III SK 40/14

Sygn. akt III SK 40/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący)

SSN Dawid Miąsik (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

Protokolant Grażyna Grabowska

w sprawie z powództwa Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w W.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

o naruszenie zbiorowych interesów konsumentów i nałożenie kary pieniężnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 9 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 listopada 2013 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 270 zł.

(dwieście siedemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Prezes Urzędu) w

punkcie II sentencji decyzji z 30 grudnia 2009 r. […] uznał, że wymienione w nim

postanowienia stosowanych przez PZU S.A. (powód) w umowach z konsumentami

wzorców umów o nazwach „Ogólne warunki ubezpieczenia autocasco dla klienta

indywidualnego oraz małego lub średniego przedsiębiorcy”, „Ogólne warunki

ubezpieczenia autocasco dla klienta indywidualnego oraz małego lub średniego

przedsiębiorcy”, „Ogólne warunki ubezpieczenia PZU DOM Plus”, „Ogólne warunki

kompleksowego ubezpieczenia „Bezpieczny Turysta”; „Ogólne warunki

jednostkowego i rodzinnego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków”,

„Ogólne warunki zbiorowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków”

pozostają w sprzeczności z art. 813 § 1 k.c. i naruszają zakaz, o którym mowa w

art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów

(Dz.U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331, uokik).

W uzasadnieniu decyzji Prezes Urzędu przyjął, że art. 813 § 1 k.c. reguluje

kwestie związane z ustalaniem należnej zakładom ubezpieczeń składki

ubezpieczeniowej oraz wysokości składki, jakiej zwrot należy się konsumentowi w

przypadku rozwiązania umowy ubezpieczeniowej przed upływem okresu, na jaki

została zawarta. Świadczeniem ubezpieczyciela, wynikającym z umowy

ubezpieczenia, jest udzielenie ochrony ubezpieczeniowej ubezpieczającemu

(ubezpieczonemu) w okresie trwania umowy ubezpieczenia, ubezpieczający zaś

zobowiązuje się do zapłacenia składki. Konsekwencją wynikającą z art. 813 § 1 k.c.

jest zasada, że ubezpieczycielowi nie należy się składka za czas, w którym nie

udziela ochrony ubezpieczeniowej, zatem zwracaną składkę ustala się

proporcjonalnie do okresu niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej. Składka

jest podzielna, skoro obliczana jest za czas trwania odpowiedzialności

ubezpieczeniowej. Czas nieudzielonej ochrony ubezpieczeniowej jest jedyną,

wynikającą z art. 813 § 1 k.c., przesłanką warunkującą wysokość zwracanej

składki. Przepis art. 813 § 1 k.c. ma charakter iuris cogentis, zatem zasada z niego

wynikająca nie może zostać zmieniona w wyniku swobody kontraktowej.

Zatrzymanie przez zakład ubezpieczeń części składki większej, niż to wynika z jej

proporcjonalnego rozliczenia w stosunku do czasu nieudzielonej ochrony

3

ubezpieczeniowej, narusza dyspozycję wynikającego z tego przepisu

unormowania. W ocenie Prezesa Urzędu zakład ubezpieczeń nie jest uprawniony

do uzależnienia wysokości zwracanej składki od wykorzystanej części sumy

ubezpieczenia. Organ odwołał się do uzasadnienia projektu rządowego nowelizacji,

na mocy której wprowadzono do art. 813 § 1 k.c. zdanie drugie. Zgodnie z jego

treścią zmiana „art. 813 § 1 k.c. ma na celu wyraźne podkreślenie, że w razie

rozwiązania umowy ubezpieczenia przed upływem okresu na jaki została zawarta,

ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki za okres niewykorzystanej ochrony

ubezpieczeniowej. Mimo obowiązywania art. 813 § 1 k.c. w dotychczasowym

brzmieniu ubezpieczyciele bardzo często zastrzegają w ogólnych warunkach

ubezpieczenia, że nie dokonują zwrotu składki za czas, w którym nie świadczyli

ochrony ubezpieczeniowej. Wprowadzenie przepisu usunie powstające obecnie na

tym tle wątpliwości” (druk sejmowy nr 353). Zgodnie z niezmienną zasadą

obliczania wysokości zwracanej składki należy się ona ubezpieczającemu w

każdym przypadku, o ile nie wyczerpana została suma ubezpieczenia, a doszło do

rozwiązania umowy. Prezes Urzędu przyjął także, w oparciu o orzecznictwo Sądu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów, że zwrot składki przysługuje zarówno w

przypadku szkody częściowej, jak i całkowitej, jeśli szkoda nie wyczerpuje sumy

ubezpieczenia (z odwołaniem do wyroków Sądu Okręgowego w Warszawie z 25

maja 2007 r. XVII AmC 83/06; z 27 czerwca 2008 r. XVII Ama 135/2007).

