IV CSK 726/14

Sygn. akt IV CSK 726/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa S. J. i R. J.

przeciwko Miastu S. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 9 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 27 czerwca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powodów od wyroku

Sądu Rejonowego w S., którym Sąd ten oddalił powództwo o uzgodnienie treści

księgi wieczystej […] z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie w

dziale II „Własność” Gminy Miejskiej S. i wpisanie powodów na zasadach

wspólności ustawowej małżeńskiej.

Podstawę rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji stanowiły zaakceptowane

ustalenia dokonane przez Sąd Rejonowy. W dniu 2 maja 2007 r. powodowie i K. M.

zawarli w formie aktu notarialnego umowę sprzedaży nieruchomości położonej w S.

o pow. 5,2939 ha za kwotę 1.200.000 zł pod warunkiem, że zarówno Agencja

Nieruchomości Rolnych jak i Gmina Miejska S. nie wykonają prawa pierwokupu na

podstawie ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego oraz

na podstawie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.

Gmina Miejska S. z zachowaniem ustawowego terminu, w dniu 5 czerwca 2007 r.,

złożyła przed notariuszem oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu, nabyła

prawo własności nieruchomości, zapłaciła cenę umowną i została wpisana w

księdze wieczystej jako właściciel. Dla nieruchomości w dacie sprzedaży nie był

uchwalony plan zagospodarowania przestrzennego, a w ewidencji gruntów jest

wpisana jako przeznaczona pod pastwiska trwałe i grunty orne. W 2011 r. Gmina

Miejska S. oświadczyła, że nie przysługiwało jej prawo pierwokupu, zawarta

umowa jest nieważna i wezwała powodów do zwrotu ceny. Prawomocnym

wyrokiem z dnia 31 października 2012 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił powództwo

Gminy Miejskiej S. skierowane przeciwko powodom o zapłatę kwoty 1.200.000 zł

tytułem zwrotu ceny, uznając że wskutek skorzystania przez pozwaną z prawa

pierwokupu doszło do zawarcia ważnej umowy sprzedaży nieruchomości.

Sąd pierwszej instancji uznał, że pozwanej nie przysługiwało w oparciu o art.

109 u.g.n. prawo pierwokupu, natomiast żaden przepis nie przewiduje sankcji

nieważności umowy zawartej wskutek złożonego oświadczenia woli o wykonaniu

prawa pierwokupu, które kupującemu nie przysługuje. Naruszenie „prawa

pierwszeństwa” nie spowodowało nieważności umowy nabycia nieruchomości.

3

Kupująca Gmina zapłaciła cenę, powodowie wydali nieruchomość i rozporządzili

uzyskanymi środkami finansowymi.

Sąd Okręgowy wyjaśnił, że wyrok Sądu Okręgowego, ma, z mocy art. 365 §

1 k.p.c., moc wiążącą w zakresie ustalenia faktu zawarcia ważnej umowy.

Przytaczając stanowisko judykatury podkreślił, że moc ta jest co do zasady

związana z treścią jego sentencji, ale w przypadku orzeczeń oddalających

powództwo doniosłe i wiążące mogą być motywy rozstrzygnięcia, szczególnie

ustalenia prejudycjalne sądu, prowadzące do oddalenia powództwa. Związanie

sądów obu instancji w niniejszej sprawie stanowiskiem, że wskutek złożenia przez

pozwaną oświadczenia o skorzystaniu z prawa pierwokupu, nabyła ona prawo

własności nieruchomości, wyklucza dokonanie ustaleń z nim sprzecznych,

a w konsekwencji fakt, że własność nieruchomości została ważnie przeniesiona

przez powodów na pozwaną czyni rzeczywisty stan prawny zgodnym ze stanem

prawnym objętym treścią księgi wieczystej.

W skardze kasacyjnej powodowie wnieśli o uchylenie wyroku i przekazanie

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. W ramach drugiej podstawy

kasacyjnej zarzucili naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. przez uznanie, że Sąd był

związany treścią uzasadnienia prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w S. z

dnia 31 października 2012 r., co doprowadziło do nieuwzględnienia podniesionych

w apelacji zarzutów prawa materialnego tj. art. 58 § 1 w zw. z art. 600 § 1 k.c. i art.

109 ust. 1 i 4 w zw. z 110 ust. 2 u.g.n.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego legł pogląd o jego związaniu,

z mocy art. 365 k.p.c., ustaleniami faktycznymi i oceną prawną wyrażoną

w uzasadnieniu prawomocnego wyroku uprzednio rozpoznawanej sprawy

w zakresie ważności umowy sprzedaży, która doszła do skutku poprzez złożenie

oświadczenia o skorzystaniu z nieprzysługującego Gminie Miejskiej S. prawa

pierwokupu nieruchomości. W konsekwencji Sądy zaniechały poczynienia

własnych ustaleń i oceny prawnej, a Sąd drugiej instancji uchylił się od rozważenia

zarzutów prawa materialnego podniesionych w apelacji.

