I UK 468/14

Sygn. akt I UK 468/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z odwołania D. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

o nauczycielskie świadczenia kompensacyjne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 8 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczona od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 maja 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od wnioskodawczyni D. W. na rzecz organu

rentowego kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 14 sierpnia 2013 r. oddalił odwołanie D. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

2

Społecznych Oddziału w K. z dnia 26 listopada 2012 r., odmawiającej

wnioskodawczyni nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego z uwagi na

nieosiągnięcie wymaganego wieku oraz uwzględniając okoliczność, że ostatnim

stosunkiem pracy wnioskodawczyni nie był stosunek pracy zawarty z jednostką

wymienioną w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych (Dz.U. Nr 97, poz. 800 ze zm.).

W sprawie ustalono, że D.W., ur. 6 marca 1958 r., posiada łączny staż

ubezpieczeniowy w wymiarze 33 lat, 1 miesiąca i 8 dni oraz staż pracy

nauczycielskiej w wymiarze 20 lat, 1 miesiąca i 6 dni. Z dniem 30 września 2009 r.

wnioskodawczyni rozwiązała stosunek pracy łączący ją z Uniwersytetem

Pedagogicznym w K., w którym była zatrudniona na stanowisku asystenta.

Wyrokiem z dnia 11 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił odwołania

wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego z dnia 10 lipca 2009 r. i 30 listopada

2009 r., odmawiających przyznania jej prawa do emerytury nauczycielskiej, a

apelacja od tego wyroku została oddalona przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

28 września 2010 r.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy podniósł, że w świetle

art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach

kompensacyjnych (Dz.U. Nr 97, poz. 800 ze zm.: dalej jako ustawa

kompensacyjna) świadczenie kompensacyjne przysługuje jedynie nauczycielom,

którzy zatrudnieni są w podmiotach wymienionych w art. 2 pkt 1 tej ustawy.

Tymczasem wnioskodawczyni, przed złożeniem wniosku o nauczycielskie

świadczenie kompensacyjne, była zatrudniona na stanowisku asystenta na

Uniwersytecie Pedagogicznym w K., który nie jest podmiotem wymienionym w art.

2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej. A zatem, skoro wnioskodawczyni w dacie

składania wniosku nie była nauczycielem, to nie spełniała wszystkich przesłanek

warunkujących przyznanie nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

Od wyroku Sądu pierwszej instancji apelację wniosła wnioskodawczyni,

zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 2 pkt 1

w związku z art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej poprzez błędną wykładnię tego

przepisu i niezasadne przyjęcie, że przed złożeniem wniosku o nauczycielskie

świadczenie kompensacyjne nie była nauczycielem, mimo iż do dnia 24 czerwca

3

2009 r. była nauczycielem w jednostce, o której mowa w art. 2 pkt 1 tej ustawy,

a to w T. Gimnazjum Społecznym.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 15

maja 2014 r. oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny w pierwszej kolejności wskazał, że warunki uprawniające do

nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego określone zostały w art. 4 ust. 1

ustawy kompensacyjnej, zgodnie z którym świadczenie kompensacyjne przysługuje

nauczycielom, którzy: 1) osiągnęli wiek, o którym mowa w ust. 3 (55 lat w latach

2009-2014); 2) mają okres składkowy i nieskładkowy w rozumieniu ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748) wynoszący 30 lat, w tym 20 lat

wykonywania pracy w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt 1, w wymiarze co

najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć; 3) rozwiązali stosunek pracy.

Nauczycielom spełniającym warunki określone w ust. 1 pkt 1 i 2 świadczenie

przysługuje również w przypadku rozwiązania stosunku pracy lub wygaśnięcia

stosunku pracy w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 ustawy z dnia

26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 191 ze

zm.). Jednocześnie Sąd Apelacyjny uwypuklił, że nauczyciel zamierzający ubiegać

się o przyznanie świadczenia kompensacyjnego, pozostający w kilku stosunkach

pracy, musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy, bez względu na ich charakter i

wymiar czasu pracy. Zasada ta odnosi się do wszystkich stosunków pracy, w jakich

nauczyciel pozostaje z jednostkami wymienionymi w art. 2 pkt 1 ustawy, innymi

jednostkami wymienionymi w art. 1 Karty Nauczyciela oraz innymi podmiotami.

