IV CSK 659/14

Sygn. akt IV CSK 659/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. C.

przeciwko Komornikowi Sądowemu przy Sądzie Rejonowym w Z. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 czerwca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od wyroku

Sądu Okręgowego oddalającego powództwo o zasądzenie od Komornika przy

Sądzie Rejonowym kwoty 150.398,83 zł z tytułu odszkodowania na podstawie art.

23 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (j.t.

Dz. U. z 2011 r., Nr 231, poz. 1376 ze zm.; dalej u.k.s.e.).

Ustalił, że w toku postępowania egzekucyjnego przeciwko powódce,

wszczętego na wniosek […] Banku z dnia 19 grudnia 2000 r., wierzyciel został

przejęty przez Bank […], o czym komornik został powiadomiony w dniu 8 maja

2002 r. Na polecenie Sądu, wydane w trybie art. 759 k.p.c., komornik wezwał

nowego wierzyciela w dniu 17 października 2005 r. do udokumentowania przejścia

uprawnień, co ten uczynił z przekroczeniem terminu przesyłając odpis z Krajowego

Rejestru Sądowego. Klauzula wykonalności została nadana na rzecz nowego

wierzyciela w dniu 4 kwietnia 2013 r. Od 2002 r. komornik wyegzekwował na rzecz

Banku […] kwotę 150.389,93 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, do prowadzenia egzekucji na rzecz nowego

wierzyciela wystarczające było udokumentowanie przejścia uprawnień odpisem

z Krajowego Rejestru Sądowego, a nadto powódka nie wykazała szkody

pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym z niezgodnym z prawem

działaniem komornika, który wyegzekwowane należności pobrał i przekazał

uprawnionemu wierzycielowi.

Sąd drugiej instancji zaakceptował powyższy pogląd i wskazał, że art. 788

§ 1 k.p.c. nie obejmuje zmian podmiotowych o charakterze sukcesji uniwersalnej,

które nastąpiły po wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Bank […] z dniem

połączenia tj. 6 czerwca 2002 r. wstąpił we wszystkie prawa i obowiązki […] Banku,

wobec czego nie było konieczne uzyskanie klauzuli wykonalności, a podstawę

egzekucji stanowił dotychczasowy tytuł wykonawczy. Komornik wprawdzie nie

powinien kontynuować egzekucji do czasu udokumentowania przejścia uprawnień,

ale egzekucji nie można uznać za bezprawną skoro w istocie była prowadzona na

rzecz uprawnionego wierzyciela i na podstawie aktualnego tytułu wykonawczego,

a powódka nie wykazała szkody.

3

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powódka wniosła o jego

uchylenie i zarzuciła naruszenie przez błędną wykładnię art. 788 § 1 k.p.c.

polegającą na bezzasadnym przyjęciu, że jego dyspozycja nie dotyczy sytuacji,

w której po wszczęciu egzekucji nastąpiły zmiany podmiotowe o charakterze

sukcesji uniwersalnej oraz art. 23 ust. 1 u.k.s.e. przez bezzasadne przyjęcie, że nie

stanowi szkody wyegzekwowanie od dłużnika majątku bez aktualnego tytułu

wykonawczego na rzecz następcy prawnego wierzyciela oraz dokumentów,

z których wynika następstwo prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji legł pogląd, że

postępowanie egzekucyjne prowadzone przez pozwaną nie było bezprawne, bo art.

788 k.p.c. nie obejmuje zmian podmiotowych o charakterze sukcesji uniwersalnej,

które nastąpiły po wszczęciu postępowania egzekucyjnego, jak również, że pomimo

braku wykazania przez Bank przejścia uprawnień było ono prowadzone na rzecz

uprawnionego wierzyciela i na podstawie aktualnego tytułu wykonawczego, a nadto

powódka nie wykazała poniesienia szkody w wyniku tego postępowania.

