II CSK 745/14

Sygn. akt II CSK 745/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Agnieszka Łuniewska

w sprawie z powództwa Banku […]

przeciwko "C." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 10 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 maja 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Bank […] wniósł o zasądzenie od pozwanej „C.” spółki z o.o., jako dłużnika

rzeczowego, kwoty 164.647,88 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia

pozwu, z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanej do nieruchomości, dla której

Sąd Rejonowy w G. VII Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgi wieczyste Kw

[…].

Wyrokiem z dnia 23 października 2013 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił

powództwo. Ustalił, że Bank […] zawarł w dniu 18 września 2002 r. umowę o

udzielenie kredytu obrotowego z D. spółką z o.o. z siedzibą w G., na podstawie

której udzielił temu podmiotowi kredytu obrotowego na okres od dnia 18 września

2002 r. do dnia 18 września 2003 r. na sfinansowanie bieżącej działalności. Kredyt

ten miał zostać spłacony jednorazowo w dniu 18 września 2003 r.

Zabezpieczeniem były między innymi: hipoteka zwykła na zabezpieczenie spłaty

wierzytelności Banku z tytułu kredytu w wysokości 300.000 zł na nieruchomości

położonej w G., dla której prowadzona jest księga wieczysta KW […], hipoteka

kaucyjna na tej samej nieruchomości w wysokości 150.000 zł na zabezpieczenie

odsetek od udzielonego kredytu i kosztów Banku, hipoteka zwykła na

zabezpieczenie spłaty wierzytelności Banku z tytułu kredytu w wysokości 300.000

zł na nieruchomości położonej w G., dla której prowadzona jest księga wieczysta

KW […], hipoteka kaucyjna na tej samej nieruchomości w wysokości 150.000 zł na

zabezpieczenie odsetek od udzielonego kredytu i kosztów Banku. Obecnym

właścicielem wymienionych nieruchomości jest pozwana spółka. Nabycie tych

nieruchomości nastąpiło na podstawie umowy sprzedaży z dnia 27 września 2006 r.

Wzmianka o tej umowie została wpisana w dniu 2 października 2006 r., a wpis

zmiany właściciela nastąpił w dniu 5 kwietnia 2007 r. Hipoteki zabezpieczające

spłatę kredytu i odsetek są w dalszym ciągu wpisane do ksiąg wieczystych obu

nieruchomości.

Uchwałą zgromadzenia wspólników D z dnia 24 lutego 2003 r. postanowiono

o zmianie umowy spółki obejmującej zmianę jej firmy na M. spółka z o.o.

3

Zadłużenie M. spółki z o.o. z tytułu zaciągniętego kredytu wynosiło na dzień

18 października 2012 r. kwotę 68.779,90 zł - kapitał i kwotę 95.867,98 zł - odsetki.

Na dzień 3 kwietnia 2013 r. zadłużenie to wynosiło kwotę 68.779,90 zł - kapitał i

kwotę 121.015,34 zł - odsetki. Powód, pismem z dnia 12 kwietnia 2012 r., wezwał

M. spółkę z o.o. do zapłaty kwoty 109.354,97 zł, na którą złożyły się kwoty:

68.779,90 zł - kapitał, 40.515,07 zł - odsetki od zadłużenia przeterminowanego

i 60 zł tytułem kosztów.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, odpowiedzialność pozwanej, jako

dłużnika rzeczowego (hipotecznego), była ograniczona do wyodrębnionej masy

majątkowej - nieruchomości. Ustanowienie tej odpowiedzialności oznacza prawo

wierzyciela do dochodzenia zaspokojenia z nieruchomości obciążonej hipoteką

(art. 65 ust. 1 u.k.w.h.). Warunki tej odpowiedzialności zostały spełnione, gdyż

ustanowione zostały hipoteki: zwykłe i kaucyjne, dla zabezpieczenia kredytu

udzielonego przez powoda innej osobie, na nieruchomościach należących

wówczas do niej, a w chwili wniesienia pozwu do pozwanej, zaś hipoteki te zostały

wpisane do ksiąg wieczystych i nie zostały dotychczas wykreślone (art. 67 u.k.w.h.).

Tym samym nie był zasadny zarzut pozwanej, że nie posiada ona legitymacji

biernej w sprawie.

Należności wynikające z udzielenia kredytu spółce M., zabezpieczone

hipotekami na nieruchomościach należących obecnie do pozwanej, pozostały

niespłacone. Dług obciążający pozwaną z tytułu zabezpieczenia hipotecznego jest

zatem wymagalny. Możliwe przy tym stało się obciążenie pozwanej nie tylko

należnościami głównymi z umów kredytowych, których dotyczą zabezpieczenia, ale

też odsetkami i kosztami (art. 69 u.k.w.h.). Zabezpieczone zostały odrębnie

należność główna oraz odsetki, których dotyczy zabezpieczenie w postaci hipoteki

kaucyjnej.

Mimo to, powództwo nie mogło zostać uwzględnione ze względu

na skutecznie podniesiony zarzut przedawnienia (art. 117 k.c.). Strony są

przedsiębiorcami, a więc pomiędzy nimi, dla dochodzonego roszczenia,

ma zastosowanie trzyletni termin przedawnienia roszczeń (art. 118 k.c.).

Dla roszczenia powoda wobec pozwanej termin ten upłynął nie później niż w dniu

4

5 kwietnia 2010 r. Podniesiony przez powoda zarzut, że doszło do przerwania

biegu przedawnienia, nie był zasadny.

Apelacja powoda wniesiona od wyroku Sądu pierwszej instancji została

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego.