Przy czym, jeśli nauczyciel pozostaje w stosunku pracy zawartym z jednostką

wymienioną w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej i jednocześnie w stosunku pracy

zawartym z innym podmiotem (np. wymienionym w art. 1 Karty Nauczyciela), może

nabyć prawo do świadczenia kompensacyjnego, jeżeli stosunek pracy z jednostką

niewymienioną w art. 2 pkt 1 ustawy rozwiązał najpóźniej w dniu rozwiązania

stosunku pracy z jednostką, o której mowa w tym przepisie. Tak więc prawo do

świadczenia kompensacyjnego nabywa nauczyciel, który po rozwiązaniu lub

wygaśnięciu stosunku pracy w charakterze nauczyciela z jednostką wymienioną w

art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej, a przed przejściem na świadczenie

4

kompensacyjne nie wykonywał żadnej innej pracy ani działalności. W ocenie Sądu

Apelacyjnego analiza obowiązujących w tej kwestii przepisów prawa jednoznacznie

wskazuje, że do uzyskania nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie

wystarczy sam status nauczyciela, lecz konieczne jest wykonywanie pracy w

publicznych i niepublicznych przedszkolach, szkołach publicznych i niepublicznych

o uprawnieniach szkół publicznych, publicznych i niepublicznych placówkach

kształcenia ustawicznego i placówkach, o których mowa w art. 2 pkt 5 i 7 ustawy z

dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256,

poz. 2572 ze zm.), a to placówkach zapewniających opiekę i wychowanie uczniom

w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania. Powyższe

rozważania prowadzą więc do wniosku, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo

uznał, że skoro wnioskodawczyni w dacie składania wniosku o świadczenie

kompensacyjne nie była nauczycielem w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy

kompensacyjnej, to nie spełniła kumulatywnie wszystkich warunków

uprawniających do przyznania tego świadczenia.

Sąd Apelacyjny dodatkowo nadmienił, że wnioskodawczyni będąc

nauczycielem, w dacie rozwiązania z dniem 24 czerwca 2009 r. stosunku pracy z T.

Gimnazjum Społecznym, a więc w jednostce wymienionej w art. 2 pkt 1 ustawy

kompensacyjnej pozostawała jednocześnie do dnia 30 września 2009 r. w stosunku

pracy z Uniwersytetem Pedagogicznym w K., gdzie zatrudniona była na

stanowisku asystenta. Z tego względu nie może nabyć prawa do świadczenia

kompensacyjnego, ponieważ stosunek pracy z jednostką niewymienioną w art. 2

pkt 1 ustawy kompensacyjnej nie został rozwiązany najpóźniej w dniu rozwiązania

stosunku pracy z jednostką, o której mowa w tym cytowanym powyżej przepisie. W

realizacji przesłanek do świadczenia kompensacyjnego, po rozwiązaniu stosunku

pracy na stanowisku nauczyciela, stoi na przeszkodzie wykonywanie innej pracy,

niż praca nauczycielska w jednostkach oświatowych.

Powyższy wyrok został w całości zaskarżony skargą kasacyjną

wnioskodawczyni. Skargę oparto wyłącznie na podstawie naruszenia prawa

materialnego, a to:

1) art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej poprzez błędną wykładnię tego

przepisu i niezasadne przyjęcie, że skarżąca przed złożeniem wniosku o

5

nauczycielskie świadczenie kompensacyjne nie była nauczycielem,

podczas, gdy przed złożeniem wniosku była nauczycielem do dnia 24

czerwca 2009 r.,

2) art. 3 ustawy kompensacyjnej poprzez niezastosowanie tego przepisu i w

konsekwencji nieprzyjęcie, że skarżąca była nauczycielem w jednostce,

o której mowa w art. 2 pkt 1 tej ustawy,

3) art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej poprzez błędną wykładnię

tego przepisu i niezasadne przyjęcie, że skarżąca nie spełnia

przesłanek warunkujących przyznanie nauczycielskiego świadczenia

kompensacyjnego bowiem nie rozwiązała stosunku pracy z podmiotem

innym niż wskazany w art. 2 pkt 1 tej ustawy najpóźniej w dniu rozwiązania

stosunku pracy z jednostką wskazaną w art. 2 pkt 1 tej ustawy, czyli z T.