W przypadku odstąpienia od umowy ubezpieczenia lub wypowiedzenia jej,

świadczenie ubezpieczającego zostało spełnione w całości, zaś świadczenie

ubezpieczyciela tylko częściowo, dlatego powinien on zwrócić składkę za

niewykorzystany okres ochrony ubezpieczeniowej. Zdaniem Prezesa Urzędu, taka

interpretacja art. 813 § 1 k.c. nie przeczy treści art. 18 ustawy z dnia 22 maja

2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151, ze zm., dalej

jako ustawa o działalności ubezpieczeniowej), gdyż przepis ów dotyczy sposobu

ustalania składki ubezpieczeniowej oraz zobowiązuje zakład ubezpieczeń do

takiego określania w umowie zasad wyliczania składki, aby były jasne i zrozumiałe

dla nabywcy. Przepis art. 18 ustawy o działalność ubezpieczeniowej nie normuje

zasad zwrotu składki w przypadku rozwiązania umowy przed upływem okresu, na

jaki została zawarta. Działanie powoda polegające na umieszczeniu we wzorcach

4

umownych postanowienia uzależniającego wysokość zwracanej składki od

wysokości wypłaconego już odszkodowania godzi w jedyną i niezmienną regułę

wynikającą z art. 813 § 1 k.c., z której wynika, że zwraca się składkę

proporcjonalną do okresu, za który nie udzielono ochrony ubezpieczeniowej.

Na tej podstawie Prezes Urzędu uznał, że zawarte w stosowanych przez

powoda do zawierania umów z konsumentami wzorcach umownych postanowienie

o treści „składkę podlegającą zwrotowi ustala się proporcjonalnie do

niewykorzystanego okresu ochrony ubezpieczeniowej oraz niewykorzystanej sumy

ubezpieczenia” jest sprzeczne z art. 813 § 1 k.c. Ubezpieczyciel uzyskuje

nieuzasadnione korzyści w postaci nienależnej mu części składki. Natomiast

konsument doznaje uszczerbku w swoim majątku, gdyż nie jest mu zwracana pełna

składka za niewykorzystany okres ochrony, co prowadzi do zachwiania równowagi

kontraktowej.

Za stwierdzone naruszenie zakazu z art. 24 uokik Prezes Urzędu nałożył na

powoda karę w wysokości 9.861.347 zł, co stanowi 0,12% przychodu powoda za

2008 r., stanowiący podstawę do obliczenia karty i 1,2% maksymalnej wielkości

kary jaka mogłaby być nałożona. Przy ustalaniu wysokości kary Prezes Urzędu

wziął pod uwagę, iż poprzez wprowadzenie przesłanki niewykorzystanej sumy

ubezpieczenia, jako warunkującej wysokość zwracanej składki z tytułu

niewykorzystanego okresu ochrony ubezpieczeniowej dochodzi do ograniczenia

wysokości zwracanej konsumentowi składki. Naruszenie powstaje już w momencie

zawarcia umowy. Przedsiębiorca, wykorzystując swoją przewagę, kształtuje treść

postanowień regulujących kwestie zwrotu składki w taki sposób, że bezprawnie

pozbawia konsumenta, w przypadku rozwiązania umowy, roszczenia o zwrot

składki za niewykorzystany okres ochrony ubezpieczeniowej w pełnej wysokości,

które to roszczenie przysługuje mu z mocy prawa. Praktyka ta w sposób istotny

wpływa na sferę uprawnień konsumenta. Przy określaniu wysokości kary Prezes

Urzędu uwzględnił także ogólnopolski zasięg stosowanej przez powoda praktyki,

ilość zawartych z konsumentami umów (3.963.538 zł) oraz długotrwały charakter

naruszenia (wzorce stosowano od 16 kwietnia 2008 r.).