Zdarzeniem faktycznym, od którego postępowanie egzekucyjne było,

zdaniem skarżącej, wadliwie prowadzone przez komornika, jest powiadomienie

przez Bank […] w dniu 8 maja 2002 r. o przejęciu wierzyciela – […] Banku, na

którego wniosek prowadzone było postępowanie egzekucyjne. Wprawdzie w tym

czasie obowiązywały dwie równoległe podstawy odpowiedzialności komornika – art.

769 k.p.c. i art. 23 u.k.s.e., ale wobec utraty mocy art. 769 k.p.c. z dniem 27

stycznia 2004 r. wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 stycznia

2004 r., SK 26/03 (Dz. U. z 2004 r., Nr 11, poz. 101) ze skutkiem od dnia wejścia w

życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej tj. 17 października 1997 r., wyłączną jej

podstawą jest art. 23 u.k.s.e. Odpowiedzialność komornika na podstawie tego

przepisu zarówno w brzmieniu pierwotnym obowiązującym do dnia 12 listopada

2004 r., jak i po jego zmianie dokonanej ustawą z dnia 24 września 2004 r. o

zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz zmianie ustawy - kodeks

postępowania cywilnego (Dz. U. z 2004 r., Nr 236, poz. 2356), jest

odpowiedzialnością deliktową za działanie niezgodne z prawem bez względu na

4

zawinienie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2004 r., III CZP

54/04, OSNC z 2005 r., nr 10, poz. 168, Prok. i Pr. – wkł. z 2005 r., nr 4, poz. 34,

OSP z 2005 r., nr 10, poz. 115, Wokanda z 2004 r., nr 12, poz. 5 i z 2005 r., nr 3,

poz. 4, Biul. SN z 2004 r., nr 10, poz. 5, M. Prawn. z 2004 r., nr 22, poz. 1015

i z 2006 r., nr 11, poz. 596, wyroki z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 318/05, nie publ.

i z dnia 6 kwietnia 2006 r., IV CSK 6/06, M. Prawn. z 2006 r., nr 9, poz. 458, z dnia

25 lutego 2015 r., IV CSK 302/14, Biul. SN z 2015 r., nr 5, poz. 16 i wyroki w nim

powołane). Oceny odpowiedzialności odszkodowawczej dokonywać należy więc

w ramach ogólnych reguł odpowiedzialności deliktowej, przy czym przesłanka

bezprawności działania lub zaniechania określana jest jako niezgodność z normami

prawa w rozumieniu art. 87 Konstytucji, a więc niezgodność z Konstytucją RP,

ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, ustawami oraz prawem Unii

Europejskiej.

Odnosząc się do zagadnienia szkody dłużnika powstałej w wyniku

bezprawnej egzekucji wskazać trzeba, że skutek zmniejszenia lub wygaśnięcia jego

zobowiązania może powodować tylko egzekucja prowadzona zgodnie

z obowiązującymi przepisami prawa. Chybiony jest więc pogląd Sądu drugiej

instancji, że w razie bezprawnej egzekucji dłużnik nie ponosi szkody, skoro

doprowadziła ona do spłaty długu na rzecz wierzyciela, któremu i tak był

zobowiązany zapłacić wyegzekwowaną kwotę. W takiej sytuacji nie zachodzi brak

przesłanki szkody, lecz problem tzw. przyczynowości hipotetycznej (causa

superveniens). Zagadnienie sprowadza się do pytania, czy komornik

odpowiedzialny za szkodę poniesioną przez dłużnika wskutek bezprawnej

egzekucji może powołać się na to, że taki sam uszczerbek w majątku dłużnika

powstałby, gdyby egzekucja była prowadzona zgodnie z prawem, a więc gdyby

zaistniała przyczyna rezerwowa (alternatywna) źródła uszczerbku.