Sąd ten dodatkowo ustalił, że M. spółka z o.o., postanowieniem z dnia 5

lutego 2014 r., prawomocnym z dniem 25 lutego 2014 r., została wykreślona z

Krajowego Rejestru Sądowego. Artykuł 316 § 1 k.p.c., wyrażający zasadę

aktualności orzeczenia sądowego, przewiduje nakaz wydania wyroku według stanu

rzeczy (zarówno faktycznego jak i prawnego) istniejącego w chwili zamknięcia

rozprawy. Czyniło to koniecznym dokonanie oceny wpływu unicestwienia bytu

prawnego dłużnika osobistego powoda na zakres odpowiedzialności pozwanej jako

dłużnika rzeczowego. Zgodnie z art. 94 u.k.w.h, w brzmieniu sprzed nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach

wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 131, poz. 1075),

wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie

hipoteki, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej, przy czym obowiązek

zastosowania w niniejszej sprawie tej wersji przepisu wynika wprost z treści art. 10

ust. 2 powołanej wyżej ustawy. Wygaśnięcie hipoteki na podstawie tego przepisu

dotyczy wszystkich przypadków wygaśnięcia wierzytelności niezależnie od

przyczyny, czy to na skutek zaspokojenia interesu wierzyciela, czy wygaśnięcia

mimo niezaspokojenia. Do wygaśnięcia hipoteki nie jest potrzebny wpis jej

wykreślenia w księdze wieczystej, nie ma on bowiem charakteru konstytutywnego.

Przyczyną powodującą wygaśnięcie wierzytelności jest brak następcy prawnego,

który przejął odpowiedzialność za długi zlikwidowanego podmiotu. Hipoteka od

chwili powstania pełni funkcję polegającą na umocnieniu wierzytelności. Ma

charakter akcesoryjny i niesamoistny. Wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej

hipoteką sprawia, że umacniająca funkcja hipoteki staje się bezprzedmiotowa.

Gdyby w tej sytuacji hipoteka nie wygasła, to zaczęłaby pełnić inną funkcję, co

stanowiłoby wyłom w zasadzie akcesoryjności tego prawa. Decydujące dla

przyjęcia, czy w przypadku utraty bytu prawnego dłużnika osobistego nastąpił

skutek wygaśnięcia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką jest ustalenie istnienia

następstwa prawnego dłużnika w zakresie tej wierzytelności w drodze sukcesji

5

singularnej lub uniwersalnej. W okolicznościach sprawy istnienia tego rodzaju

następstwa, w zakresie wierzytelności wynikających z zawartej w dniu 18 września

2002 r. umowy o udzielenie kredytu obrotowego, dopatrzyć się nie sposób.

Zarówno przepisy kodeksu spółek handlowych, jak i kodeksu cywilnego nie

przewidują, aby jakikolwiek inny podmiot ponosił odpowiedzialność za

zobowiązania zlikwidowanej i wykreślonej z Krajowego Rejestru Sądowego spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, która mogłaby być kwalifikowana w kategoriach

następstwa prawnego. W szczególności przepisem tym nie jest przepis art. 299 § 1

k.s.h., przewidujący odpowiedzialność członków zarządu takiej spółki za jej

zobowiązania. W konsekwencji o następstwie prawnym jakiegokolwiek podmiotu w

zakresie wierzytelności przysługującej powodowi wobec zlikwidowanej M.spółki z

o.o., nie może być mowy. Tym samym wierzytelność ta, na skutek utraty przez tą

spółkę bytu prawnego wygasła, a w konsekwencji, zgodnie z zasadą

akcesoryjności wyrażoną w art. 94 u.k.w.h., wygasły również hipoteki

zabezpieczające te wierzytelności, ustanowione na nieruchomościach

stanowiących aktualnie własność pozwanej.

Z tych przyczyn Sąd uznał za zbędną ocenę wszystkich zarzutów

sformułowanych w apelacji, skoro nie miały one znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy. Jedynie ubocznie stwierdził, że nie podziela poglądu prawnego Sądu

pierwszej instancji, jakoby roszczenie dochodzone przeciwko dłużnikowi

rzeczowemu podlegało przedawnieniu.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód,

który zaskarżył go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. zarzucił naruszenie art. 94 w zw. z art. 65 u.k.w.h. oraz art. 475 k.c.

Natomiast w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzucił

naruszenie przepisów postępowania skutkujące nieważnością postępowania przed

Sądem drugiej instancji , a mianowicie art. 379 pkt 5 w zw. z art. 156, art. 214 i 391

§ 1 k.p.c. Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Nie był uzasadniony zarzut nieważności postępowania spowodowanej

pozbawieniem powoda możliwości obrony jego praw wskutek nieodroczenia

rozprawy apelacyjnej, pomimo przedstawienia na rozprawie apelacyjnej przez

pełnomocnika pozwanego nowych twierdzeń, zarzutów i dowodów, co

doprowadziło – zdaniem skarżącego - do naruszenia zasady równości stron

i pozbawienia powoda uprawnienia do wypowiedzenia się co do twierdzeń zarzutów

i dowodów podniesionych przez pozwanego na rozprawie apelacyjnej, podczas

której ani powód ani jego pełnomocnik nie byli obecni. Warunkiem podniesienia

skutecznego zarzutu nieważności postępowania spowodowanej pozbawieniem

strony możności obrony swych praw jest stwierdzenie, że doszło do naruszenia

przez sąd drugiej instancji przepisów postępowania. Powód został prawidłowo

zawiadomiony o terminie rozprawy, w której nie wziął udziału z własnej woli, nie

zgłaszając, aby jego nieobecność była spowodowana nadzwyczajnym

wydarzeniem albo inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć,

a więc spowodowana jedną z okoliczności uzasadniających odroczenie rozprawy

przez sąd drugiej instancji na podstawie art. 214 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Nie został również złożony zgodny wniosek stron o odroczenie rozprawy, który