Powód zaskarżył decyzję Prezesa Urzędu w całości co do zasady, jak i co

do wysokości nałożonej kary. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) art. 268a

5

w zw. z art. 156 § 1 pkt 1 kpa i art. 83 uokik; 2) art. 101 ust. 2 uokik w zw. z art. 33

ust. 4, 5 i 6 uokik i w zw. z § 4 ust. 3 i § 7 rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z

17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. 2007 Nr 134, poz. 939, rozporządzenie

w sprawie właściwości z 2007 r.); 3) § 2 ust. 3 w zw. z § 2 ust. 1 Statutu Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów, stanowiącego Załącznik do Zarządzenia nr

146 Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie nadania statutu

Urzędowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Monitor Polski Nr 97, poz. 846) w

zw. z art. 34 uokik; 4) art. 3851

k.c.; 5) art. 9 k.p.a. w zw. z art. 83 uokik; 6) art. 365

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c., art. 83 uokik oraz art. 6, 7, 8 i 77 § 1 k.p.a.;

7) art. 27 ust. 1 w zw. z art. 27 ust. 2 i art. 83 uokik oraz art. 6, 7, 8 i 77 § 1 k.p.a.;

8) art. 805 § 1 k.c. w zw. z art. 813 § 1 k.c.; 9) art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 uokik; 10) art.

24 ust. 1 i 2 uokik; 11) art. 813 § 1 k.c. w zw. z art. 805 § 1 k.c. i w zw. z art. 18 ust.

2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej; 12) art. 813 § 1 zd. 1 k.c., 13) art. 813 §

1 zd. 2 k.c.; 14) art. 106 ust. 1 pkt. 4 w zw. z art. 111 uokik i w zw. z art. 83 uokik, a

także art. 6, 7, 8, 11 oraz art. 77 § 1 k.p.a.

Sąd Okręgowy - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z 14

listopada 2011 r. oddalił w całości odwołanie powoda.

Powód wniósł apelację od tego wyroku, wskutek której został on uchylony

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 5 lipca 2012 r. Przekazując sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania Sąd drugiej instancji zwrócił w

szczególności uwagę na konieczność rozważenia dopuszczalności i skuteczności

dokonanego przez Prezesa Urzędu przekazania sprawy Delegaturze Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów we W. przed wszczęciem postępowania i

związanych z tym implikacji w zakresie udzielnego Dyrektorowi Delegatury

pełnomocnictwa, pod kątem ewentualnej nieważności przedmiotowej decyzji.

Sąd Okręgowy, rozpoznając ponownie sprawę, wyrokiem z 18 stycznia

2013 r. uchylił zaskarżoną decyzję w całości.

Nie dopatrując się uchybień proceduralnych po stronie Prezesa Urzędu, Sąd

pierwszej instancji miał na względzie, że Prezes Urzędu w upoważnieniu z 2 lipca

2009 r. przekazał sprawę do rozpoznania Delegaturze Urzędu Ochrony Konkurencji

i Konsumentów we W. i upoważnił ją do podjęcia czynności wynikających z uokik,

6

dotyczących wszczęcia i prowadzenia postępowania na podstawie art. 49 ust. 1 w

zw. z art. 24 ust. 1 i 2 uokik oraz do wydania decyzji w sprawie praktyk

naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko powodowi. W oparciu o

powyższe upoważnienie, delegatura wszczęła z urzędu i prowadziła postępowanie

przeciwko powodowi. Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do uznania zaskarżonej

decyzji za dotkniętą wadą nieważności. Postępowanie prowadzone przez Prezesa

Urzędu na charakter szczególny w stosunku do postępowania regulowanego w

k.p.a., stąd wynika subsydiarne stosowanie k.p.a. w postępowaniach

prowadzonych na podstawie uokik. Sposób ustalania właściwości miejscowej

Prezesa Urzędu został kompleksowo uregulowany w art. 33 ust. 1 uokik oraz w

wydanym na podstawie art. 33 ust. 3 uokik rozporządzeniu w sprawie właściwości z

2007 r. Ponadto z art. 33 ust. 6 uokik wynika, że decyzje i postanowienia w

sprawach z zakresu właściwości delegatur oraz w sprawach przekazanych do

załatwienia przez Prezesa Urzędu, na podstawie ust. 1, dyrektorzy delegatur

wydają w imieniu Prezesa Urzędu. Niniejsza sprawa należała do właściwości

Prezesa Urzędu - Centrali Urzędu w W., jednakże na podstawie art. 33 ust. 5 uokik

mogła być przekazana do załatwienia właściwej delegaturze. Upoważnienie z 2

lipca 2009 r. należy traktować jako przekazanie sprawy w rozumieniu art. 33 ust. 5

uokik delegaturze we W., zanim jeszcze zostało wydane postanowienie w

przedmiocie wszczęcia postępowania.

