IV CSK 653/14

Sygn. akt IV CSK 653/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa H. L.

przeciwko J. J.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 lutego 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym)

podpunktach "a" i "c", punktach III (trzecim) i IV (czwartym)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 lutego 2014 r. Sąd Apelacyjny - uwzględniając w części apelację

powódki od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 23 kwietnia 2013 r. - pozbawił wyrok

Sądu Okręgowego w G. z dnia 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt […], wykonalności odnośnie

do kwoty 55167,42 zł.

Sąd ustalił, że pozwany wynajmował od powódki lokal mieszkalny w okresie od

października 1995 r. do lutego 1999 r., i za ten okres nie uiścił należnego miesięcznego

czynszu w wysokości 200 zł i 600 USD. W tym okresie powódka wraz z konkubentem

pożyczyli od pozwanego kwotę 50000 zł. Termin jej zwrotu kończył się z upływem dnia

29 kwietnia 1999 r. Pożyczka ta była zabezpieczona wekslem in blanco wystawionym

przez powódkę. W dniu 22 maja 2003 r. pozwany uzupełnił ten weksel na sumę 94965,75

zł, z datą płatności przypadającą na dzień 30 maja 2003 r. Na tę sumę składała się kwota

50000 zł z należności głównej oraz kwota odsetek ustawowych liczonych od dnia

30 kwietnia 1999 r. Wydany na podstawie tego weksla nakaz zapłaty na rzecz pozwanego

J. J. Sąd Okręgowy w G., w sprawie […], wyrokiem z dnia 19 sierpnia 2004 r. utrzymał w

całości w mocy. Powódka pismem z dnia 4 stycznia 2008 r. złożyła oświadczenie o

potrąceniu swojej wierzytelności z tytułu czynszu z wierzytelnością objętą wyrokiem Sądu

Okręgowego w G. z dnia 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt […].

Sąd Apelacyjny uznał, że wskutek oświadczenia powódki o potrąceniu złożonym

w piśmie z dnia 4 stycznia 2008 r. nastąpiło wzajemne umorzenie wierzytelności z tytułu

czynszu z wierzytelnością objętą wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia 19 sierpnia 2004

r., sygn. akt […], tj. wierzytelnością wekslową do wysokości wierzytelności niższej (art. 498

§ 2 k.c.).

Skarga kasacyjna pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w części

uwzględniającej apelację powódki - oparta na obu podstawach z art. 3983

k.p.c. - zawiera

zarzut naruszenia art. 233 k.p.c., art. 498, 502 k.c., i zmierza do uchylenia tego wyroku

w zaskarżonej części i w tej części przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny pozbawił w części wykonalności wyrok Sądu Okręgowego w G., w

sprawie […], zaopatrzony w klauzulą wykonalności, utrzymujący w mocy nakaz zapłaty

wydany na podstawie weksla uzupełnionego przez pozwanego w dniu 22 maja 2003 r., na

sumę 94965,75 zł, z datą płatności przypadającą na dzień 30 maja 2003 r. U podłoża tego

rozstrzygnięcia legł pogląd, że przez oświadczenie powódki zawarte w piśmie z dnia 4

stycznia 2008 r. o potrąceniu wierzytelności z tytułu czynszu doszło do umorzenia tej

3

wierzytelności z wierzytelnością wekslową objętą wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia

19 sierpnia 2004 r., sygn. akt […].

Godzi się zauważyć, że powództwo z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. zapobiega wykonaniu

takiego wyroku, który w chwili jego wydania był zgodny z prawem, a przestał prawu

odpowiadać na skutek nowo powstałego stanu prawnego. W myśl tego przepisu dłużnik

może w drodze procesu żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości

lub w części, jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek

którego zobowiązanie wygasło, przy czym gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik

może powództwo oprzeć także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy.

Prawo materialne określa, kiedy zobowiązanie wygasa, skoro zaś art. 840 § 1 pkt

2 k.p.c. nie wyłącza wypadku wygaśnięcia zobowiązania wskutek potrącenia, przeto

i ta przyczyna wygaśnięcia może być podstawą tego powództwa. W następstwie potrącenia

następuje bowiem wzajemne umorzenie obu wierzytelności do wysokości wierzytelności

niższej (art. 498 § 2 k.c.). Dopuszczalność potrącenia jest jednak czasowo ograniczona

przedawnieniem. W myśl art. 502 k.c. wierzytelność przedawniona może być potrącona

jedynie wówczas, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze

nie nastąpiło. Możliwość ta następuje wówczas, gdy występują kumulatywnie wszystkie

przesłanki jakie wymienia art. 498 § 1 k.c. (tzw. stan potrącalności).

