III PK 156/14

Sygn. akt III PK 156/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący)

SSN Dawid Miąsik

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Z. B. i M. D.

przeciwko "F. " Spółce Akcyjnej w L.

o odszkodowanie i zadośćuczynienie ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 27 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1 i 2 w części zasądzającej od

strony pozwanej na rzecz powodów odszkodowania i

zadośćuczynienia za naruszenie ich dóbr osobistych i w tym

zakresie sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Pozwana F. S.A. skargą kasacyjną zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 listopada 2013 r. w części

zasądzającej na rzecz powoda Z. B. odszkodowanie w kwocie 15.516,55 zł za

szkodę majątkową wyrządzoną wskutek naruszenia jego dóbr osobistych oraz

zadośćuczynienia w kwocie 35.000 zł za doznaną przezeń krzywdę z tego samego

tytułu, a ponadto w części zasądzającej na rzecz powoda M. D. odszkodowanie w

kwocie 15.454,65 zł za szkodę majątkową wyrządzoną wskutek naruszenia jego

dóbr osobistych i zadośćuczynienia w kwocie 33.000 zł za doznaną przezeń

krzywdę z tego samego tytułu. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie

prawa materialnego przez jego błędną wykładnię: 1. art. 23, 24 i 448 k.c. w związku

z art. 300 k.p., przez bezpodstawne przyjęcie, że pozwana rozwiązując stosunki

pracy bez wypowiedzenia z winy powodów naruszyła ich dobra osobiste w sposób

uzasadniający zasądzenie na ich rzecz odszkodowań i zadośćuczynień z tego

tytułu. Tymczasem pozwana działała w przekonaniu co do legalności i zasadności

zastosowanego trybu rozwiązania stosunków pracy z powodami, tj. zgodnie z

obowiązującymi przepisami prawa i w wykonaniu jej praw podmiotowych,

a działania te nie miały na celu wyrządzenia powodom szkody, ale wyłącznie

ochronę interesów pozwanej, co wyłączało przesłankę bezprawności, warunkującą

odpowiedzialność z tytułu naruszenia dóbr osobistych (art. 24 § 1 k.c.). Pojęcie

„bezprawności” w rozumieniu tego przepisu nie wynika z rozwiązania umowy o

pracę bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów w rozumieniu art. 56 k.p.,

ale wymaga przesłanki bezprawności w rozumieniu art. 24 § 1 k.c., tj. wykazania,

że zamiarem pozwanej było podanie okoliczności obiektywnie nieprawdziwych w

celu poniżenia powodów w opinii publicznej lub narażenia ich na utratę zaufania

potrzebnego w działalności menedżerskiej oraz świadomości sprawcy,

że przytoczone przezeń okoliczności były nieprawdziwe, co w niniejszej sprawie nie

miało miejsca. Ponadto art. 23 k.c. i 24 k.c. nie stanowią samodzielnych podstaw

odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody majątkowe lub krzywdy

wyrządzone naruszeniem dóbr osobistych, gdyż odsyłają w tym zakresie do zasad

ogólnych, a tym samym powodowie powinni wykazać wszystkie przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 415 k.c., w tym również wysokość

szkody oraz działanie pozwanej z zamierzonym (umyślnym) naruszeniem

3

przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę bez wypowiedzenia, prowadzącym do

naruszenia ich dóbr osobistych, 2. art. 23 k.c. i art. 24 k.c. w związku z art. 300 k.p.

oraz art. 58 k.p. w związku z art. 56 k.p., przez uznanie, że odszkodowania

zasądzane na rzecz powodów na podstawie art. 58 k.p. nie podlegały zaliczeniu na

poczet roszczeń odszkodowawczych za naruszenie ich dóbr osobistych,

dochodzonych w oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego. Skarżąca wniosła o

uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i jego zmianę punkcie 1,

przez obniżenie zasądzonej od na rzecz Z. B. kwoty 67.799,71 zł do kwoty

17.283,16 zł oraz w punkcie 2 wyroku poprzez obniżenie zasądzonej na rzecz

powoda M. D. kwoty 65.032,81 zł do kwoty 16.578,16 zł oraz zasądzenie od

powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu za wszystkie instancje według

norm przepisanych, względnie - o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za wszystkie instancje.