Natomiast Sąd Okręgowy w W. uznał za zasadny zarzut naruszenia art. 813

§ 1 k.c. Odwołując się do zasad ustalania składki ubezpieczeniowej zawartych w

art. 18 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, z uwagi na niejednoznaczne

brzmienie art. 813 § 1 k.c., Sąd Okręgowy stwierdził, że należy uznać za

dopuszczalne uzależnienie zwrotu składki także, obok okresu ubezpieczenia, od

kwoty wypłaconego odszkodowania. Sąd Okręgowy podkreślił, że sporne

postanowienie było już przedmiotem oceny SOKiK, który w sprawie o sygnaturze

akt […] uznał, że nie narusza ono dyspozycji art. 813 § 1 k.c. Na tej podstawie Sąd

pierwszej instancji orzekł, że Prezes Urzędu nie wykazał bezprawności czynu

powoda w zakresie praktyki zarzucanej w pkt II zaskarżonej decyzji, co skutkowało

jej uchyleniem w powyższym zakresie oraz w zakresie nałożonej kary pieniężnej.

7

Prezes Urzędu zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego apelacją. Sąd Apelacyjny

wyrokiem z 6 listopada 2013 r. uwzględnił częściowo apelację Prezesa Urzędu i

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że utrzymał w mocy decyzję Prezesa

Urzędu w części dotyczącej praktyki zarzuconej powodowi w punkcie II zaskarżonej

decyzji i obniżył wysokość wymierzonej powodowi kary pieniężnej do kwoty w

wysokości 1.643.557,80 zł, a w pozostałym zakresie apelację oddalił.

Sąd Apelacyjny uznał za uzasadniony zarzut naruszenia art. 813 § 1 zdanie

drugie k.c., poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji przyjęcie, że w świetle

regulacji wyżej wymienionego przepisu dopuszczalne jest uzależnienie wysokości

zwracanej składki ubezpieczeniowej nie tylko od niewykorzystanego okresu

ubezpieczeniowego ale również od faktu wcześniejszego wypłacenia

odszkodowania, które nie wyczerpuje sumy gwarancyjnej, co z kolei narusza

przepis art. 24 ust. 1 i 2 uokik wskutek stwierdzenia, że powód nie stosował, w

rozważanym zakresie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów.

Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się konieczności sięgania po instrumenty

wykładni systemowej bądź celowościowej, gdyż zdaniem sądu art. 813 § 1 zdanie

drugie k.c. (mający charakter iuris cogentis) został sformułowany w sposób

jednoznaczny. Ustawodawca przewidział w nim tylko jedną przesłankę warunkującą

wysokość zwracanej składki, którą jest niewykorzystany okres ochrony

ubezpieczeniowej (jeżeli ochrona nie ustała wcześniej w wyniku wypłaty

odszkodowania w wysokości odpowiadającej sumie gwarancyjnej). Pogląd ten

odnajduje także potwierdzenie w doktrynie i wbrew stanowisku powoda nie jest on

odosobniony. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił argumentacji powoda o konieczności

rozważenia ekonomicznego aspektu kalkulacji składki oraz o potencjalnym

niebezpieczeństwie związanym z koniecznością jej zwrotu mimo wykorzystania

znacznej części sumy ubezpieczenia. Podkreślił, że ustawodawca formułując

przepis art. 813 § 1 zdanie drugie k.c. w sposób tak jednoznaczny przyjął, że

przywołana przez powoda sytuacja mieści się w granicach ryzyka gospodarczego,

jakie wiążą się z prowadzeniem przez wyspecjalizowany podmiot świadczeń w

zakresie usług ubezpieczeniowych na rzecz konsumentów, wobec których podmiot

ten zachowuje przewagę ekonomiczną.

8

Sąd Apelacyjny podkreślił konieczność nałożenia na powoda kary pieniężnej,

podzielił jednak argumentację powoda podniesioną w odwołaniu, że praktyka

stosowana przez powoda nie mogła mu przynieść znacznej korzyści finansowej,

gdyż przypadki wcześniejszego wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia, gdy doszło

do częściowej wypłaty odszkodowanie, nie występowały często. Ponadto nie

sposób uznać, że powód działał umyślnie i w złej wierze. Powód mógł bowiem

pozostawać w mylnym przekonaniu, że stosowane przez niego, sporne

postanowienie nie narusza zbiorowych interesów konsumentów, ze względu na

wcześniejsze oddalenie apelacji od wyroku SOKiK, uznającego za dozwolone

postanowienie, w którym powód wiązał obowiązek zwrotu składki za

niewykorzystany okres ubezpieczeniowy z faktem częściowej wypłaty

odszkodowania (wyrok Sądu Apelacyjnego z 30 stycznia 2008 r.). Nie oznacza to,

że powodowi nie można przypisać winy w postaci niedbalstwa, poprzez brak

konsultacji z Prezesem Urzędu w zakresie implementacji do wzorców umownych

wymogów wynikających z art. 813 § 1 zd. 2 k.c. Sąd Apelacyjny przychylił się

zatem do zarzutu powoda, że przy ustalaniu rozmiaru kary Prezes Urzędu nie

uwzględnił w należyty sposób kryteriów określonych w art. 111 uokik.

