III CSK 447/14

Sygn. akt III CSK 447/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko K. E.-K.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 czerwca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i przyznaje adwokatowi S. K. od

Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego kwotę 3.600 (trzy tysiące

sześćset) zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług,

tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Powód J. K. w pozwie skierowanym przeciwko K. E. – K. domagał się

pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w postaci prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w K. z dnia 26 maja 2011 r., sygn. akt … 874//08,

zaopatrzonego w klauzulę wykonalności w całości.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 30 grudnia 2013 r. oddalił powództwo.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powoda, wyrokiem zaskarżonym skargą

kasacyjną uchylił wyrok Sądu Okręgowego co do kwoty 156.000 zł z ustawowymi

odsetkami od kwoty 85.000 zł od dnia 31 marca 2010 r. oraz od kwoty 71.000 zł od

dnia 23 maja 2011 r. i umorzył postępowania w tym zakresie; oddalił apelacje w

pozostałej części i orzekł o kosztach procesu za instancję odwoławczą, przyjmując

za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 26 maja 2011 r. zasądził od J. K. na

rzecz K. E. – K. kwotę 506.000 zł z ustawowymi odsetkami od określonych kwot

składających się na tę należność i orzekł o kosztach procesu. Sąd ten ustalił, że K.

E. – K. jest córką S. K., zmarłego w dniu 16 grudnia 2006 r. W dniu 18 lutego 2004

r. S. K. sporządził testament, w którym powołał do spadku swojego brata J. K.,

wydziedziczając jednocześnie córkę K. K. (obecnie E. – K.). Sąd Rejonowy w K.

prawomocnym postanowieniem z dnia z dnia 9 października 2007 r. stwierdził, że

spadek po S. K. na podstawie ustawy nabyła w całości K. E. – K., zaś

postanowieniem z dnia 16 lutego 2010 r. zmienił to orzeczenie i stwierdził, że

spadek po S. K. nabył w całości na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia

18 lutego 2004 r. brat J. K.

Sąd Okręgowy uznał roszczenie K. E. – K. o zapłatę zachowku za

usprawiedliwione, wskazując, że gdyby nie doszło do dziedziczenia po S. K. na

podstawie testamentu, byłaby ona powołana do całego spadku z ustawy. Biorąc

pod uwagę wartość majątku spadkowego (1.012.000 zł), zachowek należny K. E. –

K., odpowiadający połowie wartości tego majątku, wynosi 506.000 zł. Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 31 stycznia 2012 r., sygn. akt … 1381/11, oddalił

apelację J. K. od wyroku Sądu Okręgowego.

Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2013 r. Sąd Rejonowy w K. zmienił

postanowienie tego Sądu z dnia 16 lutego 2010 r. i stwierdził, że spadek po S. K.

3

nabyła w całości na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 24 stycznia 2005

r. bratanica D. K. - P.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny w płaszczyźnie art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c., Sąd Apelacyjny uznał, że odnalezienie testamentu ustnego S. K. z dnia 24

stycznia 2004 r. po wydaniu prawomocnego wyroku, uwzględniającego roszczenie

K. E. – K. o zachowek i dokonana na tej podstawie zmiana postanowienia o

stwierdzeniu nabycia spadku nie stanowią zdarzeń powodujących wygaśnięcie lub

niemożność egzekwowania zasądzonego zachowku; takich następstw nie

wywołuje również postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 15 stycznia 2013 r.

Skutek materialnoprawny w postaci nabycia spadku wynika z czynności prawnej

(sporządzenia testamentu ), a nie z postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

mającego charakter deklaratoryjny. Podnoszona przez powoda okoliczność, że nie

jest on spadkobiercą S. K. zmierza w istocie do podważenia prawomocnego

wyroku uwzględniającego skierowane przeciwko niemu roszczenie o zachowek -

oparte nie tylko na twierdzeniu, że nabył on spadek w całości, ale również na

okoliczności, iż otrzymał od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku - co jest

zabiegiem niedopuszczalnym.

Sąd Apelacyjny uwzględnił jednak fakt, że prawomocnym wyrokiem tego

Sądu z dnia 27 lutego 2014 r., sygn. akt … 1201/12, wydanym na skutek skargi J.