W sprawie tej ustalono, ze powód Z. B. od dnia 16 listopada 2009 r. pełnił w

pozwanej funkcję prezesa zarządu. Od tego samego dnia został zatrudniony u

pozwanego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na tym stanowisku

pracy. Natomiast M. D. pełnił od dnia 24 sierpnia 2009 r. funkcję członka zarządu

pozwanej i tej daty był zatrudniony na wymienionym stanowisku na podstawie

umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony.

W dniu 23 lutego 2011 r. w W. odbyło się nadzwyczajne walne

zgromadzenie akcjonariuszy pozwanej, które podjęło uchwały o odwołaniu

powodów ze składu zarządu pozwanej. Natomiast 1 marca 2011 r. pozwana

rozwiązała z nimi umowy o pracę bez wypowiedzenia, oba o analogicznym

brzmieniu (dalej również jako „Oświadczenia”). Oświadczenia te zostały wręczone

powodom z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych, polegającego na „naruszeniu art. 377 k.s.h. oraz narażeniu

pracodawcy na znaczną szkodę, w związku z zawieranymi w imieniu Spółki

umowami”. Pozwana zarzucała, ze powodowie działający jako reprezentanci Spółki

podpisali niekorzystne umowy z C. Sp. z o.o. na doradztwo w zakresie

komercjalizacji nieruchomości będących własnością Spółki, znajdujących się w G.

(umowa z dnia 20 maja 2010 r. oraz umowa z dnia 23 lipca 2010 r.) oraz umowę

4

pośrednictwa sprzedaży nieruchomości położonej w M. (umowa z dnia 1 grudnia

2010 r.)”. Ponadto Spółka reprezentowana przez powodów objęła 100% emisji

obligacji komercyjnych wyemitowanych przez spółkę T. S.A. za kwotę 2.000.000 zł,

bez należytego zabezpieczenia swojej wierzytelności, gdyż kontrahent zobowiązał

się jedynie do ustanowienia hipoteki w przypadku, gdyby wykupienie obligacji nie

nastąpiłoby zgodnie z warunkami emisji obligacji. Tego rodzaju działania naraziły

pozwana Spółkę na szkodę znacznych rozmiarów.

Wyrokiem z dnia 28 lutego 2013 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych stwierdził niezgodność z prawem rozwiązania umowy o pracę bez

wypowiedzenia na podstawie art. 52 § 1 k.p. i zasądził od pozwanej na rzecz: 1.

powoda Z. B. kwotę 89.119,66 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 czerwca

2011 r. do dnia zapłaty, w pozostałej części powództwo oddalił oraz dodatkowo

kwotę 4.395,24 zł tytułem częściowego zwrotu opłaty od pozwu, a także kwotę

4.698 zł tytułem zwrotu części kosztów zastępstwa procesowego; 2. powoda M. D.

kwotę 88.706,50 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 czerwca 2011 r. do dnia

zapłaty, w pozostałej części powództwo oddalił, oraz dodatkowo kwotę 4.361,40 zł

tytułem częściowego zwrotu opłaty od pozwu i kwotę 4.860 zł tytułem zwrotu części

kosztów zastępstwa procesowego. Sąd nakazał także ściągnąć od strony pozwanej

na rzecz Skarbu Państwa kwotę 8.846,45 zł tytułem zwrotu części nieuiszczonych

wydatków, w pozostałej części nieuiszczone koszty sądowe przejął na rachunek

Skarbu Państwa, a wyrokowi w pkt I nadał rygor natychmiastowej wykonalności do

kwoty 17.238,16 zł oraz w pkt IV do kwoty 16.578,16 zł. Na zasądzoną na rzecz

powoda Z. B. kwotę składały się następujące sumy: 17.283,16 zł – odszkodowania

na podstawie art. 56 k.p. w związku z art. 58 k.p.; 8.940,87 zł – dalszego

odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za marzec 2011 r.; 12.379,08 zł –

odszkodowania za utracona odprawę; 15.516,55 zł - odszkodowania za szkodę

majątkową wyrządzoną powodowi wskutek naruszenia jego dóbr osobistych w

postaci „dobrego imienia, czci i renomy dobrego menedżera” za okres „pół roku po

dyscyplinarnym zwolnieniu” i 35.000 zł - zadośćuczynienia za doznaną przez

krzywdę z tego samego tytułu.