zgodnie z art. 156 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., uprawniał sąd do odroczenia

rozprawy. Rozprawa przed sądem drugiej instancji obejmuje możliwość

przedstawienia własnego stanowiska co do wniesionej apelacji, możliwość

zgłaszania, jak również ustosunkowania się do twierdzeń i zarzutów strony

przeciwnej, możliwość zajęcia stanowiska co do wniosków wynikających

z przeprowadzonych na etapie postępowania przed sądem pierwszej i drugiej

instancji dowodów i roztrząsania wyników postępowania dowodowego (art. 210

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). Ze względu na charakter postępowania apelacyjnego

zbliżonego do modelu apelacji pełnej, a zarazem przepis art. 316 § 1 k.p.c.,

mającego zastosowanie poprzez art. 391 § 1 k.p.c., również w postępowaniu

apelacyjnym, strona zawsze musi liczyć się z tym, że w trakcie rozprawy przed

sądem drugiej instancji mogą ujawnić się nowe okoliczności mające znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy. Ich ujawnienie w trakcie rozprawy przed sądem drugiej

instancji przeprowadzanej pod nieobecność stron lub jednej z nich nie jest

przyczyną obligującą sąd do odroczenia rozprawy. Zgodnie bowiem z art. 316 § 2

7

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., rozprawa powinna być otwarta na nowo, jeżeli istotne

okoliczności ujawniły się dopiero po jej zamknięciu. Natomiast, jak stanowi art. 376

k.p.c., rozprawa przed sądem drugiej instancji odbywa się bez względu na

niestawiennictwo jednej lub obu stron, a wydany wyrok nie jest zaoczny. Z tych

względów postępowanie przed Sądem drugiej instancji nie było dotknięte

nieważnością z przyczyny wymienionej w art. 379 pkt 5 k.p.c., gdyż powód

na skutek nieodroczenia rozprawy przed Sądem drugiej instancji nie został

pozbawiony możności obrony swych praw.

Bezzasadnie zarzucono naruszenie art. 475 k.c. polegające na przyjęciu,

iż na skutek likwidacji dłużnika osobistego świadczenie staje się niemożliwe

w następstwie czego wygasła wierzytelność zabezpieczona na nieruchomości,

stanowiącej składnik majątkowy osoby trzeciej w sytuacji, w której likwidacja

dłużnika osobistego nie powoduje, iż świadczenie staje się niemożliwe do

wykonania ponieważ istnieje podmiot, który świadczenie może wykonać - dłużnik

rzeczowy w zakresie jego odpowiedzialności ograniczonej nieruchomością, na

której ustanowiona jest hipoteka oraz istnieje nieruchomość, z którego świadczenie

może być zrealizowane, a w związku z tym świadczenie możliwe jest do wykonania

i nie wygasa. Wbrew bowiem zarzutowi skargi, Sąd Apelacyjny nie przyjął, aby

wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką na nieruchomości pozwanej,

było następstwem zastosowania art. 475 k.c. odnoszącego się do innej sytuacji niż

ustalonej w sprawie.

Mimo, że wprost Sąd drugiej instancji tego nie wyartykułował, to stanowisko,

iż wykreślenie z Krajowego Rejestru Sądowego osoby prawnej w postaci spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, będącej dłużnikiem osobistym, powoduje

wygaśnięcie wierzytelności obciążającej osobiście tego dłużnika, a w następstwie

tego wygaśnięcie także na podstawie art. 94 u.k.w.h. hipoteki zabezpieczającej

tę wierzytelność, wynikało z odwołania się do ogólnej konstrukcji zobowiązania

zawartej w art. 353 § 1 k.c., do której odwołał się Sąd Najwyższy w orzeczeniach,

na które powołał się Sąd Apelacyjny. Zgodnie z tym stanowiskiem - które znalazło

wyraz w wyrokach z dnia 7 października 2008 r., III CSK 112/08 (nie publ.) i z dnia

10 lutego 2012 r., II CSK 325/11 (nie publ.) oraz z dnia 5 listopada 2008 r., I CSK

204/08 (BSN 2009, nr 3, s. 9) – utrata bytu prawnego osoby prawnej prowadzi do

8

wygaśnięcia wierzytelności obciążającej tego dłużnika osobistego, chyba że istnieje

następca prawny przejmujący całość lub część (w zależności od rodzaju sukcesji)

praw i obowiązków. W powołanych orzeczeniach wskazano, że zgodnie z art. 353

§ 1 k.c., zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika

świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. Zobowiązanie jest

stosunkiem prawnym, w którym występują dwa podmioty: wierzyciel i dłużnik.

Wierzycielowi przysługuje wierzytelność, przez którą należy rozumieć sytuację

prawną wierzyciela wobec dłużnika, który zobowiązany jest do spełnienia

świadczenia. Dług zaś to sytuacja prawna dłużnika polegająca na obowiązku

spełnienia świadczenia wobec oznaczonego wierzyciela. Uprawnienia wierzyciela,

składające się na jego wierzytelność, skierowane są tylko przeciwko jednemu

podmiotowi - dłużnikowi, stąd też wierzytelność to prawo podmiotowe względne.

