III CZP 47/15

Sygn. akt III CZP 47/15

UCHWAŁA

Dnia 16 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku M. S. i A. S.

przy uczestnictwie A. P., L. P., E. S., Ad. S. i Z. S.

o przysposobienie małoletniego A. S.,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 16 września 2015 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w C. postanowieniem z dnia 6 maja 2015 r.,

"Czy w świetle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

dopuszczalne jest przysposobienie małoletniego z jednoczesnym

ograniczeniem zarządu majątkiem małoletniego przez rodziców

adopcyjnych poprzez ustanowienie kuratora do zarządu tym

majątkiem?"

podjął uchwałę:

Niedopuszczalne jest orzeczenie przysposobienia

z jednoczesnym ograniczeniem zarządu majątkiem małoletniego

przez ustanowienie kuratora do zarządu tym majątkiem.

UZASADNIENIE

2

Wnioskodawcy małżonkowie M. i A. S. wystąpili do Sądu Rejonowego w C. o

pełne i nierozwiązywalne przysposobienie małoletniego A. S. urodzonego 27

października 2005 r. O przysposobienie małoletniego w toku postępowania

wystąpili uczestnicy postępowania małżonkowie A. i L. P. - dziadkowie macierzyści

małoletniego oraz małżonkowie E. i Z. S. dziadkowie ojczyści, lecz jedynie w

przypadku nieuwzględnienia wniosku wnioskodawców.

Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2014 r. Sąd Rejonowy, po ponownym

rozpoznaniu sprawy oddalił wnioski.

Sąd Rejonowy ustalił, że małoletni po śmierci rodziców w dniu 22 lipca

2007 r. wychowuje się u dziadków macierzystych A. i L. P. Kontakty małoletniego z

wnioskodawcami - bratem i bratową zmarłego ojca - zostały ustalone

postanowieniem z dnia 13 listopada 2014 r. Postanowieniem z dnia 11 grudnia

2009 r. Sąd Rejonowy w C. ustanowił opiekę prawną nad małoletnim i powierzył ją

A. i L. małżonkom P. i jednocześnie umieścił małoletniego w ich rodzinie zastępczej,

zobowiązując do składania półrocznych sprawozdań dotyczących osoby

małoletniego i rachunków z zarządu jego majątkiem oraz sporządzenia spisu

inwentarza majątku małoletniego. Zobowiązani wywiązują się bez zastrzeżeń z tych

obowiązków. Małoletni ma znaczny majątek pochodzący ze spadku po rodzicach,

po których odziedziczył udziały w spółkach prawa handlowego powiązanych

personalnie z osobami wnioskodawców i uczestników małżonków M. i A. S.

W oparciu o opinię Wojewódzkiego Ośrodka Adopcyjnego w S. Sąd Rejonowy

ustalił, że zarówno wnioskodawcy jak i uczestnicy małżonkowie A. i L. P. posiadają

odpowiednie kwalifikacje osobiste do przysposobienia małoletniego, jednak z

uwagi na silne więzi emocjonalne małoletniego z dziadkami macierzystymi

uzasadnione jest jego pozostawienie w ustanowionej rodzinie zastępczej. Pozwala

to na zachowanie naturalnej hierarchii struktury rodziny i naturalnego porządku, co

może ułatwić budowanie przez małoletniego realnego i prawidłowego obrazu siebie

i bliskich. Stwierdził, że od czasu poprzedniego oddalenia wniosków o

przysposobienie małoletniego nie zaszły okoliczności uzasadniające zmianę

stanowiska Sądu.

W apelacji od postanowienia Sądu Rejonowego wnioskodawcy wnieśli o jego

zmianę przez orzeczenie pełnego przysposobienia przez nich małoletniego A. S. z

3

jednoczesnym ograniczeniem zarządu majątkiem małoletniego przez ustanowienie

kuratora do zarządu tym majątkiem ewentualnie uchylenie postanowienia i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Do

wniosków tych przyłączyli się w swojej apelacji uczestniczy E. i Z. S. wnosząc

ewentualnie o orzeczenie pełnego przysposobienia przez nich małoletniego z

jednoczesnym ograniczeniem zarządu majątkiem małoletniego przez ustanowienie

kuratora do zarządu tym majątkiem.

Postanowieniem z dnia 6 maja 2015 r. Sąd Okręgowy przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia powstające w związku z tym zagadnienie prawne,

które sformułował w postaci następującego pytania: ”czy w świetle przepisów

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dopuszczalne jest przysposobienie

małoletniego z jednoczesnym ograniczeniem zarządu majątkiem małoletniego

przez rodziców adopcyjnych poprzez ustanowienie kuratora do zarządu tym

majątkiem?”