Gimnazjum Społecznym, podczas, gdy brak jest podstaw prawnych do

przyjęcia, że rozwiązanie tego stosunku pracy było konieczne w świetle

przepisów ustawy kompensacyjnej.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie

co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej nauczycielskiego świadczenia

kompensacyjnego oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyrażono pogląd, że prawo do

świadczenia kompensacyjnego jest błędnie utożsamiane z prawem do

wcześniejszej emerytury bowiem cele obu tych instytucji prawnych są całkowicie

odmienne. Uzyskanie prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego

nie wymaga odejścia z rynku pracy w ogóle, jak w przypadku wcześniejszej

emerytury nauczycielskiej, lecz rekompensuje konieczność wcześniejszego

odejścia z zawodu nauczyciela. System świadczeń kompensacyjnych funkcjonuje

poza obowiązkowym systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego,

ma charakter przejściowy i wygasający. Jest on finansowany z budżetu państwa,

a więc nie jest świadczeniem ekwiwalentnym uzyskiwanym w zamian za opłacaną

składkę. Powyższe argumenty jednoznacznie zatem uzasadniają stanowisko,

6

że intencją i celem ustawodawcy przy tworzeniu ustawy kompensacyjnej nie było

stworzenie zabezpieczenia emerytalnego, a zatem konieczności odejścia danej

osoby z rynku pracy w ogóle, lecz jedynie stworzenie warunków do zakończenia

nauczycielskiej aktywności zawodowej. Skoro tak, to zasadnym staje się

zastosowanie wykładni art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej rozumianego w

ten sposób, że w zakresie pojęcia „rozwiązania stosunku pracy” mieści się

wyłącznie konieczność rozwiązania stosunku pracy nauczycielskiej, łączącej

ubiegającego się o to świadczenie nauczyciela jedynie z jednostką wymienioną w

art. 2 pkt 1 tej ustawy i nie dotyczy konieczności rozwiązania stosunku pracy z

innym podmiotem. Jednocześnie skarżąca odwołała się do stanowiska

zaprezentowanego przez Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie między innymi w

wyroku z dnia 17 kwietnia 2009 r., I UK 299/08 (LEX nr 1615105) oraz z dnia 24

marca 2009 r., I UK 269/08 (OSNP 2010 nr 19-20, poz. 248).

Pełnomocnik organu rentowego na rozprawie w dniu 8 września 2015 r.

wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od skarżącej kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie w pierwszej kolejności należy zauważyć, że

uchwalenie ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych związane

było z reformą sytemu ubezpieczeń społecznych, rozpoczętą w 1999 r. Dlatego też

ustawa z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych

(Dz.U. Nr 97, poz. 800 ze zm.) łagodząc przejście z systemu, w którym

występowały uprawnienia nauczycieli do emerytur wcześniejszych i w obniżonym

wieku, do systemu, w którym uprawnienia takie prawie nie występują, kreuje prawo

o charakterze wygasającym. Celem ustawy kompensacyjnej było wprowadzenie

przejściowego rozwiązania adresowanego do nauczycieli z długim stażem pracy,

będącego alternatywą dla emerytur pomostowych, które przysługują nauczycielom

w ograniczonym zakresie, aby złagodzić możliwość przechodzenia na emeryturę

przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego przez pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

7

Nauczycielskie świadczenia kompensacyjne są świadczeniami pieniężnymi o

charakterze okresowym i przysługują nauczycielom, którzy po osiągnięciu

wymaganego okresu zatrudnienia w jednostkach organizacyjnych oświaty

rozwiązali stosunek pracy przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Są one

finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie z wyodrębnionego funduszu,

co może wskazywać, że nie są to już świadczenia o charakterze

ubezpieczeniowym, lecz mają charakter zaopatrzeniowy. Mając powyższe na

względzie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 lutego 2012 r., II UK 126/11 (OSNP