Skoro wierzytelność to określona sytuacja prawna wobec oznaczonego dłużnika,

a dług to określona powinność zachowania dłużnika wobec wierzyciela,

uzasadniony jest wniosek, że nie może istnieć dalej zobowiązanie, w sytuacji utraty

bytu prawnego przez jedną ze stron zobowiązania i braku następstwa prawnego tej

strony. Nieistnienie dłużnika osobistego prowadzi więc do wygaśnięcia

wierzytelności. Wierzytelność oznacza bowiem prawo do żądania przez wierzyciela

określonego świadczenia od określonego dłużnika. Według art. 33 k.c., osobowość

prawna - a tym samym związana z tym zdolność prawna - przysługuje osobom

prawnym. Tylko posiadanie zdolności prawnej umożliwia osobie prawnej bycie

podmiotem stosunków prawnych - w tym zobowiązaniowych. Zgodnie z art. 35 k.c.,

powstanie, ustrój i ustanie osób prawnych określają właściwe przepisy. Zazwyczaj

z przepisów ustrojowych wynika, że powstanie osoby prawnej - a tym samym

nabycie przez nią zdolności prawnej - wiąże się z rejestracją osoby prawnej

we właściwym rejestrze. Chwila wykreślenia osoby prawnej z rejestru jest chwilą

ustania jej bytu prawnego, a w konsekwencji utraty zdolności sądowej

(por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1995 r., III CZP

64/95). Z przepisów szczególnych dotyczących poszczególnych osób prawnych

wynika, że niekiedy osoby prawne mają swoich sukcesorów np. w razie połączenia

spółek kapitałowych. Wówczas z przepisu szczególnego wynika, jaki podmiot

wstępuje w prawa i obowiązki wynikające ze stosunków zobowiązaniowych.

9

Konsekwencją przyjęcia wyżej przedstawionego stanowiska jest także

wniosek, że w razie wykreślenie osoby prawnej z rejestru sądowego, jeżeli nie ma

ona sukcesora, który przejmuje zobowiązania tej osoby prawnej, zgodnie z zasadą

akcesoryjności hipoteki, dochodzi także do wygaśnięcia hipoteki zabezpieczającej

wierzytelność obciążającą osobiście tę osobę prawną. Według bowiem art. 94

u.k.w.h. (w brzmieniu mającym zastosowanie w rozpoznanej sprawie), wygaśnięcie

wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki,

chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Nie ma przepisu, który w takiej

sytuacji przewidywałby utrzymanie się hipoteki mimo wygaśnięcia zabezpieczonej

nią wierzytelności.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest także pogląd,

że wykreślenie osoby prawnej z Krajowego Rejestru Sądowego nie prowadzi do

wygaśnięcia wierzytelności wobec tego podmiotu, a tym samym nie jest

okolicznością pociągającą za sobą wygaśnięcie hipoteki zabezpieczającej

tę wierzytelność. W postanowieniu z dnia 10 maja 2012 r., IV CSK 369/11 (Monitor

Prawa Bankowego 2013, nr 10, s. 5) uznano, że dokument poświadczający

wykreślenie – na skutek przeprowadzenia postępowania upadłościowego –

z Krajowego Rejestru Sądowego dłużnika osobistego (spółki akcyjnej), wobec

którego wierzytelności zostały zabezpieczone na nieruchomości osoby trzeciej, nie

stanowi podstawy uzasadniającej wykreślenie hipotek. Stanowisko to zakładało,

że jeśli charakter wierzytelności jest tego rodzaju, że możliwe jest jej zaspokojenie

z substratu majątkowego pozostałego po osobie prawnej, np. w razie złożenia

odpowiednich kwot do depozytu sądowego, czy też z zabezpieczeń tej

wierzytelności na przedmiotach majątkowych osób trzecich, to wykreślenie dłużnika

osobistego z rejestru sądowego nie powinno być utożsamiane z wygaśnięciem

wierzytelności. Konsekwentnie nie wygasa także hipoteka zabezpieczająca

tę wierzytelność. Charakteryzując sytuację prawną zobowiązania, z którego wynika

wierzytelność obciążająca wykreślonego z rejestru sądowego dłużnika osobistego,

Sąd Najwyższy przyjął, że jest ona podobna, chociaż nie tożsama, do

zobowiązania naturalnego.

Również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2014 r., V CSK

440/13 (nie publ.) uznano, że w sytuacji wykreślenia dłużnika będącego spółką

10

kapitałową z rejestru sądowego wyprowadzenie skutku wygaśnięcia wierzytelności

jedynie z ogólnej konstrukcji zobowiązania, w jej ujęciu zawartym w art. 353 § 1 k.c.,

nie ma dostatecznego uzasadnienia. Występuje bowiem szereg przypadków,

zarówno przewidzianych w k.c., jak i przepisach innych ustaw, w których

ustawodawca zakłada istnienie zobowiązań, pomimo ustania bytu prawnego

dłużnika. Przyjmuje się przy tym możliwość wykreślenia spółki z Krajowego

Rejestru Sądowego także wtedy, gdy w wyniku przeprowadzonego i zakończonego

postępowania likwidacyjnego spieniężony zostanie cały jej majątek, a mimo to nie

zostały wypełnione wszystkie jej zobowiązania. Uznanie, że długi spółki kapitałowej

wygasają z chwilą ustania jej bytu prawnego, prowadziłoby do znacznego

pogorszenia sytuacji wierzycieli, skoro byłoby równoznaczne z wygaśnięciem

wszelkich praw akcesoryjnych. Oznaczałoby też wprowadzenie zróżnicowania

w odniesieniu do statusu prawnego różnych kategorii podmiotów prawa cywilnego

(osoby fizycznej, której prawa i obowiązki majątkowe przechodzą

na spadkobierców w relacji do osoby prawnej lub innej jednostki organizacyjnej),

bez wystarczającego uzasadnienia w treści przepisów i z zagrożeniem dla

perspektyw funkcjonowania tych ostatnich w obrocie gospodarczym.