K. o wznowienia postępowania w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem z

dnia 31 stycznia 2012 r., sygn. akt … 1381/11, zmieniono wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 26 maja 2011 r., sygn. akt … 874/08, w ten sposób, że

zasądzoną tytułem zachowku kwotę 506.000 zł obniżono do kwoty 350.000 zł

płatnej z odsetkami ustawowymi od dnia 13 czerwca 2008 r.; jednocześnie

oddalono powództwo w pozostałym zakresie, tj. w części obejmującej żądanie

zapłaty kwoty 156.000 zł z ustawowymi odsetkami od kwoty 85.000 zł od dnia 31

marca 2011 r. i od kwoty 71.000 zł od dnia 23 maja 2011 r. Z uwagi na treść tego

orzeczenia Sąd Apelacyjny uznał za bezprzedmiotowe rozstrzyganie w zakresie

żądania pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w postaci

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 26 maja 2011 r.,

zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, w części oddalającej powództwo (co do

kwoty 156.000 zł). Z tych względów, oceniając apelację pozwanego jako

4

uzasadnioną jedynie częściowo, uchylił wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 30

grudnia 2013 r. w zakresie odnoszącym się do wskazanej kwoty.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 398 § 1 pkt 1 k.p.c.) powód zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 840

§ 1 pkt k.p.c. przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że zmiana

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku dokonana po powstaniu tytułu

wykonawczego stwierdzającego obowiązek zapłaty zachowku nie stanowi

zdarzenia uzasadniającego pozbawienie tego tytułu wykonalności w sytuacji,

w której zostały spełnione przesłanki przewidziane w tym przepisie oraz że

równoczesne zastosowanie środków ochrony określonych w art. 403 § 2 k.p.c.

oraz w art.840 § 1 pkt 2 k.p.c. nie jest możliwe.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, powód wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację (pkt II) oraz zasądzającej od

niego na rzecz pozwanej koszty procesu za druga instancję (pkt III) i przekazanie

sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Skuteczne powołanie w skardze kasacyjnej podstawy naruszenia prawa

materialnego wymaga nie tylko wskazania naruszonego - w ocenie skarżącego -

przepisu prawa materialnego oraz postaci jego naruszenia, ale również wykazania,

że uchybienie to mogło mieć wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt k.p.c.

zmierzał do wykazania zaistnienia - po powstaniu zaskarżonego tytułu

wykonawczego - zdarzenia, wskutek którego zobowiązanie z tytułu zachowku,

stwierdzone zaskarżonym tytułem wykonawczym, wygasło ex lege. Według

skarżącego, stało się tak w następstwie wydania w dniu 15 stycznia 2013 r.

postanowienia stwierdzającego, że spadek po S. K. nabyła w całości - z mocy

testamentu własnoręcznego z dnia 24 stycznia 2005 r. D. K. – S., gdyż z chwilą

uprawomocnienia się tego orzeczenia utracił on status spadkobiercy a w

konsekwencji - legitymację bierną w sprawie o zapłatę zachowku.

Odnosząc się do tak skonstruowanego zarzutu, należy stwierdzić, że nie

znajduje on usprawiedliwienia. Powołane przez skarżącego zdarzenie może być

5

rozważone w płaszczyźnie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w odniesieniu do żądania

zapłaty zachowku w wysokości uwzględniającej składniki majątkowe wchodzące

w skład spadku w dacie jego otwarcia. Tymczasem podstawę powództwa K. E. –

K. skierowanego przeciwko J. K. stanowiła również okoliczność, że otrzymał on od

S. K. darowiznę o wartości 700.000 zł. Co więcej, motywy zaskarżonego wyroku

pozwalają stwierdzić, że właśnie dokonanie tej darowizny legło u podstaw wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 27 lutego 2014 r., obniżającego wysokość zachowku

należnego uprawnionej. W tej sytuacji podniesienie przez skarżącego zarzutu

mającego na celu wykazanie jedynie utraty przez niego - po powstaniu tytułu

wykonawczego - statusu spadkobiercy S. K. nie stanowi dostatecznej podstawy do

uwzględnienia skargi kasacyjnej.

Zamierzonego skutku nie mógł wywrzeć również zarzut naruszenia art. 840

§ 1 pkt 2 k.p.c. przez uznanie, że wyłączone jest równoczesne zastosowanie

środków ochrony przewidzianych w tym przepisie oraz w art. 403 § 2 k.p.c. Skoro

skarżący - jak wskazano - nie podjął nawet próby wykazania braku swojej

legitymacji biernej w zakresie dochodzonego przeciwko niemu zachowku,

wynikającej z faktu otrzymania darowizny, zbędne jest rozważanie wzajemnej

relacji środków ochrony przewidzianych we wskazanych unormowaniach.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

eb