2013 nr 1-2, poz. 15) wskazał, że celem ustawy o nauczycielskich świadczeniach

kompensacyjnych nie była kontynuacja zasad przechodzenia przez nauczycieli na

emerytury, obowiązujących do końca 2009 r. (por. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2013 r., SK 49/12, OTK-A oraz wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2013 r., II UK 205/12, OSNP 2014 nr 7, poz. 102

oraz z dnia 11 grudnia 2013 r., IIII UK 9/13, OSNP 2015 nr 3, poz. 42 z glosą

aprobującą Małgorzaty Zając-Rzosińskiej), zaś wyjątkowy charakter świadczeń

kompensacyjnych, wynikający z przełamania obowiązujących zasad nabywania

uprawnień do świadczeń emerytalnych, powoduje, że nie można ich uznać za

należące do istoty prawa zabezpieczenia społecznego. Również w doktrynie można

odnaleźć pogląd, że prawo do świadczenia kompensacyjnego nie jest tożsame z

prawem do emerytury, które wymaga odejścia z rynku pracy, podczas, gdy

nauczycielskie świadczenie kompensacyjne rekompensuje konieczność

wcześniejszego odejścia z zawodu ze względu na szczególne warunki pracy (por. I.

Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska „Prawo do emerytury”. Komentarz do ustaw z

orzecznictwem. Warszawa 2011).

Sumując powyższe, można w pewnym uproszczeniu powiedzieć, że

ustawodawca w sposób odmienny od dotychczasowych ustanowił warunki

nabywania prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, które

określone są w art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej i między innymi miały one na

celu wyłączenie z kręgu osób uprawnionych nauczycieli zatrudnionych poza

placówkami wymienionymi w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej, a dodatkowo w

porównaniu z art. 88 Karty Nauczyciela wprowadzona została przesłanka

osiągniecia określonego wieku. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej

8

świadczenie kompensacyjne przysługuje nauczycielom, którzy spełnili łącznie

następujące warunki: 1) osiągnęli wiek, o którym mowa w ust. 3 (55 lat w latach

2009-2014); 2) mają okres składkowy i nieskładkowy w rozumieniu ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wynoszący 30 lat, w tym 20 lat pracy w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt 1,

w wymiarze co najmniej ½ obowiązkowego wymiaru zajęć; 3) rozwiązali stosunek

pracy. Nauczycielom spełniającym warunki określone w ust. 1 pkt 1 i 2 świadczenie

przysługuje również w przypadku rozwiązania stosunku pracy lub wygaśnięcia

stosunku pracy w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 ustawy z dnia

26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 191

ze zm.). Natomiast art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej stanowi, że użyte w ustawie

określenia oznaczają: 1) nauczyciel – nauczycieli, wychowawców i innych

pracowników pedagogicznych zatrudnionych w: a) publicznych i niepublicznych

przedszkolach, b) szkołach publicznych i niepublicznych o uprawnieniach szkól

publicznych, c) publicznych i niepublicznych placówkach kształcenia ustawicznego i

placówkach, o których mowa w art. 2 pkt 5 i 7 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o

systemie oświaty. Z kolei placówki, o których mowa w art. 2 pkt 5 i 7 ustawy o

systemie oświaty, to młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki

socjoterapii, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze oraz specjalne ośrodki

wychowawcze dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej

organizacji nauki, metod pracy i wychowania, a także ośrodki umożliwiające

dzieciom i młodzieży, o których mowa w art. 16 ust. 7, a także dzieciom i młodzieży

z upośledzeniem umysłowym z niepełnosprawnościami sprzężonymi realizację

odpowiednio obowiązku, o którym mowa w art. 14 ust. 3, obowiązku szkolnego i

obowiązku nauki oraz placówki zapewniające opiekę i wychowanie uczniom w

okresie pobierania nauki poza miejscem zamieszkania.