4

W świetle zarzutu skargi kasacyjnej decydujące znaczenie ma wykładnia art.

365 § 1 k.p.c. w zakresie skutków przewidzianej w nim mocy wiążącej

prawomocnego orzeczenia wiążącego nie tylko strony i sąd, który je wydał ale też

inne sądy oraz inne organy państwowe i administracji publicznej.

Prawomocne orzeczenie jest wyposażone w prawomocność materialną,

która wyraża nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się

tak, jak wynika to z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia, przy czym określona

w art. 365 § 1 k.c. moc wiążąca określana jest jako pozytywny skutek orzeczenia,

zaś opisana w art. 366 k.p.c. powaga rzeczy osądzonej jako skutek negatywny

wykluczający możliwość ponownego rozpoznania tej samej sprawy pomiędzy tymi

samymi stronami. Celem obu norm jest zapewnienie prawomocnym orzeczeniom

ochrony prawnej przez nadanie im cechy niewzruszalności i stabilności.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 stycznia 2015 r., IV CSK

181/14 (nie publ.) przy wykładni zakresu mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia

pierwszoplanowe znaczenie ma dyrektywa interpretacyjna zawarta w zasadzie

autonomii jurysdykcyjnej sądu, powiązana z zasadą niezawisłości sędziów i zasadą

swobodnej oceny dowodów. Ograniczenie kompetencji sądu do samodzielnego

rozstrzygania wszystkich zagadnień występujących w sprawie musi mieć wyraźne

oparcie w ustawie, a wszystkie wyjątki i wyłączenia powinny być interpretowane

ścieśniająco.

Wyrażona w omawianym przepisie moc wiążąca prawomocnego orzeczenia

charakteryzuje się dwoma aspektami. Pierwszy odnosi się do faktu istnienia

prawomocnego orzeczenia, zaś drugi przejawia się w mocy wiążącej

rozstrzygnięcia zawartego w treści orzeczenia. Zgodnie z dominującym

stanowiskiem judykatury, wynikający z mocy wiążącej stan związania ograniczony

jest do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego

motywów. Przedmiotem prawomocności materialnej jest bowiem ostateczny

rezultat rozstrzygnięcia, a nie przesłanki, które do niego doprowadziły. Granice

mocy wiążącej zakreśla sentencja wyroku rozstrzygająca o żądaniach stron

określających przedmiot procesu, zaś uzasadnienie wyroku zawiera jedynie

wyjaśnienie podstaw faktycznych i prawnych rozstrzygnięcia, a więc nie rozciąga

5

się ona na ustalenia faktyczne i oceny dotyczące stosunku prawnego. Podkreśla

się również, że jedynie w szczególnych przypadkach, zwłaszcza przy orzeczeniach

oddalających powództwo lub wniosek w postępowaniu nieprocesowym, gdy

z sentencji nie wynika przedmiotowy zakres rozstrzygnięcia, doniosłe dla ustalenia

granic mocy wiążącej mogą być motywy rozstrzygnięcia ale tylko w takich

granicach, w jakich stanowią konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia i są konieczne

dla wyjaśnienia jego zakresu tj. zakresu, w jakim indywidualizują jego sentencję

jako rozstrzygnięcie o przedmiocie sporu (wyroki z dnia 8 czerwca 2005 r., V CSK

702/04 „Prawo Spółek z 2007 r., nr 4, s. 54, z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06,

OSNC - ZD z 2008 r., nr A, poz. 20, z 4 grudnia 2009 r., III CZP 97/09, OSNC

z 2010 r., nr 6, poz. 88, z dnia 11 lutego 2011 r., OSNC - ZD z 2012 r., nr 1, poz. 6,

z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN 655/98, z dnia 27 maja 2002 r., IV CKN 1073/00,

z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 63/07, z dnia 15 listopada 2007 r., II CSK

347/07, z dnia 13 marca 2008 r., III CSK 284/07, z dnia 25 czerwca 2014 r., IV CSK

610/13, z dnia 15 stycznia 2015 r., IV CSK 181/14-nie publ.).

Za utrwalone trzeba też uznać stanowisko przyjmujące moc wiążącą

rozstrzygnięć prejudycjalnych. Często pojęcie to rozumiane jest nieprawidłowo

w ten sposób, że przesądzenie danej kwestii prawnej w sprawie zakończonej

wcześniej prawomocnym wyrokiem jest wiążące dla sądu orzekającego w sprawie

późniejszej, w której występuje w tym samym lub zbliżonym stanie faktycznym ten

sam lub zbliżony problem prawny.