Skłaniając się do negatywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie Sąd

Okręgowy rozważał także dodatkowo możliwość ograniczenia skutków

przysposobienia przez wydanie w sprawie o przysposobienie, na podstawie art. 109

§ 1 2 pkt 2 i 3 oraz § 3 k.r.o., orzeczenia o powierzeniu zarządu majątku

przysposobionego ustanowionemu w tym celu kuratorowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje trzy rodzaje przysposobienia,

a mianowicie: przysposobienie pełne (art. 121 -123 k.r.o.), przysposobienie pełne

nierozwiązywalne określane także jako całkowite (art. 1251

§ 1 k.r.o.),

przysposobienie niepełne (art. 124 § 1 k.r.o.). Wzgląd na stabilność i pewność

stosunku rodzinnego opartego na przysposobieniu, w którym przeważają elementy

osobiste uzasadnia przyjęcie istnienia na gruncie prawa rodzinnego zasady

numerus clausus rodzajów przysposobienia. Możliwy wybór przysposobienia

obejmuje zatem jedynie rodzaje przysposobienia istniejące w kodeksie rodzinnym

i opiekuńczym. Wyłącza to modyfikowanie w drodze rozszerzającej wykładni

przepisów regulujących przysposobienie przewidzianych w nich rodzajów

przysposobienia, w tym także przez wprowadzenie nowego rodzaju

przysposobienia, które polegałoby na jednoczesnym ograniczeniu władzy

4

rodzicielskiej przysposabiających. Na rzecz sformułowanej tezy przemawiają

również cechy właściwe dla stosunków prawnorodzinnych w ogólności, w tym

także stosunku przysposobienia, w postaci szczególnej ochrony dobra dziecka oraz

charakteru ius cogens norm kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przedstawione

stanowisko znajduje odzwierciedlenie w Regulaminie urzędowania sądów

powszechnych - rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23 lutego 2007 r.

(Dz. U. Nr 38, poz. 249), którego § 223 określa treść wzmianki zamieszczanej

w postanowieniu o przysposobieniu odpowiadającej poszczególnym rodzajom

przysposobienia określonym w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przysposobienie jest odpowiednikiem materialnego stosunku rodzicielskiego,

zgodnie z art. 121 § 1 k.r.o. przez przysposobienie powstaje między

przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami

a dziećmi. Co do zasady stosunki między rodzicami a dziećmi oznaczają pełną

władzę rodzicielska. Osoba przysposabiająca nabywa więc automatycznie pełnię

władzy rodzicielskiej. Ograniczenie, zawieszenie, czy pozbawienie władzy

rodzicielskiej ma charakter wyjątkowy, a ingerencja sądu w charakteryzujące się

dużą autonomią stosunki rodzinne może nastąpić w szczególnych przypadkach.

Zgodnie z art. 109 § 1 i 3 k.r.o. jeżeli dobro dziecka jest zagrożone sąd

opiekuńczy może powierzyć zarząd majątkiem małoletniego ustanowionemu w tym

celu kuratorowi. Wydanie zarządzeń w trybie art. 109 k.r.o. stanowi ograniczenie

władzy rodzicielskiej, o którym można mówić wówczas, gdy dochodzi do ingerencji

sądu w jej wykonywanie powodującej zmniejszenie jej zakresu w stosunku do

zakresu określonego w art. 95 § 1 i art. 98 § 1 k.r.o. (zob. m.in. uchwała SN z dnia

17 stycznia 1969 r., III CZP 124/68, OSNCP 1969, poz. 169, postanowienia SN:

z dnia 5 maja 2000 r., II CKN 869/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 205 nie publ., z dnia

10 maja 2000 r., III CKN 845/00, nie publ., z dnia 13 września 2000 r., II CKN

1141/00, nie publ., z dnia 10 maja 2004 r., III CKN 845/00, nie publ., uchwały SN

z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 113/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 75 i z dnia

21 października 2005 r., III CZP 75/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 142).

Różnica pomiędzy stosunkiem przysposobienia, a stosunkiem rodzicielskim,

oprócz biologicznej, polega przede wszystkim na tym, że przysposobienie można

rozwiązać z ważnych powodów, o ile wskutek tego nie ucierpi dobro małoletniego

5

dziecka (art. 125 § 1 k.r.o.). Postanowienia o przysposobieniu nie można natomiast

zmienić ani uchylić (art. 588 zd. 2 k.p.c.). Jeżeli zatem sąd orzekłby

przysposobienie połączone z ustanowieniem zarządu kuratora nad majątkiem

przysposobionego, to postanowienie takie nie mogłoby być zmienione ani uchylone.