A zatem świadczenie kompensacyjne przysługuje dopiero w dacie łącznego

spełnienia przesłanek wymienionych w art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej i wiąże

się z pewną, konieczną aktywnością ubezpieczonego wyrażającą się obowiązkiem

rozwiązania stosunku pracy. W ten sposób skonstruowana regulacja prawna ma na

celu pozostawienie nauczycielowi swobody podjęcia decyzji dotyczącej jego

przyszłości zawodowej poprzez dokonanie wyboru pomiędzy opcją kontynowania

9

dotychczasowej pracy nauczycielskiej, aż do nabycia uprawnień emerytalnych,

bądź też skorzystania ze świadczenia kompensacyjnego i wycofania się z zawodu

nauczyciela. Ratio legis powyższego uregulowania wypływa ze stenogramów

będących zapisem dyskusji nad pracami nad projektem ustawy kompensacyjnej.

Wynika z nich, że to nauczyciel, spełniający warunek wieku i posiadający

odpowiedni staż ubezpieczeniowy, w tym 20 lat pracy w jednostkach, o których

mowa w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej, decyduje poprzez rozwiązanie

stosunku pracy, czy chce odejść z zawodu i otrzymać w zamian świadczenie

kompensacyjne. W konsekwencji nawet osiągnięcie przez nauczyciela

odpowiedniego wieku (55 lat w latach 2009-2014) i posiadanie wymaganego okresu

zatrudnienia nie umożliwi nabycia prawa do świadczenia kompensacyjnego,

ponieważ decydujące znaczenie ma tutaj decyzja o rozwiązaniu stosunku pracy –

na wniosek nauczyciela.

Z ustaleń stanu faktycznego, którym Sąd Najwyższy jest związany,

stosownie do treści art. 39813

§ 2 k.p.c., wynika, że skarżąca w dacie rozwiązania

stosunku pracy z T. Gimnazjum Społecznym nie miała wymaganego ustawą

kompensacyjną wieku bowiem 55 lat ukończyła 6 marca 2013 r. w trakcie

postępowania przed Sądem pierwszej instancji, toczącego się na skutek odwołania

od decyzji organu rentowego, odmawiającej jej świadczenia kompensacyjnego.

Oznacza to, że w dacie rozwiązania stosunku pracy z jednostką, o której mowa w

art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej nie spełniała łącznie przesłanek warunkujących

prawo do tego świadczenia, wyszczególnionych w art. 4 ust. 1 tej ustawy. W

doktrynie prezentowany jest pogląd, że wykonywanie jakiejkolwiek innej pracy w

okresie między ustaniem zatrudnienia a złożeniem wniosku o świadczenie

kompensacyjne wyklucza możliwość jego przyznania (por. D. Noszczak

„Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne”, Służba Pracownicza 2011 nr 3,

Małgorzata Zając-Rzosińska „Komentarz do ustawy o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych”, LexisNexis, Warszawa 2013 r.) bowiem art. 4

ust. 1 ustawy kompensacyjnej, który przewiduje warunki wymagane do przyznania

świadczenia kompensacyjnego, co prawda nie formułuje wprost zakazu podjęcia po

rozwiązaniu stosunku pracy innego zatrudnienia, ale posługuje się sformułowaniem

„świadczenie przysługuje nauczycielom”. Stąd osoba, która po ustaniu stosunku

10

pracy nauczycielskiej podejmuje inne zatrudnienie bądź kontynuuje inne równoległe

zatrudnienie traci przymiot nauczyciela w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy

kompensacyjnej i nie może wykazywać w dacie osiągnięcia wymaganego ustawą

wieku, że spełnia łącznie wszystkie przesłanki warunkujące prawo do tego

świadczenia. Art. 7 ust. 1 ustawy kompensacyjnej jednoznacznie stanowi, że prawo

do nabycia świadczenia powstaje z dniem spełnienia warunków wymaganych do

nabycia tego prawa, a warunki te muszą być spełnione łącznie.

Z tych względów, w ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym

sprawę, wyklucza możliwość nabycia świadczenia kompensacyjnego podjęcie

przez nauczyciela, po rozwiązaniu stosunku pracy, innego zatrudnienia, gdy w

dacie rozwiązania stosunku pracy nie osiągnął on wymaganego ustawą wieku.