Prejudycjalność zachodzi wówczas, gdy pomiędzy prawomocnym

orzeczeniem oraz toczącą się sprawą zachodzi szczególny związek polegający na

tym, że prawomocne orzeczenie oddziałuje na rozstrzygnięcie toczącej się sprawy,

a nadto dotyczy rozstrzygnięcia dokonanego w stosunku do tych samych stron lub

podmiotów objętych rozszerzoną prawomocnością orzeczenia. Żądania obu

pozwów nie muszą być tożsame ale powinny być oparte na tej samej podstawie

faktycznej i zmierzać do tego samego celu. W powołanym wyżej wyroku z dnia

15 stycznia 2015 r., IV CSK 181/14 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wprawdzie

w każdym postępowaniu cywilnym występują kwestie wstępne, ale nie każda

kwestia wstępna rozstrzygnięta wcześniej ma rangę kwestii prejudycjalnej w innym

późniejszym postępowaniu, nawet pomiędzy tymi samymi stronami. Szczególna

6

zależność, stanowiąca istotę prejudycjalności, zachodzi wówczas, gdy dla

rozstrzygnięcia jednej sprawy konieczne jest uprzednie rozstrzygnięcie innej albo

gdy od wyniku prawomocnie rozstrzygniętej sprawy zależy wynik innej sprawy.

Konieczną cechą prejudycjalności jest decydujące znaczenie, jakie ma

rozstrzygnięcie jednej kwestii wstępnej dla rozstrzygnięcia kwestii wstępnej w innej

sprawie.

Konkludując stwierdzić trzeba, że granice mocy wiążącej prawomocnego

wyroku zakreśla jego sentencja, zaś motywy zawarte w uzasadnieniu tylko w takim

zakresie, w jakim stanowią konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia i są konieczne

dla wyjaśnienia jego zakresu. Nie są w takim wypadku wiążące dla sądu

orzekającego w późniejszej sprawie zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocena

prawna dokonane w sprawie rozpoznawanej uprzednio, chyba że stanowią kwestię

prejudycjalną w rozumieniu wyżej wskazanym.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 31 października 2012 r. rozstrzygnął o

żądaniu powódki (w sprawie niniejszej pozwanej) wyrażonym w pozwie, a więc o

tym, czy należy się jej od pozwanych (powodów w tym postępowaniu) dochodzona

kwota z tytułu zwrotu ceny. Kwestia istnienia pomiędzy stronami stosunku

prawnego stanowiła kwestię wstępną, którą Sąd był obowiązany rozważyć, ale

rozstrzygnięcie w tym zakresie mieści się poza sentencją i nie korzysta z mocy

wiążącej w późniejszym postępowaniu. Sąd orzekający w sprawie obecnie

rozpoznawanej obowiązany był więc zarówno do poczynienia własnych ustaleń

faktycznych, jak i własnej oceny prawnej. Powinien mieć oczywiście na uwadze, że

pomiędzy tymi samymi stronami zapadł prawomocny wyrok o określonej treści i ze

szczególną starannością dokonać wszechstronnej analizy od strony faktycznej i

prawnej. Chociaż nie jest właściwa sytuacja, w której w tym samym stanie

faktycznym pomiędzy tymi samymi stronami dokonywana jest odmienna ocena ich

sytuacji prawnej, to zasada autonomii jurysdykcyjnej nakłada na sąd w każdej

sprawie obowiązek dokonania prawidłowej wykładni normy prawnej i jej

prawidłowego zastosowania.

Pogląd o związaniu oceną prawną wyrażoną w sprawie uprzednio

rozpoznanej stanowił przyczynę uchylenia się przez Sąd Okręgowy od rozważenia

7

zarzutów naruszenia art. 58 § 1 w zw. z art. 600 § 1 k.c. i art. 109 ust. 1 i 4 w zw.

ze 109 ust. 2 u.g.n. podniesionych w apelacji a dotyczących wadliwego, w ocenie

skarżących, uznania, że czynność prawna polegająca na złożeniu przez pozwaną

oświadczenia o skorzystaniu z nieprzysługującego jej prawa pierwokupu była

ważna. Zadaniem Sądu w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 u.k.w.h.) jest ustalenie aktualnego stanu

prawnego, stwierdzenie czy jest tożsamy ze stanem prawnym ujawnionym

w księdze wieczystej, a w razie rozbieżności ocena czy żądanie powoda umożliwia

doprowadzenie do zgodności obu stanów. Sąd Okręgowy przyjmując, że wskutek

złożenia przez Miasto S. oświadczenia o skorzystaniu z prawa pierwokupu,

„przeszła" na nie własność nieruchomości pominął zagadnienie, czy złożenie

oświadczenia o wykonaniu nieistniejącego prawa pierwokupu w ogóle wywołało

skutki prawne w postaci dojścia do skutku umowy sprzedaży między sprzedawcą

a rzekomo uprawnionym z tytułu prawa pierwokupu skoro do zawarcia umowy

pomiędzy osobą zobowiązaną z umowy warunkowej i osobą trzecią może dojść

tylko wtedy, gdy oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu jest skuteczne

i ważne, a więc gdy prawo to istnieje w dacie jego wykonania (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., II CKN 329/01, OSNIC z 2003 r., nr 12,

poz. 165).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

kc