W przypadku M. D. na zasądzoną kwotę składały się: 16.578,16 zł

kodeksowego odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o prace

5

bez wypowiedzenia a podstawie art. 56 k.p. w związku art. 58 k.p.; 11.796,73 zł –

dalszego odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za marzec 2011 r.;

11.876,06 zł – za utracona odprawę; 15.454,65 zł - odszkodowania za szkodę

majątkową wyrządzoną wskutek naruszenia jego dóbr osobistych w postaci

„dobrego imienia, czci i renomy dobrego menedżera” za okres „pół roku po

dyscyplinarnym zwolnieniu” i 33.000 zł zadośćuczynienia za krzywdę z tego

samego tytułu.

Sąd Rejonowy uznał, że rozwiązania umów o prace wskutek naruszenia jego

dóbr osobistych w postaci „dobrego imienia, czci i renomy dobrego menedżera” za

okres „pół roku po dyscyplinarnym zwolnieni” z powodami nie miały legalnych ani

uzasadnionych podstaw, ponieważ powodowie dziali w granicach dopuszczalnego

ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej „i nie można im nadać waloru

nieracjonalności oraz niegospodarności”, co w konsekwencji doprowadziło do

naruszenia ich dóbr osobistych powodów i uzasadniało zasądzenie na ich rzecz nie

tylko odszkodowań za szkodę majątkową będącą wynikiem tych naruszeń, oraz

również zadośćuczynień z tego samego tytułu. Wskazał, ze po rozwiązaniu

stosunku pracy Z. B. nie rejestrował się w urzędzie pracy, gdyż był przekonany ze z

uwagi na sposób zwolnienia z pracy nie zostałby zarejestrowany. W okresie 6

miesięcy od zwolnienia uzyskał dochód w kwocie 36.000 zł, w tym zasiłek z ZUS w

kwocie 3.000 zł oraz dochód z uczestnictwa w Radzie Nadzorczej […] Fabryk […] w

kwocie 2.000 zł. M. D. po rozwiązaniu stosunku pracy przez pozwana także nie

zarejestrował się w urzędzie pracy. W marcu 2011 r. podjął zatrudnienie na

stanowisku kontrolera finansowego w Wytwórni […] w wymiarze ½ etatu za

wynagrodzeniem w kwocie 700 zł brutto, gdzie był zatrudniony do grudnia 2011 r.

Jego łączne wynagrodzenie za ten okres wyniosło ok. 5.500 zł. Aktualnie prowadzi

gospodarstwo rolne odziedziczone po rodzicach oraz utrzymuje się z oszczędności.

Po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27 listopada 2013 r. obniżył kwotę

89.119,66 zł zasądzoną na rzecz Z. B. do kwoty 67.799,71 zł, a także obniżył kwotę

88.706,50 zł zasądzoną na rzecz M. D. do kwoty 65.032,81 zł, a w pozostałej

części apelacje oddalił. Ponadto, Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów

kwoty tytułem zwrotu części opłaty od pozwu i zwrotu kosztów procesu. Dodatkowo

6

Sąd nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwotę 6.310 zł oraz

zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę po 1.350 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy nie podzielił oceny prawnej Sądu Rejonowego w części

zasądzającej na rzecz powodów dodatkowe odszkodowania za bezprawne

rozwiązanie stosunku pracy ze względu na brak warunku „celowego i

zamierzonego wyrządzenia powodom szkody”, przeto powodom należało zasądzić

wyłącznie odszkodowanie za bezprawne rozwiązanie stosunków pracy na

podstawie i w granicach uregulowanych przepisami Kodeksu pracy. W tym zakresie

pomniejszył zasądzone na rzecz powodów przez Sąd pierwszej instancji kwoty.

Odwołując się do orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2009 r., I PK

135/08, Sąd Okręgowy wskazał, że podstawą prawną uzupełniającej

odpowiedzialności odszkodowawczej pracodawcy w razie rozwiązania umowy o

pracę bez wypowiedzenia są przepisy Kodeksu cywilnego o odpowiedzialności

deliktowej (art. 415 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Odpowiedzialność taką

uzasadnia (przy spełnieniu pozostałych przesłanek) działanie pracodawcy

polegające na zamierzonym (umyślnym) naruszeniu przepisów o rozwiązaniu

umowy o pracę bez wypowiedzenia, a pracownik zobowiązany jest wykazać

wszystkie przesłanki odpowiedzialności pracodawcy wynikające z art. 415 k.c.,

w tym umyślność działania, której nie można było przypisać stronie pozwanej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej nie zawarto wszystkich adekwatnych podstaw

