II CSK 587/14

Sygn. akt II CSK 587/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. Spółki jawnej J. i S. z siedzibą

w Z.

przeciwko P. Spółce Akcyjnej z siedzibą w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 10 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Strona powodowa wniosła o zasądzenie od P. S. A. kwoty 195.413,31 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 21 września 2010 r. W uzasadnieniu pozwu

wskazała, że strony w dniu 8 maja 2008 r. zawarły umowę franczyzy. Pozwana

spółka miała sprzedawać stronie powodowej (franczyzobiorcy) paliwa. Załącznik nr

3 do tej umowy regulował cenę paliw sprzedawanych franczyzobiorcy. W styczniu

2009 r. strona pozwana podwyższyła cenę paliw o 50 zł za 1 m3

, powołując się na

konieczność wdrożenia ustawy o biokomponentach i biopaliwach. Dochodzona

kwota stanowi różnicę za okres od stycznia do grudnia 2009 r. między sumą, którą

strona powodowa zapłaciła za nabyte paliwo według podwyższonej ceny, a sumą,

którą zapłaciłaby, gdyby do podwyżki nie doszło. Płacąc za paliwo według

podwyższonej ceny poniosła ona szkodę spowodowaną nienależytym wykonaniem

umowy przez stronę pozwaną, zgodnie zatem z art. 471 k.c. strona pozwana

zobowiązana jest do naprawienia tej szkody.

Wyrokiem z dnia 25 maja 2012 r. Sąd Okręgowy zasądził od strony

pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 191.427,96 zł; w pozostałym zakresie

powództwo oddalił. Podstawę prawną zasądzenia stanowiły przepisy

o nienależnym świadczeniu. Sąd Okręgowy uznał, że strona powodowa zgodnie

z zawartą umową nie była zobowiązana do zapłaty stronie pozwanej tej części

uiszczonej kwoty, którą zapłaciła wskutek podwyższenia ceny.

Na skutek apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

27 grudnia 2012 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 25 maja 2012 r.

i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy naruszył art. 321 § 1 k.p.c. Orzekł

o przedmiocie nieobjętym żądaniem pozwu. Domaganie się przez powoda

odszkodowania z tytułu nienależytego wykonania umowy w związku

z przytoczonymi okolicznościami faktycznymi na poparcie żądania pozwu nie

pozwalało na rozstrzygnięcia sprawy na podstawie przepisów o nienależnym

świadczeniu.

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy ponownie zasądził

od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 191.427,96 zł. Jako

3

podstawę rozstrzygnięcia wskazał art. 471 k.c. W uzasadnieniu wyjaśnił, że strona

pozwana podnosząc cenę paliwa uczyniła to z naruszeniem umowy wiążącej strony.

Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2014 r.

Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 21 czerwca 2013 r.

i oddalił powództwo. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że

podwyższenie ceny przez stronę pozwaną było bezpodstawne i uznał - tak jak Sąd

Okręgowy - iż strona pozwana nienależycie wykonała swoje zobowiązanie

wynikające z umowy zawartej ze stroną powodową. Mimo to, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, nie było podstaw do uwzględnienia żądania strony powodowej na

podstawie art. 471 k.c., ponieważ strona powodowa nie wykazała, że

„podwyższenie ceny referencyjnej spowodowało u niej szkodę w postaci

określonego uszczerbku majątkowego”. O doznaniu przez stronę powodową

szkody można by mówić tylko wtedy, gdyby „wzrost ceny paliwa nie odbił się

w cenie detalicznej”, czyli gdyby została obniżona „marża strony powodowej

uzyskiwana ze sprzedaży paliwa odbiorcom detalicznym”.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła, że wyrok Sądu

Apelacyjnego z dnia 16 kwietnia 2014 r. został wydany z naruszeniem art. 6 i 471

w związku z art. 361 k.c. oraz z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art.