W takiej sytuacji, z naruszeniem zasady wynikającej z art. 577 k.p.c., sąd

opiekuńczy nie mógłby zmienić rozstrzygnięcia co do powierzenia zarządu

majątkiem małoletniego kuratorowi nawet w sytuacji gdyby wymagało tego dobro

dziecka.

Przedstawiona argumentacja, rozstrzygająca przedstawione Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawne nie udziela odpowiedzi na wykraczające

poza jego zakres, lecz doniosłe wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczące

dopuszczalności wydania przez sąd rozpoznający sprawę o przysposobienie

zarządzenia z art. 109 § 3 k.r.o.

Odnosząc się dodatkowo do tej kwestii wskazać trzeba, że sąd opiekuńczy

może na podstawie art. 109 k.r.o. wydać każde zarządzenie, jakiego w danych

okolicznościach wymaga dobro dziecka. Z treści art. 109 § 1 k.r.o. wynika

dyrektywa profilaktycznego działania sądu nakazująca ingerencję w sferę władzy

rodzicielskiej już w razie zagrożenia dobra dziecka. Wydanie zarządzenia w tym

trybie jest niezależne od rodzaju postępowania, może być ono wydane w każdym

postępowaniu dotyczącym dziecka, które prowadzi sąd opiekuńczy. Podjęcie przez

sąd decyzji w przedmiocie wydania zarządzenia na podstawie art. 109 k.r.o. jest

obowiązkowe, jeżeli zaistniały przesłanki w nim określone i nie zależy od inicjatywy

osób zainteresowanych. Od określonego w art. 570 k.p.c. obowiązku wydania

z urzędu zarządzenia z art. 109 k.r.o., stanowiącego w istocie postanowienie co do

istoty sprawy, nie jest zwolniony także sąd opiekuńczy rozpoznający sprawę

o przysposobienie, jeżeli jest to uzasadnione dobrem dziecka. Nie może budzić

wątpliwości, że dobro dziecka mającego być przysposobione, polegające na

ochronie jego interesów majątkowych, może w pewnych sytuacjach wymagać

wydania zarządzenia na podstawie art. 109 § 3 k.r.o. W sprawach dotyczących

dzieci szczególne znaczenie ma postulat szybkości postępowania. Na gruncie art.

569 § 2 k.p.c. przypadkiem nagłym, w którym sąd opiekuńczy wydaje z urzędu

6

potrzebne zarządzania jest taka sytuacja, kiedy chociażby najmniejsze opóźnienie

mogłoby narazić osobę zainteresowaną na krzywdę.

Obowiązek szybkiego działania sądu w sprawach opiekuńczych

zagwarantowany jest przez art. 7 Europejskiej Konwencji o wykonaniu praw dzieci

sporządzonej w Strasburgu dnia 25 stycznia 1996 r. (Dz.U. z 2000 r., Nr 107,

poz. 1128). Wynikający z art. 3 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez

Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U.

1991 r. Nr 120/526) stanowiącej część porządku prawnego RP (art. 241 ust. 1,

także art. 91 ust. 1 Konstytucji z 1997), gwarantowany w krajowym porządku

prawnym także innymi aktami normatywnymi w tym w szczególności kodeksem

rodzinnym i opiekuńczym, nakaz kierowania się we wszystkich działaniach

dotyczących dzieci podejmowanych między innymi przez sądy interesem dziecka,

jako wartością nadrzędną odnosi się do każdej indywidualnej decyzji stosowania

prawa przez sąd zarówno w sferze postępowania jak i wykładni prawa materialnego

(zob. m. innymi uchwała SN z dnia 12 czerwca 1992 r., III CZP 48/92, OSNC 1992,

nr 10, poz. 179, uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 8 marca 2006 r.,

III CZP 98/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 158, postanowienie SN z dnia

20 października 2010 r., III CZP 72/10, OSNC 2011, nr 5, poz. 60). Priorytetowe

znaczenie dla rozstrzygnięcia rozważnej kwestii zasady ochrony dobra dziecka,

odsuwającej na dalszy plan formalizm postępowania, przemawia za przyjęciem,

że jeżeli wymagać tego będzie dobro dziecka, sąd może wydać w sprawie

o przysposobienie zarządzenie na podstawie art. 109 k.r.o. Zarządzenie takie,

wydane po orzeczeniu przysposobienia, uzyska skuteczność z chwilą

uprawomocnienia się orzeczenia o przysposobieniu. Takie zarządzenie będzie

mogło być zmienione przez sąd opiekuńczy na podstawie art. 577 k.p.c.

Z tych względów orzeczono jak na wstępie.

(eb)