Sąd Apelacyjny podzielił również stanowisko Sądu Okręgowego w zakresie

oceny ważności zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu drugiej instancji Prezes

Urzędu mógł przekazać niniejszą sprawę do rozpoznania delegaturze Urzędu we

W., w celu wszczęcia i prowadzenia postępowania przeciwko powodowi i wydania

decyzji w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części, w zakresie punktu 1

podpunkty II, III i IV wyroku, tj. w części, w jakiej Sąd Apelacyjny zmienił wyrok

SOKiK poprzez utrzymanie w mocy decyzji w części, tj. w zakresie punktu II decyzji

i zmianę decyzji w części, tj. w zakresie punktu III ppkt 2 decyzji oraz poprzez

oddalenie odwołania powoda od decyzji w pozostałej części i zniesienie wzajemnie

między stronami kosztów postępowania, oraz w zakresie punktu 3 wyroku, tj. w

części rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego.

Zaskarżonemu wyrokowi powód zarzucił naruszenie prawa materialnego:

1) art. 813 § 1 zd. 2 w zw. z art. 805 § 1 i 2 pkt 1 w zw. z art. 824 § 1 k.c. w zw. z

art. 18 ust. 1, 2 i 3 ustawy o działalności ubezpieczeniowej; 2) art. 813 § 1 zd. 2

9

k.c.; 3) art. 24 ust. 1 i 2 uokik; 4) art. 415 k.c. w zw. z art. 24 ust. 1 i 2 uokik oraz w

zw. z art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik; 5) art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik.; 6) art. 106 ust. 1 pkt

4 w zw. z art. 111 uokik. Ponadto, powód zarzucił naruszenie przepisów prawa

procesowego, tj.1) art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; 2) art. 385 oraz art. 386 §

1 w zw. z art. 47931a

§ 3 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z § 4 ust. 3

rozporządzenia w sprawie właściwości z 2007 r. w zw. z art. 33 ust. 3, 4, 5 i 6 uokik

oraz w zw. z art. 6, art. 19 i art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 83 uokik; 3) art. 385

oraz art. 386 § 1 w zw. z art. 47931a

§ 3 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z

art. 33 ust. 6 uokik, a także art. 268a i art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 83 uokik.

Powód wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie

wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uchylenie

decyzji także w punkcie II oraz w punkcie III ppkt 2 decyzji oraz zasądzenie od

Prezesa Urzędu na rzecz powoda kosztów postępowania przed Prezesem Urzędu.

W razie uwzględnienia wniosku o uchylenie wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

powód wniósł o orzeczenie zwroty spełnionego świadczenia i zasądzenia od

pozwanego na rzecz powoda kwoty 1.643.557,80 złotych.

W odpowiedzi na skargę powoda, Prezes Urzędu wniósł o jej oddalenie oraz

o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna powoda okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia

art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., ponieważ uzasadnienie wyroku Sądu

drugiej instancji pozwala na kontrolę toku rozumowania Sądu w kontekście

podjętego rozstrzygnięcia.

Bezpodstawne są także pozostałe zarzuty procesowe skargi kasacyjnej

powoda, które odnoszą się do wadliwości procedowania Prezesa Urzędu w

wydanej w niniejszej sprawie decyzji w związku z przekazaniem sprawy do

rozpoznania delegaturze we W. Powód podkreśla, że decyzja została wydana na

podstawie upoważnienia, w którym Prezes Urzędu upoważnił delegaturę we W. i jej

10

dyrektora do podejmowania określonych czynności w ramach postępowania

przeciwko powodowi. Powód przyjmuje, że w dacie udzielenia upoważnienia

Prezes Urzędu nie mógł przekazać sprawy do właściwości delegatury, ponieważ

postępowanie administracyjne nie zostało jeszcze wszczęte przez Centralę Urzędu.

Po drugie, nie zachodził szczególny przypadek, o którym mowa w art. 33 ust. 5

uokik. Po trzecie, upoważnienie zostało skierowane do delegatury a nie do

dyrektora delegatury, a jego zakres był zbyt wąski, gdyż nie obejmował podpisania

decyzji, ani wydawania postanowień w toku postępowania.