Traci on wówczas wymagany ustawą kompensacyjną status nauczyciela, a tylko

spełnienie się łącznie wszystkich przesłanek koniecznych do nabycia świadczenia

kompensacyjnego powoduje powstanie prawa do tego świadczenia.

W orzecznictwie utrwalił się pogląd, że przyznanie nauczycielowi emerytury, o

której mowa w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela mogło nastąpić wyłącznie po ustaniu

„nauczycielskiego zatrudnienia” (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 listopada

2001 r., II UKN 626/00, OSNP 2003 nr 16 poz. 390; z dnia16 lutego 2005 r., I UK

184/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 22; dnia 25 kwietnia 2008 r., I UK 267/07, LEX nr

607443 i powołane tam orzecznictwo; z dnia 17 kwietnia 2009 r., I UK 298/08,

LEX nr 1615105) bowiem przepis ten jednoznacznie wiąże możliwość uzyskania

emerytury z posiadaniem przez osobę ubiegającą się o emeryturę „statusu

nauczyciela”. Wynika to z jednoznacznego brzmienia art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela, który stanowi, że „nauczyciele” mogą, po rozwiązaniu na swój

wniosek stosunku pracy, przejść na emeryturę. W taki sam sposób ustawodawca

uzależnił prawo do świadczenia kompensacyjnego, wskazując w ustawie

kompensacyjnej, że „świadczenie przysługuje nauczycielom”.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 grudnia 2013 r., III UK 9/13

(OSNP 2015 nr 3, poz. 42) zauważył, że ustanawiając przesłankę nabycia prawa

do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego w postaci rozwiązania przez

nauczyciela stosunku pracy ustawodawca nie zdefiniował w tym akcie prawnym ani

samego pojęcia rozwiązania stosunku pracy, ani wchodzących w grę trybów owego

11

rozwiązania. Niemniej jednak skoro w myśl art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy

kompensacyjnej do świadczenia kompensacyjnego uprawnia fakt rozwiązania

stosunku pracy i to przez nauczyciela, to nie jest predystynowany do tego

świadczenia nauczyciel, z którym pracodawca jednostronnie rozwiązał stosunek

pracy, bądź którego stosunek pracy wygasł z jakichkolwiek powodów określonych

w przepisach prawa pracy, za wyjątkiem przypadków określonych w art. 20 ust. 1,

5c i 7 Karty Nauczyciela. Stanowiska w tej kwestii nie zajął Trybunał Konstytucyjny

wobec umorzenia postanowieniem z dnia 26 lutego 2014 r., SK 2/13 postępowania

ze skargi konstytucyjnej o zbadanie zgodności art. 4 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 22

maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych w zakresie,

w jakim uzależnia nabycie tego świadczenia od spełnienia warunku rozwiązania

stosunku pracy – w domyśle na wniosek nauczyciela, z art. 32 ust. 1 w związku z

art. 2 oraz art. 67 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

A zatem do rozstrzygnięcia pozostaje kwestia, czy w zakresie pojęcia

zawartego w art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej „rozwiązali stosunek pracy”

mieści się wyłącznie konieczność rozwiązania stosunku pracy łączącego

nauczyciela z podmiotem wymienionym w art. 2 pkt 1 tej ustawy, czy też z każdym

podmiotem, z którym równolegle nauczyciel pozostaje w stosunku pracy.

Z rozważań dokonanych powyżej wynika, że prawo do świadczenia

kompensacyjnego stosownie do treści art. 3 ustawy kompensacyjnej, przysługuje

wyłącznie nauczycielom zatrudnionym w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt

1 tej ustawy. Oznacza to, że świadczenie przysługuje tylko tej osobie, która była

nauczycielem zatrudnionym w jednostkach, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy

kompensacyjnej, posiadała wymagany ustawą wiek oraz okres stażu pracy oraz

rozwiązała stosunek pracy z jednostką, o której mowa w art. 2 pkt 1 ustawy

kompensacyjnej. Wobec powyższego istotne jest to, aby w dniu rozwiązania

nauczycielskiego stosunku pracy ubezpieczony spełniał kumulatywnie pozostałe

przesłanki wymienione w art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej. Sąd Najwyższy w

swoim orzecznictwie dotyczącym uprawnień nauczyciela do wcześniejszej

emerytury z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, do którego odwołuje się skarżąca,

zaprezentował stanowisko, iż nauczyciel może mieć równolegle inną podstawę

ubezpieczenia, co nie stanowi prawnej przeszkody do rozwiązania stosunku pracy

12

nauczycielskiej i nabycia prawa do emerytury nauczycielskiej w razie spełnienia w

dniu rozwiązania stosunku pracy pozostałych przesłanek. Innymi słowy

ubezpieczony po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy mógł pozostawać w

ubezpieczeniu z innej podstawy, równoległego lub nowego zatrudnienia

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 r., I UK 298/08, LEX nr

1615105 oraz z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 5/09, LEX nr 518058 i powołane tam

orzecznictwo). Istotne było wyłącznie to, aby wszystkie pozostałe warunki były

spełnione w dacie rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy.

Wobec powyższego należy zastanowić się, czy ustawodawca kreując

przesłanki warunkujące nabycie prawa do świadczenia kompensacyjnego uzależnił

nabycie prawa do tego świadczenia poprzez restrykcyjne zobowiązanie nauczyciela

do rozwiązania wszystkich stosunków pracy, w których pozostawał w dacie

złożenia wniosku o rozwiązanie stosunku pracy, czy też obowiązek ten dotyczy

wyłącznie stosunku pracy z jednostką wymienioną w art. 2 pkt 1 ustawy

kompensacyjnej. Przy wykładni art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej należy

mieć na względzie, że rozwiązanie stosunku pracy powinno nastąpić z inicjatywy

nauczyciela, ale powyższy skutek wywołuje też rozwiązanie stosunku pracy w

okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. – Karta Nauczyciela. Powyższa konstatacja dawałaby również podstawy do

przyjęcia, że warunkiem koniecznym do nabycia prawa do świadczenia

kompensacyjnego jest rozwiązanie stosunku pracy na stanowisku nauczyciela,

a nie każdego równoległego zatrudnienia. Skoro celem ustawy było wprowadzenie

przejściowego rozwiązania, adresowanego do tych nauczycieli, którzy mieli

stosunkowo długi staż pracy, lecz nie mogli skorzystać z dotychczasowego

uprawnienia do przejścia na emeryturę bez względu na wiek na podstawie art. 88

Karty Nauczyciela (uzasadnienie druku nr 1648 Sejmu RP VI Kadencji), to nie

znajdowałaby uzasadnienia konieczność rozwiązania innych stosunków pracy,

które nie wpływają na nabycie prawa do tego świadczenia. Z brzmienia przepisu

art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej istotne jest, aby to „nauczyciel” rozwiązał

stosunek pracy z podmiotem wymienionym w art. 2 pkt 1 tej ustawy i uzyskał w

zamian za utratę zatrudnienia w zawodzie nauczyciela świadczenie

kompensacyjne. Mając na względzie wykładnię celowościową przepisu art. 4 ust. 1

13

ustawy kompensacyjnej nie wpływa na prawo do świadczenia kompensacyjnego

pozostawanie przez nauczyciela w innym równoległym stosunku pracy, jeśli w

dacie rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy spełnia on łącznie pozostałe

przesłanki określone tym przepisem, bowiem z reguły wniosek jest już składany po

rozwiązaniu stosunku pracy, a więc w tym momencie, kiedy ubezpieczony jest

byłym nauczycielem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2009 r., I UK

269/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 248). Wydaje się więc, że interpretacja art. 4

ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej nie budzi wątpliwości, gdy nauczyciel

rozwiązując stosunek pracy z jednostką, o której mowa w art. 2 pkt 1 tej ustawy

spełnia jednocześnie pozostałe przesłanki warunkujące prawo do tego

świadczenia. Stąd nauczyciel ubiegający się o przyznanie nauczycielskiego

świadczenia kompensacyjnego, który spełnia przesłanki wymienione w art. 4 ust. 1

pkt 1 i 2 ustawy kompensacyjnej, pozostający w kilku stosunkach pracy, aby nabyć

prawo do tego świadczenia zobligowany jest rozwiązać stosunek pracy wyłącznie z

jednostkami wymienionymi w art. 2 pkt 1 tej ustawy.