Zgodnie z dominującym w judykaturze i doktrynie stanowiskiem,

niedopuszczalne jest powołanie się przez osobę, której bezprawne działanie lub

zaniechanie wywołało uszczerbek w majątku poszkodowanego na to, że szkoda

nastąpiłaby wskutek późniejszego zdarzenia czyli przyczyny rezerwowej. Taką

przyczyną rezerwową jest także powołanie się na to, że postępowanie egzekucyjne

zgodne z prawem wywołałoby taki sam uszczerbek, jaki wywołało niezgodne

5

z prawem działanie komornika (wyroki z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 193/04,

OSP z 2006 r., nr 7 – 8, poz. 89, z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 272/09, nie publ.

i orzeczenia w nich powołane). Nie ma też podstaw do stosowania zasady

compensatio lucri cum damno do kompensowania szkody powstałej wskutek

wyegzekwowania określonych kwot z korzyścią w postaci wygaśnięcia długu

dłużnika, skoro bezprawna egzekucja do takiego wygaśnięcia nie może prowadzić.

Wobec trafności zarzutu naruszenia art. 23 ust. 1 u.k.s.e. istotne dla

rozstrzygnięcia jest więc rozważenie, czy bezprawne było działanie komornika

polegające na prowadzeniu egzekucji na rzecz następcy prawnego wierzyciela bez

nadania klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu na jego rzecz w sytuacji,

gdy następstwo to było skutkiem połączenia się banków. Wbrew twierdzeniu

skarżącej, aczkolwiek treść art. 788 § 1 k.p.c. literalnie wydaje się jasna, w praktyce

budziła wiele wątpliwości z uwagi na liczne stany faktyczne objęte zmianami

podmiotowymi w toku postępowania egzekucyjnego.

Zgodnie z art. 788 § 1 k.p.c., jeżeli uprawnienie lub obowiązek po powstaniu

tytułu egzekucyjnego lub w toku sprawy przed wydaniem tytułu przeszły na inną

osobę, sąd nada klauzulę wykonalności na rzecz lub przeciw tej osobie, gdy

przejście to będzie wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem

urzędowo poświadczonym. Przepis ten ma zastosowanie do wszystkich

przypadków następstwa prawnego zarówno pod tytułem ogólnym, jak

i szczególnym po stronie wierzyciela lub dłużnika, chyba że przepis szczególny

stanowi inaczej (np. art. 819 k.p.c.). Jak się podkreśla w doktrynie, nie znajduje on

zastosowania jedynie w przypadku przekształceń organizacyjno – prawnych, które

nie prowadzą do utraty osobowości prawnej przez dotychczasowy podmiot

rejestrowy. W przypadku sukcesji uniwersalnej art. 788 § 1 k.p.c. będzie miał

zastosowanie, gdy zmiany organizacyjno – prawne pociągają za sobą utratę

osobowości prawnej przez dotychczas istniejący podmiot, a przepisy prawa

przewidują przejście uprawnienia lub obowiązku stwierdzonego w tytule

egzekucyjnym na inną osobę prawną.

Zgodnie z art. 124 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe

w brzmieniu obowiązującym w czasie połączenia się banków w sprawie niniejszej

6

(Dz. U. z 1997 r., Nr 140, poz. 939), w razie połączenia się banków w formie spółek

akcyjnych stosuje się przepisy kodeksu spółek handlowych. W razie połączenia

in corporationem (art. 492 § 1 pkt 1 k.s.h.) działalność spółki przejmowanej, a więc

pierwotnego wierzyciela, który traci osobowość prawną, jest kontynuowana przez

spółkę przejmującą – wstępuje ona w sytuację prawną poprzednika

z konsekwencją wejścia w uprawnienia wierzyciela.