Zgodnie z art. 33 ust. 5 uokik „w szczególnie uzasadnionych przypadkach

Prezes Urzędu może […] sprawę należącą do swojej właściwości przekazać do

załatwienia wskazanej delegaturze”. Przepis art. 33 ust. 5 uokik pozwala na

przejmowanie i przekazywanie spraw przez Prezesa Urzędu. Przekazywanie spraw

następuje w ramach kompetencji Prezesa UOKiK do kierowania Urzędem.

Przekazana może być każda sprawa z zakresu działania Prezesa Urzędu, a

przekazanie może nastąpić w każdym czasie. W uzupełnieniu powyższej regulacji §

4 ust. 3 rozporządzenia w sprawie właściwości z 2007 r. stanowi, że jeżeli praktyki

naruszające zbiorowe interesy konsumentów ujawniają się na całym lub znacznej

części rynku krajowego, właściwy w tych sprawach jest Prezes Urzędu - Centrala w

W. Właściwość organu administracji publicznej to prawo do władczej konkretyzacji

normy materialnego prawa administracyjnego przez rozstrzygnięcie o

uprawnieniach lub obowiązkach jednostki. Podejmując postępowanie organ

administracji publicznej obowiązany jest zbadać właściwość w stadium wszczęcia i

w następnych stadiach prowadzących do rozstrzygnięcia sprawy przez wydanie

decyzji. W doktrynie postępowania administracyjnego wyróżnia się właściwość

ustawową (wynikającą z przepisu ustawy) oraz właściwość delegacyjną

(wynikającą z przekazania danej sprawy lub czynności w danej sprawie). Instytucja

właściwości delegacyjnej dopuszcza przesunięcia właściwości ustawowej na inny

organ administracji publicznej. Podkreśla się przy tym, że zakres przekazania

właściwości ustawowej obejmuje przekazanie właściwości do rozpoznania i

rozstrzygnięcia sprawy. Organ musi być właściwy na etapie podejmowania

czynności wszczęcia postępowania oraz w trakcie jego prowadzenia.

11

W niniejszej sprawie właściwość ustawowa, ze względu na treść § 4 ust. 3

rozporządzenia w sprawie właściwości z 2007 r. oraz charakter działalności

powoda i praktyki, przysługiwała Prezesowi Urzędu - Centrali w W. Przekazanie

sprawy do załatwienia delegaturze na podstawie art. 33 ust. 5 uokik powoduje, że

delegatura niewłaściwa na podstawie przepisów rozporządzenia w sprawie

właściwości delegatur staje się właściwa do wszczęcia postępowania i wydania

decyzji, a w konsekwencji decyzja nie została wydana z naruszeniem przepisów o

właściwości. Nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie w aktach postępowania

administracyjnego znajduje się pismo, z którego wynika jednoznacznie, że sprawa

została przekazana przez Prezesa Urzędu - Centralę do rozpoznania delegaturze

we W. Zdaniem Sądu Najwyższego przekazanie, o którym mowa w art. 33 ust. 5

uokik, możliwe jest przed wszczęciem postępowania. Przepisy odnoszące się do

właściwości delegatur i Centrali Urzędu stanowią o załatwieniu i przekazywaniu

spraw „należących do właściwości” poszczególnych jednostek organizacyjnych

Urzędu. Ponieważ postępowania prowadzone są „w sprawach”, przekazanie

sprawy na podstawie art. 33 ust. 5 uokik upoważnia delegaturę do podjęcia

czynności koniecznych do jej załatwienia, w szczególności zaś do uruchomienia

stosownego postępowania.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie przyjmuje, że brak uzasadnienia

„szczególnie uzasadnionego przypadku” nie powoduje, że decyzja wydana przez

delegaturę została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości. O takim

naruszeniu można mówić w przypadku wydania decyzji przez delegaturę bez

stosownego przekazania sprawy przez Prezesa Urzędu. Należy jednak podkreślić,

że z uwagi na treść art. 33 ust. 5 uokik, należy oczekiwać od Prezesa Urzędu

choćby minimalnego uzasadnienie powodów przekazanie sprawy do rozpoznania

delegaturze.