391 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł IV załącznika nr 3 do umowy franczyzy z dnia 8 maja 2008 r. zawiera

postanowienia dotyczące ceny sprzedaży paliw franczyzobiorcy. Artykuł IV § 2 pkt

1 stanowi, że sprzedaż paliwa franczyzobiorcy następuje za cenę ustaloną na

podstawie danych (notowania na wymienionych giełdach) wskazanych w pkt 2

w dniu zamówienia paliwa - określoną jako cena referencyjna – powiększoną

o marżę spółki P. w wysokości oznaczonej w § 4 pkt 1 oraz o zdefiniowane w § 5

pkt 1 podatki i opłaty należne Skarbowi Państwa. Ponadto art. IV § 5 pkt 2

zastrzega, że „w przypadku wprowadzenia przez właściwe władze powszechnie

obowiązujących przepisów prawa nakładających na producentów, sprzedawców lub

innego rodzaju dystrybutorów paliw nieznane dotąd obowiązki fiskalne lub inne

obowiązki kosztowe, P. może zwiększyć cenę referencyjną o takie koszty, jakie

poniósł w związku z wprowadzeniem nowych przepisów prawa”.

4

Z przytoczonych postanowień załącznika do umowy franczyzy wynika, że

strony ustaliły, iż w zawieranych przez nie umowach sprzedaży paliwa wysokość

ceny wyznaczają obiektywne dane, z zastrzeżeniem możliwości podwyższenia tak

ustalonej ceny przez stronę pozwaną w okolicznościach przewidzianych w art. IV

§ 5 pkt 2 o kwotę poniesionych kosztów, tj. o sumę wprawdzie ściśle nieokreśloną,

ale odwołującą się do czynnika dającego się zweryfikować.

Uogólniając, przyjęto tu rozwiązanie, według którego cenę w zawieranych

umowach sprzedaży paliwa wyznaczały co do zasady kryteria obiektywne;

w określonej jednak sytuacji cena ta mogła być podwyższona przez sprzedawcę

z odwołaniem się do kryterium zobiektywizowanego. Zarówno zastosowanie

metody obiektywnej, jak i zobiektywizowanej w celu ustalenia rozmiaru przyszłego

świadczenia w umowie wzajemnej jest akceptowane na gruncie polskiego prawa

cywilnego.

Według wszystkich zapadłych w sprawie orzeczeń, nie ziściły się

przewidziane w art. IV § 5 pkt 2 załącznika przesłanki do dokonanego przez stronę

pozwaną podwyższenia ceny referencyjnej. Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r.

o biokomponentach i biopaliwach ciekłych (j.t. Dz.U. 2015.775), na której przepisy

powołała się strona pozwana podwyższając cenę referencyjną, weszła w życie

1 stycznia 2007. W chwili zawarcia umowy franczyzy obowiązywała zatem już od

kilku miesięcy. Wobec nieziszczenia się przewidzianych w art. IV § 5 pkt 2

załącznika przesłanek do podwyższenia ceny referencyjnej przez stronę pozwaną,

obowiązywała w zawartych przez strony umowach sprzedaży paliwa cena ustalona

zgodnie z art. IV § 2 pkt 1 w związku z pkt. 2 oraz § 4 pkt 1 i § 5 pkt 1 załącznika - tj.

cena ustalona z pominięciem bezpodstawnej podwyżki.

W tych okolicznościach w sprawie nie było podstaw do zastosowania art.

471 k.c. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą za

niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Zakłada zatem istnienie

zobowiązania do spełnienia świadczenia. Na podstawie tego przepisu naprawieniu

podlega szkoda wyrządzona wierzycielowi przez dłużnika wskutek niespełnienia lub

nienależytego spełnienia oznaczonego świadczenia stanowiącego przedmiot

zobowiązania dłużnika wobec wierzyciela (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

21 marca 2003 r., III CZP 6/03). Z art. IV § 5 pkt 2 załącznika nie wynikało zaś

5

niewątpliwie żadne zobowiązanie pozwanej spółki wobec strony powodowej, lecz

jedynie uprawnienie tej spółki do podwyższenia ceny sprzedawanych paliw.