kasacyjnego zaskarżenia, w tym zarzutu naruszenia art. 111

k.p., który obowiązek

pracodawcy poszanowania godności i innych dóbr osobistych pracownika uznaje

za podstawową zasadę prawa pracy. Norma ta pozwala w uzasadnionych

przypadkach uznać, ze bezprawne naruszenie wymienionych dóbr w zakresie

potencjalnie nieprawdziwych zarzutów dotyczących wykonywania pracy

zawodowej, z zamiarem naruszenia dobrego imienia, godności i „renomy

zawodowej” pracownika w sposób, który naraża go na utratę zaufania wymaganego

do wykonywania dalszego lub znalezienia innego zatrudnienia, może niekiedy

7

naruszać dobra osobiste pracownika i uzasadniać zasadzenie adekwatnych

roszczeń na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu cywilnego w

związku z art. 300 k.p.

Sąd Najwyższy ocenił, że także w granicach podstaw i zarzutów zaskarżenia

kontestowany wyrok w zaskarżonych zakresach zasądzenia na rzecz powodów

odszkodowań i zadośćuczynień za naruszenie dóbr osobistych nie może się ostać.

Uznanie przez Sad drugiej instancji, że skarżąca nie ponosiła na podstawie art. 415

k.c. w związku z art. 300 k.p. dalszej (uzupełniającej) odpowiedzialności

odszkodowawczej za niezgodne z prawem niezwłoczne rozwiązanie umów o pracę

z winy powodów z braku zamierzonego oraz umyślnego dyscyplinarnego

pozbawienia ich zatrudnienia, sprawia, iż istotnie niezrozumiała, niespójna i prima

facie nieracjonalna, a co najmniej nienależycie uzasadniona była równoczesna

krańcowo odmienna ocena akceptacja tego Sądu zasadności przypisania skarżącej

bezprawnego i zawinionego naruszenia pracowniczych dóbr osobistych powodów

oraz zasądzenia dalszych roszczeń odszkodowawczych oraz zadośćuczynień na

podstawie art. 111

k.p. w związku z art. 24 § 1 zdanie trzecie k.c. lub § 2 tego

przepisu Kodeksu cywilnego, które odsyłają do zasad ogólnych odpowiedzialności

odszkodowawczej za czyny niedozwolone (art. 24 § 1 zdanie trzecie w związku z

art. 415 k.c.) lub do zasad odpowiedzialności za zawinione krzywdy niemajątkowe

(art. 24 § 2 w związku z art. 448 k.c.). Jeżeli zatem Sąd drugiej instancji

zreformował wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwa o zasądzenie

powodom uzupełniającego odszkodowania na podstawie wymienionych przepisów

Kodeksu cywilnego o czynach niedozwolonych w związku z rozwiązaniem

stosunków pracy, to wysoce kontrowersyjne było utrzymanie kontestowanego

orzeczenia Sądu pierwszej instancji w zakresie zasądzającym na rzecz powodów

odszkodowanie i zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych, które mogą być

dochodzone tylko na zasadach ogólnych i w reżimie cywilnoprawnej

odpowiedzialności za czyny niedozwolone. Dodatkowo wskazane powodom

przyczyny niezwłocznego rozwiązania umów o pracę nie były prima facie ani

oczywiście nieprawdziwe, ale zostały zweryfikowane na korzyść powodów dopiero

po długotrwale prowadzonym postępowaniu sadowym, z posiłkowym oparciem się

na opinii biegłego sądowego o specjalizacji adekwatnej do oceny wywołujących

8

wątpliwości zachowań powodów, prowadzonych w imieniu i na rzecz strony

pozwanej.

W judykaturze prawa pracy przyjmuje się, że pracodawca z reguły nie

odpowiada za naruszenie dóbr osobistych pracownika wynikające z postępowania

karnego nawet wtedy, gdy pozbawił pracownika zatrudnienia zarzucając mu

popełnienie przestępstwa, które miało uniemożliwiać dalsze zatrudnienie na

zajmowanym stanowisku pracy, jeżeli pracownik został następnie uniewinniony lub

bezwarunkowo umorzono postępowanie karne (por. wyrok z dnia 26 marca 1998 r.,

I PKN 573/97, OSNAPiUS 1999 nr 6, poz. 197). W tej linii judykatury argumentuje

się, że rozwiązanie umowy o prace bez wypowiedzenia z winy pracownika nie

stanowi bezprawnego działania w rozumieniu art. 24 § 1 k.c. nawet wtedy, gdy jego

przyczyna okazała się nieprawdziwa (por. wyrok Sadu Najwyższego z dnia 1

października 1998 r., I PKN 353/ 98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 678). Oznacza