Także w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2007 r., II CSK

240/07 nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, iż nie zasługuje na aprobatę pogląd,

że wykreślenie spółki z o.o. prowadziłoby do zwolnienia jej z zobowiązań, bez

potrzeby zaspokojenia wierzycieli.

Pośrednio wyżej przedstawiony kierunek rozwiązania analizowanego

zagadnienia został zaaprobowany w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 11 września 2013 r., III CZP 47/13 (OSNC 2014, nr 4, poz. 38), w którym

na uboczu zasadniczych rozważań - dotyczących możliwości korzystania przez

wierzycieli z ochrony przewidzianej w art. 527 k.c., mimo wykreślenia spółki

akcyjnej będącej dłużnikiem z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru

Sądowego - odniesiono się do sytuacji prawnej powstałej w następstwie

wykreślenia osoby prawnej z rejestru sądowego. Wskazano, że w wypadku śmierci

osoby fizycznej jej długi i wierzytelności przechodzą na spadkobierców (art. 922 § 1

i 3 k.c.) albo na oznaczone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami

(art. 922 § 2 k.c.). Tylko wyjątkowo zobowiązanie wygasa wskutek śmierci jednej ze

11

stron (np. art. 445 § 3, art. 747, 748 i 908 § 1 k.c.), a odpowiedzialność za długi

należące do spadku może być ograniczona (art. 1012 oraz 1030 i nast. k.c.). Osoba

prawna natomiast ustaje z reguły bez następstwa prawnego. Wykreślenie osoby

prawnej z rejestru ma charakter konstytutywny; osoba prawna traci byt prawny

i zdolność prawną, a przysługujące jej prawa i obowiązki z reguły wygasają. Jest

przy tym dopuszczalne wykreślenie osoby prawnej z rejestru, mimo istnienia jej

długów względem innych podmiotów. Długi osoby fizycznej nie wygasają zatem

w następstwie jej śmierci, a spadkobierca może jedynie ograniczyć swoją

odpowiedzialność w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie, że długi spółki kapitałowej wygasają z chwilą ustania jej bytu prawnego,

mogłoby oznaczać drastyczną różnicę w sytuacji prawnej obu rodzajów podmiotów

prawa cywilnego. Mogłoby w szczególności naruszać sytuację prawną wierzycieli

osoby prawnej, których prawa majątkowe zasługują na ochronę ze względu na

sformułowaną w art. 64 Konstytucji zasadę ochrony własności. Brak w polskim

prawie przepisów o „dziedziczeniu” po osobach prawnych skłania do poszukiwania

konstrukcji prawnych, które umożliwiłyby wyjaśnienie statusu prawnego długów

wykreślonej z rejestru osoby prawnej lub - zwłaszcza - tzw. majątku

polikwidacyjnego. Wskazując na orzeczenia Sądu Najwyższego dotyczące tej

kwestii, jak również na przedstawione stanowiska w piśmiennictwie - odwołujące

się do koncepcji następstwa prawnego wspólników, fikcji istnienia spółki w czasie

niezbędnym do uzupełnienia likwidacji, prawa podmiotowego bez podmiotu oraz

prawa podmiotowego przeszłego – Sąd Najwyższy przychylił się do koncepcji

prawa podmiotowego przeszłego. Wyróżnienie praw podmiotowych przeszłych

i przyszłych (ekspektatyw) jest niejednokrotnie niezbędne, gdyż umożliwia

unormowanie niektórych sytuacji.

Pośrednio ten kierunek wykładni znajduje także uzasadnienie

w orzeczeniach Sądu Najwyższego dotyczących sytuacji, w której po wykreśleniu

osoby prawnej z rejestru sądowego ujawni się należący do niej składnik majątkowy.

W uchwale z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP 143/06 (OSNC 2007, nr 11, poz. 166)

przyjęto, że jeżeli po wykreśleniu z rejestru spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością okaże się, że pozostała po niej część majątku nieobjęta

likwidacją, dopuszczalne jest ustanowienie likwidatora w celu dokończenia

12

likwidacji. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy odrzucił pogląd, jakoby

nieobjęty postępowaniem likwidacyjnym majątek przechodził bezpośrednio na

byłych wspólników, co mogłoby prowadzić do nadużyć przez zatajanie w tym

postępowaniu majątku i działanie w ten sposób na szkodę wierzycieli. Takie samo

stanowisko zajął również Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 grudnia 2014 r.,

III CZP 90/14 (BSN 2014, nr 6, s. 6), według której w razie ujawnienia po

wykreśleniu spółki akcyjnej z rejestru przedsiębiorców majątku spółki nie objętego

likwidacją, stosuje się w drodze analogii przepisy kodeksu spółek handlowych

dotyczące likwidacji spółki akcyjnej w organizacji. Uzasadniając podjętą uchwałę

Sąd Najwyższy uznał, że w kodeksie spółek handlowych nie ma dostatecznej

podstawy normatywnej do przyjęcia, że majątek ten należy ex lege do byłych

akcjonariuszy wykreślonej z rejestru spółki akcyjnej. Aktualne pozostają w tej

mierze uwagi dotyczące tej kwestii zawarte w uzasadnieniu uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 24 stycznia 2007 r. III CZP 143/06. Podkreślił, że w przypadku

ujawnienia się po wykreśleniu spółki z rejestru majątku nieobjętego likwidacją

chodzi o kompetencje do ewentualnego jego rozdysponowania bądź na rzecz

ujawnionych a niezaspokojonych wierzycieli, bądź na rzecz akcjonariuszy.