Skarżący zarzuca Sądowi Apelacyjnemu naruszenie powyższych przepisów, przez

przyjęcie istnienia tzw. stanu potrącalności w sytuacji, w której ostatnie ze świadczeń

okresowych należnych powódce, w ocenie tego Sądu, przedawniło się w lutym 2002 r.,

podczas gdy termin płatności weksla uzupełnionego w dniu 22 maja 2003 r. został

wyznaczony na dzień 30 maja 2003 r. Inaczej, w warunkach, gdy wierzytelność z tytułu

czynszu się przedawniła a wierzytelność z weksla jeszcze nie istniała.

Powódka domagała się pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w sprawie

[…] z tym uzasadnieniem, że wierzytelność objęta zapadłym w tej sprawie wyrokiem uległa

umorzeniu na skutek jej oświadczenia zawartego w piśmie z dnia 4 stycznia 2008 r. o

potrąceniu swojej wierzytelności z tytułu czynszu z tą wierzytelnością.

Niewątpliwie, żądanie powódki pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego

w sprawie […] znajduje uzasadnienie w wiążącym ją z pozwanym stosunku wekslowym.

Utrzymany w mocy w tej sprawie nakaz zapłaty był bowiem oparty na wystawionym przez

powódkę wekslu in blanco uzupełnionym przez pozwanego w dniu 22 maja 2003 r. Przeto

zasadnie zarzuca skarżący, że błędnie Sąd Apelacyjny przyjął istnienie tzw. stanu

potrącalności w sytuacji, gdy w świetle poczynionych ustaleń wierzytelność z tytułu czynszu

przedawniła się a wierzytelność wekslowa jeszcze nie istniała. Dalej, że błędnie przyjął, iż

4

doszło do wygaśnięcia wierzytelności objętej wyrokiem w sprawie […], tj. wierzytelności

wekslowej wskutek oświadczenia powódki złożonego w piśmie z dnia 4 stycznia 2008 r.

uzasadniającego pozbawienie tego wyroku wykonalności.

Skoro Sąd Apelacyjny rozstrzygając w sprawie wyszedł z odmiennych założeń

zaskarżony wyrok nie mógł się ostać.

Ubocznie, relacja między stosunkiem, z którego wynika wierzytelność wekslowa

(stosunkiem wekslowym), a stosunkiem leżącym u jego podstaw (stosunkiem

podstawowym) jest złożona. Z jednej strony, czynność prawna będąca źródłem stosunku

wekslowego jest czynnością abstrakcyjną, co oznacza, że ważność tej czynności nie

zależy od istnienia i prawidłowości stosunku podstawowego (zob. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 143).

Z drugiej jednak strony, wykonanie jednego z tych stosunków pociąga za sobą, ze względu

na ich ścisły związek funkcjonalny, tożsamość celu gospodarczego, wygaśnięcie także

drugiego z nich; w każdym razie - gdy tak jak w niniejszej sprawie - weksel nie był

przedmiotem obrotu z udziałem osób trzecich, wierzyciel nie może na podstawie weksla

uzyskać więcej praw niż przysługuje mu w ramach stosunku podstawowego (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2001 r., II CKN 25/00, OSNC 2001, nr 7-8, poz. 117).

Mimo więc odrębności stosunku wekslowego i stosunku podstawowego oraz pewnej

niezależności tych stosunków, regułą jest wygaśnięcie obu przez wykonanie - także

w drodze egzekucji - jednego z nich (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2012 r.,

II CSK 548/11, OSNC 2013, nr 2, poz. 19). Również przez potrącenie, jak wskazano, o ile

istniałby tzw. stan potrącalności. Przy czym, według przepisów art. 498 i 499 k.c. sam zbieg

wierzytelności nie powoduje ex lege potrącenia; umorzenie wierzytelności wzajemnych

następuje dopiero z mocy jednostronnego oświadczenia dłużnika, a oświadczenie to -

określone w przepisach prawa materialnego - wywołuje skutki materialnoprawne

polegające na stworzeniu nowego, określonego stanu materialnoprawnego.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.