazała, czy i który z powodów wyprodukował wadliwą kostkę”. „Reklamacje

7

na które powoływała się pozwana nie miały zasadniczego znaczenia dla

rozstrzygnięcia albowiem pozwana nie udowodniła, że dotyczyły one kostki

wyprodukowanej przez powodów i to przez którego imiennie”. Zasadnie więc

skarżący zarzuca, że sprawa o odprawę wymagała samodzielnych ustaleń i oceny

w aspekcie przesłanek prawa do odprawy pieniężnej. Brak podstaw do swoistego

domniemania, tym bardziej na gruncie rozstrzygnięcia w poprzedniej sprawie,

że zła jakość produkowanej kostki obciąża indywidualnie skarżącego powoda.

Zasadny jest zatem zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 1 pkt 3

ustawy z 2003 r., gdyż Sąd nie ustalił, że przyczyny dotyczące pracownika

stanowiły wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy. Nie

ustalił jakie faktycznie były przyczyny wypowiedzenia i czy wykluczają prawo do

odprawy. Reasumując, Sąd naruszył art. 365 § 1 k.p.c. gdy przyjął, że wiążący i

istotny stan faktyczny został ustalony w poprzedniej sprawie i ustalenie to wiąże w

obecnej sprawie. Przeciwnie wobec braku takiego ustalenia Sąd ustala stan

faktyczny samodzielnie i uprawniony jest do badania rzeczywistych przyczyn

wypowiedzenia umowy o pracę. Pracownik może wykazywać to co wynika z prawa

materialnego i uzasadnia jego żądanie, nawet gdy źródłem sporu jest inna

przeciwstawiana przez pracodawcę przyczyna wypowiedzenia. Czym innym jest

stosowanie prawa materialnego i czym innym jest związanie stanem faktycznym w

poprzedniej sprawie na warunkach wynikających z art. 365 k.p.c. (por. choćby

wyroki Sądu Najwyższego z 14 listopada 2013 r., II PK 38/11, z 18 kwietnia 2012 r.,

II PK 194/11, z 7 kwietnia 2011 r., I PK 225/10). Takie związanie może zachodzić,

gdy Sąd dokonał poprzednio ustalenia związanego z przedmiotem rozstrzygnięcia

(wyrokowania). Nie spełnia się to w tej sprawie, gdyż w poprzedniej sprawie nie

ustalono przyczyn wypowiedzenia. Nie ustalono jej samodzielnie również w tej

sprawie. Zasadność wypowiedzenia jest wspólnym mianownikiem, gdyż zasadne

wypowiedzenie z przyczyn niedotyczących pracowników (uprawniające do

odprawy) jest również zasadnym wypowiedzeniem w rozumieniu art. 45 k.p.

Odszkodowanie za naruszenie przepisów o wypowiadaniu umów o pracę nie

wyklucza prawa do odprawy. Z drugiej strony, jak zauważano na wstępie,

przyczyny niedotyczące pracownika muszą stanowić wyłączny powód

uzasadniający wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy .

8

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108

§ 2 i 39821

k.p.c.).