Konkludując, podstawą podjęcia dwóch powołanych wyżej uchwał było założenie,

że wykreślenie osoby prawnej z rejestru sądowego nie eliminuje konieczności

zaspokojenia jej wierzycieli, jeśli po tym fakcie ujawni się należące do niej mienie,

które nie było przedmiotem postępowania likwidacyjnego. W przeciwnym razie

zajęte stanowisko nie byłoby zasadne, skoro po wykreśleniu osoby prawnej

z właściwego rejestru sądowego w następstwie wygaśnięcia wierzytelności

obciążającej tę osobą, bezprzedmiotowa byłaby ochrona jej niezaspokojonych

wierzycieli. Konsekwentnie należałoby wówczas przyjąć, że w sytuacji, w której po

wykreślonej osobie prawnej pozostałaby nie objęta postępowaniem likwidacyjnym

nieruchomość obciążona hipoteką zabezpieczającą wierzytelność wobec tej osoby,

powinna ona przypaść innym podmiotom (np. wspólnikom lub akcjonariuszom)

w razie przeprowadzenia uzupełniającego postępowania likwidacyjnego.

Nie mogłaby ona służyć zaspokojeniu niezaspokojonych wierzycieli tej osoby nawet

posiadających zabezpieczenie w postaci hipoteki.

13

Analizowany problem był także przedmiotem oceny w wyrokach Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2009 r., II CSK 464/08 (OSP 2010, nr 2, poz. 17)

oraz z dnia 30 września 2009 r., V CSK 237/09 (OSNC-ZD 2010, nr 4, poz. 99)

odnoszących się do regulacji zawartych w ustawie z dnia 9 maja 1997 r. o zmianie

ustawy o związkach zawodowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 82, poz. 518 ze zm.) w odniesieniu do Funduszu Wczasów Pracowniczych.

Zwrócono uwagę na to, że w prawie polskim brak regulacji, która określałaby

sytuację prawną mienia osoby prawnej po jej wykreśleniu z rejestru lub - ujmując

rzecz bardziej generalnie – po utracie przez nią bytu prawnego. W takiej sytuacji

wobec braku w aktualnym stanie prawnym wskazania, komu ma przypaść mienie

należące do tej osoby prawnej, należy przede wszystkim zaspokoić jej wierzycieli,

a dopiero w dalszej kolejności wymaga przesądzenia, komu ma przypaść pozostałe

mienie.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną przychyla się do

tego nurtu orzecznictwa, według którego wykreślenie osoby prawnej będącej

dłużnikiem osobistym z rejestru sądowego nie jest okolicznością skutkującą

wygaśnięciem, na podstawie art. 94 u.k.w.h., hipoteki na nieruchomości

zabezpieczającej niezaspokojoną wierzytelność wobec wykreślonego z rejestru

sądowego dłużnika. Zagadnienie to nie może być rozwiązane jedynie przez

pryzmat konstrukcji zobowiązania, ale musi uwzględniać szerszy kontekst

systemowy, jak również funkcje, jakie ma spełniać zasada akcesoryjności hipoteki

wynikająca z art. 94 u.k.w.h.

Sąd Najwyższy niezależnie od zajętego stanowiska dotyczącego tego

zagadnienia, jednolicie przyjmował, że brak jest rozwiązań, które odnoszą się do

losów zarówno mienia pozostałego po zlikwidowanej osobie prawnej, ja również do

niezaspokojonych przez nią wierzytelności. Istnieją jedynie fragmentaryczne

uregulowania odnoszące się do tych kwestii. Zawarte są one m.in. w ustawie z dnia

28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r.,

poz. 233 ze zm. – dalej: „u.p.u.n.”). Przeprowadzenie postępowania

upadłościowego częstokroć prowadzi do ustania bytu prawnego osoby prawnej,

wobec której ogłoszono upadłość. W art. 356 u.p.u.n. – zamieszczonym w rozdziale

dotyczącym wykonania planu podziału – przewidziano, że sumę wydzieloną na

14

zaspokojenie wierzytelności, której wysokość zależy od warunku rozwiązującego,

wydaje się wierzycielowi bez zabezpieczenia, chyba że obowiązek zabezpieczenia

ciąży na wierzycielu z mocy istniejącego między nim a upadłym stosunku prawnego

(ust. 1). Według art. 356 ust. 2, sumę wydzieloną na zaspokojenie wierzytelności,

której zapłata zależy od warunku zawieszającego, wydaje się wierzycielowi, jeżeli

udowodni, że warunek się ziścił; w przeciwnym razie sumę składa się do depozytu

sądowego. Z kolei art. 356 ust. 3 u.p.u.n. stanowi, że sumę wydzieloną na

zaspokojenie wierzytelności niewymagalnej składa się do depozytu sądowego.

Według natomiast z art. 360 u.p.u.n., m.in. po zakończeniu postępowania

upadłościowego sumy zatrzymane w depozycie, o ile nie przypadną

osobie wskazanej w planie podziału, wydaje się upadłemu na jego wniosek.