Zgodnie z art. 33 ust. 6 uokik „decyzje i postanowienia […] sprawach

przekazanych do załatwienia przez Prezesa Urzędu na podstawie ust. 5 dyrektorzy

delegatur wydają w imieniu Prezesa Urzędu”. Z przepisu tego wynika upoważnienie

dyrektora delegatury do załatwiania spraw w imieniu Prezesa Urzędu w granicach

właściwości delegatury. Przekazanie sprawy należącej do właściwości Centrali

Urzędu do załatwienia delegaturze Urzędu na podstawie art. 33 ust. 5 uokik

12

powoduje, że z mocy art. 33 ust. 6 uokik, bez potrzeby dodatkowego upoważnienia,

dyrektor delegatury jest właściwy do wydania wszelkiego rodzaju decyzji i

postanowień. Kompetencja dyrektora delegatury, o której mowa w art. 33 ust. 6

uokik, ma charakter ustawowy i nie jest konieczne wydanie dodatkowego

upoważnienia. Jeżeli zaś organ takie upoważnienie wyda dla dyrektora delegatury,

nie można z takiego upoważnienia wywodzić, że ma ono węższy zakres, niż

wynikający z art. 33 ust. 6 uokik.

Dla oceny zasadności podstaw skargi w zakresie prawa materialnego

kluczowe znaczenie ma zarzut naruszenia art. 813 § 1 zdanie drugie k.c., gdyż od

oceny prawidłowości wykładni tego przepisu przez Sąd Apelacyjny zależy ocena

prawidłowości zastosowania pozostałych przepisów powołanych w podstawach

skargi.

Zgodnie z art. 813 § 1 zdanie pierwsze k.c. składkę oblicza się „za czas

trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela”, zaś stosownie do zdania drugiego

„W przypadku wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia przed upływem okresu na jaki

została zawarta umowa, ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki za okres

niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej”. Uznając za bezpodstawny zarzuty

obejmujące swą podstawą art. 813 § 1 k.c., Sąd Najwyższy w obecnym składzie

miał na względzie, że przepis ten jest jasny i klarowny w tym sensie, że w jego obu

zdaniach wyeksponowano znaczenie czynnika czasu. Skoro zgodnie ze zdaniem

pierwszym składkę oblicza się za czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela,

to następstwem skrócenia okresu trwania tej odpowiedzialności w wyniku

wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia jest przewidziane w zdaniu drugim

zmniejszenie wysokości składki ostatecznie należnej ubezpieczycielowi. Po

wygaśnięciu stosunku ubezpieczenia ubezpieczyciel nie świadczy już ochrony

ubezpieczeniowej, a składka należy się za zapewnienie tej ochrony („trwanie

odpowiedzialności” zgodnie z treścią art. 813 § 1 zd. 1 k.c.). Sąd Najwyższy uznał,

że przepisu art. 813 § 1 zdanie drugie k.c. nie można intepretować w ten sposób,

by podstawowe znaczenie nadać zwrotowi „niewykorzystana ochrona

ubezpieczeniowa”, ponieważ w art. 813 § 1 zdanie drugie k.c. ustawodawca nadał

pierwszoplanowe znaczenie „okresowi”, przez który ubezpieczający zapewniał

pierwotnie sobie lub ubezpieczonemu ochronę ubezpieczeniową, lecz ostatecznie z

13

tej ochrony nie skorzystał. Wykładnia proponowana przez powoda, zgodnie z którą

art. 813 § 1 zdanie drugie k.c. uzależnia wysokość zwrotu składki nie od samego

„okresu” niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej, lecz także od „poziomu” tej

ochrony ubezpieczeniowej, jaki ubezpieczyciel miał na podstawie umowy

ubezpieczenia zapewnić w przedziale między pierwotną a faktyczną datą

wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia, byłaby zdaniem Sądu Najwyższego nie do

pogodzenia nie tylko z brzmieniem przepisu, ale także z ratio legis art. 813 § 1

zdanie drugie k.c. Obowiązujące brzmienie nadano temu przepisowi w reakcji na

praktyki ubezpieczycieli odmawiających zwrotu części składki mimo zaprzestania

udzielania ochrony ubezpieczeniowej. Dlatego Sąd Najwyższy uznał, że wysokość

składki podlegającej zwrotowi powinna być obliczona według proporcji, w jakiej

okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej pozostaje do całego okresu, w

jakim pierwotnie miała trwać odpowiedzialność ubezpieczyciela. Powoduje to, że

sprzeczne z art. 813 § 1 zdanie drugie k.c. jest uzależnianie wysokości składki

podlegającej zwrotowi od tego, czy do momentu wygaśnięcia stosunku

ubezpieczenia wykorzystano już częściowo sumę ubezpieczenia. Powód został zaś

ukarany właśnie za takie zachowanie, gdyż w stosowanych ogólnych warunkach

dla różnych ubezpieczeń posługiwał się postanowieniem wzorca, zgodnie z którym

„składkę podlegającą zwrotowi ustala się proporcjonalnie do niewykorzystanego

okresu ochrony ubezpieczeniowej oraz niewykorzystanej sumy ubezpieczenia”. Aby

postanowienie tego rodzaju mogło zostać uznane za zgodne z art. 813 § 1 zdanie

drugie k.c., przepis ten musiałby mieć inną treść, nawiązującą do stopnia

wykorzystania sumy ubezpieczenia.