W odmienny sposób należy ocenić spełnienie przesłanek do świadczenia

kompensacyjnego przez osobę, która w dacie rozwiązania stosunku pracy z

podmiotem wymienionym w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej, nie posiada

wymaganego ustawą wieku do uzyskania świadczenia i pozostaje w innym

wykonywanym równolegle zatrudnieniu. Powyższe powoduje, że w dacie złożenia

wniosku o świadczenie kompensacyjne wykonywała ona lub wykonuje inne

zatrudnienie i tym sposobem nastąpiła utrata jej statusu jako nauczyciela, a więc

utrata koniecznej przesłanki do nabycia prawa do świadczenia kompensacyjnego.

Innymi słowy, aby uzyskać prawo do świadczenia kompensacyjnego nauczyciel,

który nie spełnia przesłanki wieku w dacie rozwiązania stosunku pracy z placówką,

o której mowa w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej powinien rozwiązać wszystkie

stosunki pracy najpóźniej w dniu rozwiązania stosunku pracy z jednostką, o której

mowa w art. 2 pkt 1 i nie podejmować następnie innej działalności zarobkowej.

Ubezpieczonego, który ostatnio przed złożeniem wniosku o świadczenie

kompensacyjne wykonuje inne zatrudnienie nie można bowiem uznać za

nauczyciela, o którym mowa w art. 3 ustawy kompensacyjnej. Z wykładni

systemowej i celowościowej przepisów zawartych w art. 3 i 4 ustawy

14

kompensacyjnej wynika, że istnieje ścisły związek między posiadaniem „statusu

nauczyciela” a prawem do świadczenia kompensacyjnego, co wyraża się

koniecznością spełnienia warunków w postaci osiągniecia wymaganego wieku,

osiągnięcia danego stażu pracy, rozwiązania stosunku pracy. Aby zachować ten

status nauczyciel nie może pozostawać w innym równoległym zatrudnieniu i

wówczas obowiązek wynikający z art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy kompensacyjnej

dotyczy wszystkich stosunków pracy danego „nauczyciela”. Natomiast czym innym

jest niemożność zrealizowania prawa do danego świadczenia wskutek nie zajścia

danego ryzyka ubezpieczeniowego, a wstrzymanie wypłaty realizowanego prawa,

czym skarżąca uzasadnia brak konieczności rozwiązania stosunku pracy z innymi

podmiotami niż wymienionymi w art. 2 pkt 1 ustawy kompensacyjnej (por. Inetta

Jędrasik-Jankowska „Nierozwiązanie stosunku pracy jako przyczyna zawieszenia

prawa do emerytury”, PiZS 2011 nr 9, str. 22-27).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić

należy, że sformułowane w skardze zagadnienia prawne nie wpływają na

prawidłowość zaskarżonego wyroku. Po pierwsze skarżąca w dacie rozwiązania

stosunku pracy z T. Gimnazjum Społecznym nie miała ukończonych 55 lat, a po

drugie kontynuowała zatrudnienie na Uniwersytecie Pedagogicznym w K., a

następnie – co wynika z akt organu rentowego – w Uniwersytecie […] w K. na

podstawie umowy zlecenia, a zatem w placówkach nie wymienionych w art. 2 pkt 1

ustawy kompensacyjnej. Mając powyższe na uwadze, w dacie ukończenia 55 lat,

nie posiadała „statusu nauczyciela” i tym samym nie spełniała łącznie przesłanek z

art. 4 ust. 1 ustawy kompensacyjnej warunkujących prawo do świadczenia

kompensacyjnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, orzekając o

kosztach postępowania kasacyjnego w oparciu o art. 108 § 1 k.p.c. w związku z

art. 98 § 1 k.p.c.

15