Z wyżej przedstawionych przepisów wynika, że wykreślenie z rejestru osoby

prawnej w następstwie przeprowadzenia postępowania upadłościowego nie

niweczy konieczności zaspokojenia jej wierzycieli w sytuacjach wyżej

uregulowanych. Podobne regulacje prawne dotyczą postępowań likwidacyjnych

spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i akcyjnych. Sumy potrzebne m.in. na

zaspokojenie wierzytelności niewymagalnych, jak również znanych spółce

wierzycieli, którzy się nie zgłosili, składa się w depozycie sądowym (por. art. 285

i 473 k.s.h.). Podobnie stanowi art. 18a ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r.

o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz.U. 2013 r., poz. 1384 ze zm.),

według którego likwidacja przedsiębiorstwa państwowego polega na

zadysponowaniu jego składnikami materialnymi i niematerialnymi, o których

mowa w art. 551 k.c., i wykreśleniu przedsiębiorstwa państwowego z Krajowego

Rejestru Sądowego, po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli. Z przepisu

tego wynika, że wykreślenie z rejestru przedsiębiorstwa państwowego może

nastąpić przed zaspokojeniem wierzycieli tej osoby prawnej, pod warunkiem ich

zabezpieczenia. Również art. 127 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. 2013 r., poz. 1443 ze zm.) przewiduje możliwość

wykreślenia spółdzielni z Krajowego Rejestru Sądowego w razie złożenia do

depozytu sądowego kwot na zabezpieczenie należności niewymagalnych.

Istotne regulacje zawarte są także w ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach

publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 885 ze zm.). Artykuł 55 tej ustawy

15

stanowi, że należności pieniężne mające charakter cywilnoprawny, przypadające

organom administracji rządowej, państwowym jednostkom budżetowym

i państwowym funduszom celowym mogą być umarzane w całości albo w części.

Przyczyny, które mogą być podstawą umorzenia tych należności, precyzuje

natomiast art. 56. Zgodnie z art. 56 ust. 1 pkt 2, należności te mogą być umarzane

w całości, jeżeli osoba prawna – została wykreślona z właściwego rejestru osób

prawnych przy jednoczesnym braku majątku, z którego można by egzekwować

należność, a odpowiedzialność z tytułu należności nie przechodzi z mocy prawa

na osoby trzecie. Natomiast art. 56 ust. 2 tej ustawy przewiduje, że w przypadku

gdy oprócz dłużnika głównego są zobowiązane inne osoby, należności, o których

mowa w ust. 1, mogą zostać umorzone tylko wtedy, gdy warunki umarzania są

spełnione wobec wszystkich zobowiązanych. Cytowane przepisy ustawy

o finansach publicznych zawierają uregulowania szczególne dotyczące zarówno

instytucji umorzenia należności wymienionych w art. 55 tej ustawy, jak również

odnoszące się do szczególnego wierzyciela określonego w tym przepisie.

Mimo to dotyczą zobowiązań cywilnoprawnych i z tej przyczyny mają one charakter

uniwersalny w tym znaczeniu, że ustawodawca w art. 56 ustawy o finansach

publicznych jednoznacznie dał wyraz temu, że samo wykreślenie osoby prawnej

z rejestru sądowego nie niweczy obowiązku zapłaty należności pieniężnych

wynikających z zobowiązań cywilnoprawnych, jeżeli pozostał majątek, z którego

można egzekwować te należności albo istnieje majątek innych osób niż dłużnika

głównego, z którego można prowadzić ich egzekucję. Przepisy tej treści byłyby

bezprzedmiotowe, gdyby w takich sytuacjach dochodziło do wygaśnięcia

obowiązku zaspokojenia tych należności w następstwie wygaśnięcia wierzytelności

na skutek wykreślenia osoby prawnej z rejestru sądowego.

Uwzględniając treść tych regulacji prawnych, jak również stanowisko

wynikające z powołanych wcześniej orzeczeń Sądu Najwyższego uzasadniony jest

wniosek, że wykreślenie osoby prawnej z rejestru sądowego powoduje powstanie

specyficznej sytuacji prawnej polegającej na tym, że ustanie bytu prawnego

dłużnika nie niweczy prawa do uzyskania zaspokojenia przez jego wierzycieli, jeżeli

istnieje nadal mienie należące do zlikwidowanego dłużnika, w tym nawet celowo

pozostawione dla zabezpieczenia niezaspokojonych wierzytelności. Analogicznie

16

należy przyjąć, że nie ustaje również uprawnienie do uzyskania zaspokojenia tych

wierzycieli na podstawie zabezpieczenia ich wierzytelności na mieniu osób trzecich,

w tym w ramach hipoteki obciążającej nieruchomość osoby trzeciej. Ujmując

lapidarnie istotę praw zastawniczych z perspektywy wierzyciela, poszerzają one

jedynie substrat majątkowy, z którego może on uzyskać zaspokojenie. Oprócz

bowiem majątku dłużnika osobistego wierzyciel może uzyskać zaspokojenie

z określonych składników mienia osób trzecich. Funkcją hipoteki, jako formy

zabezpieczenia wierzytelności pieniężnych, jest, ogólnie rzecz ujmując,

wzmocnienie gwarancji uzyskania zaspokojenia interesu wierzyciela. Wynika to nie

tylko z istoty hipoteki określonej w art. 65 ust. 1 u.k.w.h, ale także z dalszych

przepisów tej ustawy, które uprawniają wierzyciela hipotecznego do zaspokojenia

z nieruchomości obciążonej mimo przedawnienia wierzytelności zabezpieczonej

(art. 77 u.k.w.h.) i bez względu na ograniczenia odpowiedzialności dłużnika

wynikające z prawa spadkowego (art. 74 u.k.w.h.). Z art. 94 u.k.w.h. wyprowadza

się zasadę akcesoryjności hipoteki. W razie wygaśnięcia wierzytelności wygasa

również zabezpieczająca ją hipoteka, chyba że przepis szczególny przewiduje

inaczej. Wygaśnięcie hipoteki może nastąpić zarówno w następstwie zaspokojenia

interesu wierzyciela, jak również bez takiego zaspokojenia. W obu tych

przypadkach chodzi o sytuację prawną, w której wierzyciel traci definitywnie

możliwość uzyskania jakiegokolwiek świadczenia. Ilustruje to przykładowo

unormowanie zawarte w art. 291 ust. 1 u.p.u.n., zgodnie z którym układ nie narusza