to, że prawem dopuszczalne sposoby rozwiązywania stosunków pracy na ogół nie

noszą cechy bezprawności ani zawinienia pracodawcy wymaganych do zasądzenia

uzupełniających lub dalszych roszczeń dochodzonych na podstawie przepisów

Kodeksu cywilnego, chyba że pracodawca działał ewidentnie bezprawnie oraz z

zawinionym zamiarem i co najmniej przewidywalnością niekorzystnych skutków

niezgodnego z prawem pozbawienia pracownika zatrudnienia o cechach „wilczego

biletu” lub „infamii zawodowej”, wskutek pozbawienia pracownika w istotnym

stopniu możliwości zarobkowania w przyszłości. Prawem dopuszczalna możliwość

rozwiązania stosunku pracy jest uprawnieniem pracodawcy i co do zasady nie ma

podstaw prawnych, poza jego bezprawnym i zawinionym, tj. kwalifikowanym

nadużyciem, do twierdzenia, że legalne sposoby rozwiązania stosunku pracy noszą

cechę bezprawności (nielegalności).

Każdy sposób rozwiązania stosunku pracy, w szczególności z przyczyn

dotyczących pracownika, nie jest obojętny przy poszukiwaniu nowego zatrudnienia,

ale trudności ze znalezieniem nowej pracy dotykają niemal każdej osoby

poszukującej zatrudnienia. Ponadto prawo do utrzymania zatrudnienia ani prawo do

znalezienia kolejnej pracy nie sa prawami osobistymi, przeto rozwiązanie stosunku

pracy z pracownikiem może naruszać jego dobra osobiste tylko w razie

kwalifikowanego, zamierzonego i umyślnego pogwałcenia konkretnych osobistych

9

praw pracowniczych, jeżeli takie zachowanie pracodawcy oddziałuje na prawem

chronioną godność lub inne dobra osobiste pracownika (art. 111

k.p). W ocenie

Sądu Najwyższego, odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych pracownika

wymaga wykazania kwalifikowanej bezprawności i oczywistego zawinienia

pracodawcy, który może uwolnić się od ponoszenia takiej odpowiedzialności

wykazywaniem braku zamiaru, bezprawności lub zawinienia, w tym obiektywną

niemożnością przewidzenia skutków rozwiązania umowy o prace polegających na

świadomym dążeniu do wykluczenia zwolnionego pracownika z rynku pracy w

konkretnym zawodzie. Tymczasem powodowie, którzy utracili zatrudnienie

menedżerów mogli i powinni odnaleźć się nie tylko w tego typu zatrudnieniu, ale

poszukać nowego zatrudnienia odpowiadającego nie tylko ich kwalifikacjom

menedżerskim.

Powyższe uzasadnia wyrażenie poglądu, że rozwiązanie umowy o pracę bez

wypowiedzenia z winy pracownika, które prawomocnym wyrokiem sądowym

zostało uznane za naruszające przepisy o rozwiązywaniu umów o pracę w tym

trybie, może naruszać chronione dobra osobiste pracownika (art. 111

k.p.), ale tylko

wtedy, gdyby pismo rozwiązujące stosunek pracy zawierało zwroty oczywiście

naruszające godność lub inne dobra osobiste, a w szczególności gdyby ewidentnie

bezprawne i bezpodstawne zwolnienie z pracy podważało reputację lub renomę

zawodową pracownika w sposób prowadzący do utraty zaufania wymaganego do

dalszego wykonywania określonego zatrudnienia lub wykorzystania posiadanych

kwalifikacji zawodowych do prowadzenia innej działalności gospodarczej albo

zawierało zwroty znieważające, obraźliwe, oczywiście nieprawdziwe, poniżające,

ośmieszające lub upokarzające pracownika nielegalnie pozbawionego zatrudnienia

z zamiarem zawinionego i niezgodnego z prawem (bezprawnego) naruszenia jego

chronionych dóbr osobistych, wyrządzenia mu szkody materialnej lub krzywdy

niemajątkowej. Z takiego normatywnego i jurydycznego punktu odniesienia Sąd

drugiej instancji powinien ocenić wskazane powodom przyczyny rozwiązania umów

o pracę bez wypowiedzenia w postaci „naruszenia art. 377 k.s.h. oraz narażenia

pracodawcy na znaczną szkodę, w związku z zawieranymi w imieniu Spółki

umowami”.

10

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39815

k.p.c.