Oczywiście uprawnienie to przysługiwało tylko w określonej sytuacji, ale dokonanie

podwyższenia ceny mimo nieziszczenia się stosownych przesłanek mogło spotkać

się wyłącznie z sankcją w postaci nieskuteczności podwyżki - z tą konsekwencją,

że cena zapłacona za paliwo w części obejmującej kwotę wynikłą z bezpodstawnej

podwyżki stanowiła świadczenie nienależne (art. 410 § 2 k.c.).

Okoliczności fatyczne przytoczone na uzasadnienie żądania pozwu

uzasadniały jednoznacznie, inaczej niż przyjął Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia

27 grudnia 2012 r., rozpoznanie sprawy na podstawie przepisów o zwrot

nienależnego świadczenia. Z wielokrotnie już wyjaśnianych w judykaturze przyczyn

(zob. np. wyroki Sąd Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2007 r., I CSK 27/07

i 1 kwietnia 2011 r., III CSK 220/10) sąd nie jest związany zamieszczoną w pozwie

oceną prawną przytoczonej podstawy faktycznej powództwa. Ocena ta może być,

co najwyżej, pomocna w określeniu podstawy faktycznej żądania pozwu.

Sąd Apelacyjny, który wydał zaskarżony wyrok, był rzecz jasna, podobnie jak

Sąd Okręgowy orzekający w sprawie po raz drugi, związany, zgodnie z art. 386 § 6

k.p.c., oceną Sądu Apelacyjnego wyrażoną w wyroku z dnia 27 grudnia 2012 r.,

wykluczającą rozstrzygnięcie sprawy na podstawie przepisów o nienależnym

świadczeniu i wskazującą przepisy o kontraktowej odpowiedzialności

odszkodowawczej jako podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia sprawy. Lecz

ocena ta nie wiąże Sądu Najwyższego. Tak samo nie wiąże Sądu Najwyższego

uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych w skardze strony powodowej.

Uzasadnienie to także - wzorem pozwu - odwołuje się do ponoszenia przez stronę

pozwaną odpowiedzialności odszkodowawczej za nienależyte wykonanie

zobowiązania i zarzuca jedynie nieprawidłowe zastosowanie art. 471 w związku

z art. 361 k.c. Jednakże Sąd Najwyższy, choć jest związany przytoczonymi

w skardze podstawami kasacyjnymi i rozpoznaje sprawę w granicach podstaw

kasacyjnych (art. 39813

k.p.c.), to może niewątpliwie uznać przytoczoną podstawę

kasacyjną za uzasadnioną również z innych przyczyn niż wskazane w motywach

skargi.

6

Mimo więc związania Sądu Apelacyjnego przy wydawania zaskarżonego

wyroku swą wcześniejszą oceną prawną wykluczającą rozstrzygnięcie

rozpoznawanej sprawy na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu

i zawierającą wskazówkę rozstrzygnięcia sprawy na podstawie przepisów

o nienależytym wykonaniu zobowiązania, a także mimo iż strona skarżąca nie

negowała zastosowania w sprawie przepisu art. 471 k.c., lecz zarzucała jedynie

nieprawidłowe zastosowanie tego przepisu, nie ma w sprawie przeszkód do

uznania, że Sąd Apelacyjny, wydając zaskarżony wyrok, naruszył powołany

w skardze w ramach przytoczonych podstaw kasacyjnych przepis art. 471 k.c.

przez jego bezpodstawne zastosowanie.

Ponadto uzasadnienie zaskarżonego wyroku w zakresie dotyczącym pojęcia

szkody podlegającej naprawieniu na podstawie tego przepisu nie odpowiada

wymaganiom art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. (co do naruszenia art. 328

§ 2 k.p.c. jako podstawy kasacyjnej zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 maja 2015 r., I CSK 547/14). Choć ze względu na brak podstaw do

zastosowania art. 471 k.c. kwestia pojęcia szkody podlegającej naprawieniu na

podstawie tego przepisu jest w sprawie bezprzedmiotowa, wypada zauważyć, że

z bardzo lakonicznego w tym punkcie uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie

wynika, dlaczego Sąd Apelacyjny uznał wysokość marży strony powodowej za

okoliczność doniosłą dla stwierdzenia doznania przez nią podlegającej naprawieniu

szkody.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

eb