wierzyciela wobec poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw

wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego i hipoteki morskiej, jeżeli

były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej. Brak tego przepisu w odniesieniu

do hipoteki ze względu na unormowanie art. 94 u.k.w.h. prowadziłby do jej

wygaśnięcia w razie np. zmniejszenia sumy długów (art. 270 ust. 1 pkt 3 u.p.u.n.).

W takim bowiem przypadku, gdy nie dojdzie do uchylenia zatwierdzonego układu

wierzyciel upadłego traci definitywnie możliwość uzyskania zaspokojenia części

wierzytelności od upadłego jako dłużnika osobistego. Analizowana w sprawie

sytuacja prawna jest jednak inna od wyżej opisanej, gdyż nie prowadzi do

zniweczenia uprawnienia wierzycieli wykreślonego z rejestru dłużnika osobistego

do uzyskania zaspokojenia, co uzasadnia wniosek, że art. 94 u.k.w.h. nie ma do

17

niej zastosowania, mimo braku przepisu szczególnego przełamującego w takim

przypadku zasadę akcesoryjności hipoteki. Niezależnie od tego przyjęte

w art. 291 ust. 1 u.p.u.n. rozwiązanie jest przejawem stanowiska ustawodawcy,

że niewypłacalność dłużnika, w następstwie której dochodzi do zatwierdzenia

układu w postępowaniach uregulowanych przepisami u.p.u.n., nie wpływa na

zakres zabezpieczenia wierzycieli upadłego ustanowionego w formie hipoteki na

mieniu osób trzecich. Byłoby zatem niekonsekwencją przyjęcie, że zamiarem

ustawodawcy było, aby hipoteka wygasała w sytuacji dla wierzycieli zazwyczaj

trudniejszej, gdy w wyniku przeprowadzenia postępowania upadłościowego

dochodzi do wykreślenia dłużnika z rejestru sądowego, mimo niezaspokojenia lub

po częściowym zaspokojeniu wierzycieli upadłego.

Poza tym wynikająca z art. 94 u.k.w.h. zasada akcesoryjności hipoteki ma co

do zasady służyć ochronie dłużnika rzeczowego w tym znaczeniu, że ma go

zabezpieczać przed odpowiedzialnością szerszą od dłużnika osobistego a więc

wówczas, gdy takiej odpowiedzialności wobec wierzyciela nie ponosi już dłużnik

osobisty. Ma go też chronić przed możliwością podwójnej zapłaty wierzycielowi za

ten sam dług. Nie jest natomiast celem zasady akcesoryjności hipoteki to, aby

prowadziła ona do uwolnienia od odpowiedzialności dłużnika rzeczowego w sytuacji,

w której wierzyciel wykreślonego z rejestru sądowego dłużnika osobistego nie traci

definitywnie prawa do uzyskania zaspokojenia swojej wierzytelności. Należy przy

tym mieć na względzie, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie

z dnia 20 września 2007 r., II CSK 240/07) wyjaśniono – przyjmując, że nie

zasługuje na aprobatę pogląd, że wykreślenie spółki z rejestru prowadziłoby do

zwolnienia jej z zobowiązań, bez potrzeby zaspokojenia wierzycieli - iż gdyby

zaspokojenie wierzycieli traktować jako warunek zakończenia likwidacji, a tym

samym negatywną przesłankę wykreślenia spółki z rejestru, to oznaczałoby to

utrzymywanie jej bytu, mimo całkowitej utraty zdolności uczestniczenia

w działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku jakichkolwiek perspektyw co

do możliwości wywiązania się z zobowiązań. W samym istnieniu spółki nie można

upatrywać możliwości zaspokojenia wierzycieli. Dodać należy, iż odrzucenie wyżej

przedstawionego stanowiska oznaczałoby konieczność sztucznego utrzymywania

bytów osób prawnych niemających zdolności do uczestniczenia w obrocie

18

gospodarczym aż do czasu wykorzystania przez jej wierzycieli przysługujących im

zabezpieczeń wierzytelności wobec takiego dłużnika.

Należy także podzielić stanowisko wyrażone w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, że odmienna ocena analizowanego zagadnienia prowadziłaby

do niczym nieuzasadnionej różnicy w zakresie ochrony prawnej wierzycieli

na podstawie tej samej instytucji prawnej, w postaci hipoteki, w zależności

od statusu dłużnika osobistego (osoby fizycznej lub osoby prawnej). W stosunku

do dłużników będących osobami prawnymi, hipoteka nie dawałyby pewnego

zabezpieczenia wierzytelności pieniężnych, gdyż stwarzałaby duże ryzyko

dokonywania nadużyć przez przeprowadzenie likwidacji dłużników, czego

konsekwencją byłaby utrata przez wierzycieli zabezpieczenia wierzytelności

w formie hipoteki na nieruchomościach osób trzecich.

Uwzględniając powyższe zarzut naruszenia art. 94 w zw. z art. 65 u.k.w.h.

na skutek ich wadliwej wykładni, a w następnie tego wadliwego zastosowania

w ustalonych okolicznościach, okazał się uzasadniony.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw.

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.

kc