Z tych samych względów Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do

uwzględnienia przy wykładni art. 813 § 1 zdania drugiego k.c. zasad kalkulacji

składek przewidzianych w art. 18 ust. 1, 2 i 3 ustawy o działalności

ubezpieczeniowej. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że nawet w przypadku

innego brzmienia art. 813 § 1 zdanie drugie k.c., uzależnienie wysokości zwracanej

składki od rozróżnienia składki brutto i składki netto, wymagałoby przedstawienia

transparentnej kalkulacji przez ubezpieczyciela w umowie zawieranej z

konsumentem, tak by z góry wiadomo było, jaka część składki może ewentualnie

14

podlegać zwrotowi w przypadku przedterminowego wygaśnięcia stosunku

ubezpieczenia.

Kierując się przyjętą powyżej wykładnią art. 813 § 1 zdanie drugie k.c.,

zbieżną z interpretacją przyjętą przez Sąd Apelacyjny, za bezpodstawny należało

uznać zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 uokik.

Przekonanie Sądu Najwyższego w obecnym składzie co do wykładni art. 813

§ 1 zdanie drugie k.c. rzutuje na ocenę zarzutów skargi kasacyjnej powoda

dotyczących nałożenia i wysokości kary pieniężnej. Sąd Najwyższy podziela

argumentację powoda, zgodnie z którą brak konsultacji przez ubezpieczyciela z

Prezesem Urzędu nowych wzorców umów w zakresie poprawności realizacji praw

konsumenta wynikających z art. 813 § 1 zdanie drugie k.c. nie umożliwia

przypisania powodowi nieumyślności w naruszeniu art. 24 uokik w zw. z art. 813 §

1 zdanie drugie k.c. Nie prowadzi to jednak do uwzględnienia zarzutu naruszenia

art. 415 k.c. w zw. z art. 24 ust. 1 i 2 uokik oraz w zw. z art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik,

a także art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik oraz art. 106 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 111 uokik,

opartych na założeniu nieumyślnego złamania zakazu z art. 24 uokik.

W sytuacji, gdy Sąd Najwyższy ostatecznie nie podzielił wątpliwości

podnoszonych przez powoda w przedmiocie wykładni art. 813 § 1 zdanie drugie

k.c., uznając ten przepis za jasny i oczywisty w kontekście praktyki przypisanej

powodowi, brak powodów dla przyjęcia założenia, zgodnie z którym do naruszenia

art. 813 k.c. doszło w okolicznościach wyłączających możliwość przypisania

powodowi co najmniej nieumyślnego ingerowania w zbiorowe interesy

konsumentów. Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 18 stycznia 2011 r.,

XVII AmC 38/10 wydany w sprawie tzw. abstrakcyjnej kontroli wzorców umów, w

uzasadnieniu którego Sąd Okręgowy w Warszawie wyłożył art. 813 k.c. w sposób

zbieżny z poglądami powoda, nie stanowi podstawy dla przyjęcia założenia o braku

świadomości powoda co do bezprawności jego zachowania, gdyż orzeczenie to

podjęto po dacie wydania decyzji zaskarżonej w niniejszej sprawie. Ponadto,

zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2011 r., III CZP 119/10

postanowienie wzorca umowy, sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym

przepisem ustawy, nie może być uznane za niedozwolone postanowienie umowne.

Dlatego Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw dla uchylenia kary pieniężnej

15

nałożonej na powoda w oparciu o argumentację nawiązującą do wyroków Sądu

Okręgowego w Warszawie z 3 listopada 2005 r., XVII Amc 2/05 i Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z 30 stycznia 2008 r., VI ACa 491/07, oddalających

powództwo konsumenta o uznanie za niedozwolone postanowień wzorca

sprzecznych z art. 813 k.c.

Zdaniem Sądu Najwyższego, kara pieniężna, w wysokości określonej w

zaskarżonym wyroku, jest adekwatna do rodzaju stwierdzonego naruszenia oraz

uwzględnia wyrażoną powyżej ocenę Sądu Najwyższego co do klarowności

obowiązku ciążącego na powodzie na mocy art. 813 k.c., znaczenia

przewidzianego w nim uprawnienia dla interesów konsumentów, okresu

naruszenia, skali działalności powoda oraz dolegliwości kary w kontekście realizacji

jej celów.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

eb