Problem, czy w razie połączenia się banków należy tytułowi egzekucyjnemu

nadać klauzulę wykonalności na rzecz następcy prawnego był przedmiotem

rozważań judykatury. W uchwale z dnia 22 lutego 2006 r., III CZP 129/05 (OSNIC

z 2007 r., nr 1 poz., 4) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że zważywszy na istotę

i zasady sukcesji uniwersalnej dopuszczalne jest nadanie klauzuli bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. na rzecz banku

powstałego z połączenia z innym bankiem, który wystawił ten tytuł. W uchwale

z dnia 2 kwietnia 2004 r., III CZP 9/04 (OSNIC z 2005 r., nr 6, poz. 98) wykluczył

natomiast nadanie na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. klauzuli wykonalności na rzecz

nie będącego bankiem nabywcy wierzytelności objętej bankowym tytułem

egzekucyjnym, także po zaopatrzeniu go w sądową klauzulę wykonalności.

Zarówno doktryna, jak i judykatura prezentowały zatem jednolite stanowisko, że

w sytuacji przejścia uprawnień wierzyciela wskutek połączenia się spółek

handlowych oraz zawiązania nowej spółki (art. 492 § 1 pkt 1 i 2 k.s.h.) art. 788 § 1

k.p.c. ma zastosowanie.

Wątpliwości natomiast budziło zagadnienie, czy w sytuacji gdy do połączenia

banków doszło po wszczęciu egzekucji, której podstawą jest bankowy tytuł

egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności, konieczne jest nadanie klauzuli

wykonalności na rzecz banku przejmującego na podstawie omawianego przepisu.

W doktrynie dominował pogląd, że art. 788 § 1 k.p.c. nie dotyczy zmian

podmiotowych o charakterze sukcesji uniwersalnej, które nastąpiły po wszczęciu

postępowania egzekucyjnego. W orzecznictwie pierwotnie prezentowane było

tożsame stanowisko uzasadniane tym, że określenie „ po powstaniu tytułu” nie

rozciąga się na postępowanie egzekucyjne, a więc dla wykazania zmiany

wierzyciela wystarczające jest wykazanie przejścia prawa (uchwały Sądu

7

Najwyższego z dnia 11 czerwca 1993 r., III CZP 68/93, OSP z 1994 r., nr 5, poz. 84,

s. 220 i z dnia 23 lutego 1995 r., III CZP 15/95, OSNC z 1995 r., nr 5, poz. 81,

postanowienia z dnia 30 stycznia 1975 r., II CZ 5/75, OSPiKA z 1976 r., nr 2, poz.

37, z dnia 2 lipca 1975 r., I CZ 98/75, OSNCP z 1976 r., nr 6, poz. 142, z dnia

9 czerwca 1978 r., III CRN 97/ 78, OSPiKA z 1979 r., nr 2 poz. 29, wyrok z dnia

9 maja 2002 r., II CKN 803/00, OSNC z 2003 r., nr 9, poz. 119). Odmienny pogląd

wyraził Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 29 października 2004 r., III CZP 63/04

(OSNC z 2005 r., nr 10, poz. 174, Prok. – wkł. z 2005 r., nr 4, poz. 40, Wokanda

z 2004 r., nr 12, poz. 6 i z 2005 r., nr 4, poz. 4, Biul. SN z 2004 r., nr 10, poz. 8)

oraz z dnia 5 marca 2009 r., III CZP 4/09 (OSNC z 2010 r., nr 1, poz. 2) przyjmując,

że przepis ten ma zastosowanie także w razie przeniesienia wierzytelności po

wszczęciu postępowania egzekucyjnego, przy czym odnotować trzeba, że nie

dotyczyły one sukcesji uniwersalnej, a zwłaszcza problemu połączenia spółek

prawa handlowego. Stanowisko to odnośnie do przejścia uprawnienia w drodze

umowy przelewu Sąd Najwyższy podtrzymał w wyrokach z dnia 13 grudnia 2012 r.,

V CSK 7/12 i z dnia 9 sierpnia 2012 r., V CSK 372/11 (nie publ.). Omawiane

zagadnienie zostało ostatecznie rozstrzygnięte uchwałą Sądu Najwyższego z dnia

26 czerwca 2014 r., III CZP 46/14 (OSNC z 2014 r., nr 4, poz. 42), w której przyjął,

że po wszczęciu egzekucji w razie połączenia się banków przez przeniesienie

całego majątku banku przejmowanego przez bank przejmujący, konieczne jest

nadanie klauzuli wykonalności na rzecz banku przejmującego na podstawie art. 788

§ 1 k.p.c. Stanowisko to powoływane jest przez przeważającą część przedstawicieli

doktryny, chociaż zauważyć też trzeba poglądy odmienne.

Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 788 § 1 k.p.c. przez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że dyspozycja tego przepisu nie dotyczy sytuacji, gdy po

wszczęciu postępowania egzekucyjnego po stronie wierzyciela nastąpiły zmiany

podmiotowe mające charakter sukcesji uniwersalnej. Pogląd taki Sąd drugiej

instancji wyraził dokonując oceny, czy komornik prowadząc egzekucję po zmianie

wierzyciela działał z naruszeniem art. 788 § 1 k.p.c. O ile jednak za utrwalony

uznać trzeba pogląd, że w razie połączenia banków na podstawie art. 492 pkt 1 ust.

1 k.s.h. ma zastosowanie art. 788 § 1 k.p.c., o tyle zagadnienie czy ma on również

zastosowanie w sytuacji takiego następstwa prawnego po wszczęciu egzekucji nie

8

przedstawiało się jednolicie. Wybór jednego z poglądów, zanim wątpliwości zostały

usunięte uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2014 r., III CZP 46/14

(wyrok Sądu Apelacyjnego zapadł w dniu 25 czerwca 2014 r.), nie może świadczyć

o naruszeniu tego przepisu w aspekcie oceny przesłanki bezprawności.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014 r., BSA – 1-4110-4/13 (OSNC z 2014 r., nr 5,

poz. 49) prospektywne działanie zastosowanej wykładni narzuca niekiedy sama

praktyka sądowa, mimo braku jakiejkolwiek wzmianki w tym zakresie w orzeczeniu

Sądu Najwyższego opartym na tej wykładni, radykalnie zmieniającej

dotychczasową linię orzecznictwa. Powołana w tej uchwale, jako przykład takiego

skutku czasowego wykładni, uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 63/04

stwierdzała wprawdzie, że art. 788 § 1 k.p.c. ma zastosowanie w razie przejścia

obowiązku objętego tytułem egzekucyjnym po wszczęciu właściwego postępowania

egzekucyjnego ale ograniczona w swej treści została do sytuacji przejścia

uprawnienia objętego tytułem egzekucyjnym w drodze przelewu (tak też uchwała

z dnia 5 marca 2009 r., III CZP 4/09). Uchwała z dnia 26 czerwca 2014 r., III CZP

46/14, mająca również skutek prospektywny, nie może przesądzać o bezprawności

działania komornika od 2002 r., skoro dominujący był wówczas i w latach

późniejszych pogląd odmienny. Nie można więc, jak w rezultacie prawidłowo uznał

Sąd Apelacyjny, przyjąć, że działanie komornika było z tej przyczyny sprzeczne

z art. 788 § 1 k.p.c., zwłaszcza że wierzyciel jeszcze przed podjęciem tej uchwały

uzyskał klauzulę wykonalności na swoją rzecz. Działanie komornika zgodne

z dominującym kierunkiem wykładni przepisu regulującego postępowanie

egzekucyjne, lub w razie sprzeczności poglądów prawnych wybór jednego z nich

nie uzasadnia przyjęcia przesłanki bezprawności działania w rozumieniu art. 23

ust. 1 u.k.s.e. Opóźnione zaś żądanie komornika złożenia dokumentów

potwierdzających następstwo prawne wierzyciela nie stanowiło także uchybienia

podlegającego takiej kwalifikacji, skoro potwierdziły one istniejące od daty

połączenia banków uprawnienie wierzyciela. W rezultacie rozstrzygnięcie Sądu

Apelacyjnego, mimo częściowo błędnych motywów, jest zgodne z prawem.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.

kc

9