III CZP 52/15

Sygn. akt III CZP 52/15

UCHWAŁA

Dnia 16 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa S. F. P. sp. z o.o. w S.

przeciwko F. B. i J. B.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 16 września 2015 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 12 marca 2015 r.,

"Czy obowiązek pomniejszenia wysokości wszystkich

przewidzianych w umowie leasingu, a niezapłaconych rat o korzyści,

jakie finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty - art. 70915

k.c. - przed

umówionym terminem i rozwiązaniem umowy dotyczy także rat

wymagalnych przed rozwiązaniem umowy?"

podjął uchwałę:

Obowiązek pomniejszenia wysokości przewidzianych

w umowie leasingu a niezapłaconych rat o korzyści, jakie

finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym

terminem i rozwiązania umowy, nie obejmuje rat wymagalnych

przed rozwiązaniem umowy (art. 70915

k.c.)

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 28 października 2013 r. uchylił nakaz

zapłaty wydany przez ten Sąd w dniu 19 marca 2013 r. i oddalił powództwo S. F. P.

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. przeciwko F. B. i J. B. o zapłatę

kwoty 18.525,10 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 29 września 2008 r. pozwany - w ramach

prowadzonej działalności gospodarczej - zawarł z powódką umowę leasingu

operacyjnego, której przedmiotem był pojazd marki SCANIA. W celu

zabezpieczenia roszczeń wynikających z tej umowy wystawił weksel in blanco;

za wystawcę weksla poręczyła pozwana. W związku z zaprzestaniem

przez pozwanego regulowania należności wynikających z zawartej umowy,

powódka w dniu 12 czerwca 2012 r. dokonała jej wypowiedzenia a następnie

sprzedała przedmiot leasingu za kwotę 145.000 zł. Korzyść uzyskana przez

powódkę tą drogą przewyższyła sumę rat leasingowych nieuiszczonych w trakcie

trwania umowy oraz rat, które stały się wymagalne w następstwie jej

wypowiedzenia.

Sąd Rejonowy, oceniając tak ustalony stan faktyczny uznał, że powódka

nie może skutecznie domagać się zapłaty rat leasingowych za okres poprzedzający

rozwiązanie umowy, gdyż zostały one - tak, jak raty wymagalne po tym zdarzeniu -

skompensowane korzyścią uzyskaną w wyniku sprzedaży przedmiotu leasingu.

Korzyść tę należy odliczyć - stosownie do art. 70915

k.c. - od łącznej sumy

wszystkich niezapłaconych rat, a nie tylko od rat wymagalnych od chwili

rozwiązania umowy.

Sąd Okręgowy w W., rozpoznając apelację powódki od powyższego

wyroku, powziął wątpliwości sformułowane w zagadnieniu prawnym

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy do

rozstrzygnięcia dotyczy wykładni art. 70915

k.c., zgodnie z którym w razie

wypowiedzenia przez finansującego umowy leasingu na skutek okoliczności,

3

za które korzystający ponosi odpowiedzialność, finansujący może żądać

od korzystającego natychmiastowego zapłacenia wszystkich przewidzianych

w umowie a niezapłaconych rat, pomniejszonych o korzyści, jakie

finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem i rozwiązania

umowy leasingu.

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą kwestii, od jakiego rodzaju rat

niezapłaconych przez korzystającego podlegają odliczeniu korzyści uzyskane

przez finansującego wskutek zapłaty tych należności przed umówionym

terminem i rozwiązania umowy leasingu. Ściślej rzecz ujmując, chodzi

o rozstrzygnięcie, czy użyte w art. 50915

określenie „wszystkie przewidziane

w umowie a niezapłacone raty” jest pojęciem zbiorczym, obejmującym raty

wymagalne przed wypowiedzeniem umowy leasingu oraz raty, które stały się

wymagalne wskutek tego wypowiedzenia, czy też należy rozumieć przez nie

jedynie raty wymagalne wskutek rozwiązania umowy.

W piśmiennictwie brak jest wypowiedzi odnoszących się wprost do tego

zagadnienia; było ono natomiast podejmowane w orzecznictwie.

Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 9 września 2010 r. I CSK 641/09

(OSNC-ZD 2011, nr 2, poz. 35) i I CSK 685/09 (OSNC 2011, nr 5, poz. 58) uznał,

że finansujący - w ramach kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej

korzystającego, przewidzianej w art. 70915

k.c. - może żądać z chwilą rozwiązania

umowy wskutek jej wypowiedzenia nie tylko zapłaty rat, których terminy

wymagalności przypadły przed tą chwilą, ale i wszystkich pozostałych umówionych

rat, których ustalone terminy wymagalności przypadają po tej chwili. Raty te stają

się więc natychmiast wymagalne z chwilą rozwiązania umowy leasingu wskutek jej

wypowiedzenia i do tych właśnie rat ma zastosowanie rozwiązanie, które

przewiduje pomniejszenie wypłacanych finansującemu rat o korzyści, jakie

finansujący uzyskał wskutek ich zapłaty przed umówionym terminem.

Taki sam pogląd Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 12 grudnia 2013 r.,

V CSK 566/12 (OSNC 2014, nr 10, poz. 641) dotyczącym kilku należności

dochodzonych przez finansującego w związku z wcześniejszym zakończeniem

stosunku leasingu operacyjnego. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał,

że leasingodawcy przysługuje roszczenie o zapłatę równowartości rat

4

leasingowych, które stały się wymagalne do czasu rozwiązania umowy

leasingu i nie zostały dotychczas zapłacone przez leasingobiorcę (art. 471 k.c.).

To samo dotyczy równowartości rat leasingowych za okres po rozwiązaniu

umowy leasingu (art. 70915

k.c.). Leasingodawca mógłby też dochodzić odsetek za

opóźnienie z zapłatą tych dwóch kategorii należności. Sąd Najwyższy podzielił

stanowisko skarżącego co do tego, jakie należności leasingodawcy objęte pozwem

powinny zostać odpowiednio pomniejszone w związku z uzyskaną przez niego

korzyścią po wcześniejszym zakończeniu stosunku leasingu operacyjnego.

Podkreślił, że chodzi tu jedynie o raty leasingowe, których obowiązek zapłaty

powstaje po dniu rozwiązania umowy leasingu, ale już nie o raty, które nie zostały

zapłacone przed tym dniem, mimo że stały się wymagalne. Uzyskana przez byłego

leasingodawcę korzyść powinna pomniejszać właśnie sumę rat leasingowych,

które stały się wymagalne w wyniku rozwiązania umowy leasingu.

Do pomniejszenia powinny być przedstawione także odsetki za opóźnienie

z zapłatą tych rat, ponieważ odsetki dzielą los prawny należności głównej także

w omawianym zakresie.

W orzecznictwie sądów powszechnych przedstawione zagadnienie

prawne rozstrzygane jest niejednolicie. Przeważa zapatrywanie zgodne

z wyrażonym przez Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach.

Pojawiają się również wypowiedzi prezentujące odmienny pogląd.

W uzasadnieniu tego stanowiska podnosi się, że w następstwie wypowiedzenia

umowy leasingu wszystkie raty obciążające korzystającego są już wymagalne

i w tym kontekście należy odczytywać znaczenie użytego przez ustawodawcę w art.

70915

k.c. zwrotu: „wszystkie przewidziane w umowie a niezapłacone raty”.

Podkreśla się przy tym, że gdyby przez pojęcie to rozumieć wyłącznie raty

leasingowe, które stały się wymagalne wskutek wypowiedzenia umowy z przyczyn

obciążających korzystającego, to w razie uzyskania przez finansującego

w wyniku sprzedaży przedmiotu leasingu ceny wyższej od łącznej wysokości

wszystkich nieopłaconych rat, odniósłby on korzyść przewyższającą wysokość

doznanej szkody; taka wykładnia art. 70915

k.c. nie dałaby się pogodzić

z istotą odpowiedzialności odszkodowawczej korzystającego i pozostawałaby

w sprzeczności z art. 361 § 2 k.c.

5

W ocenie składu orzekającego, przytoczone argumenty nie uzasadniają

rozstrzygnięcia przedstawianego zagadnienia prawnego w sposób odmienny

od stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach.

W judykaturze i piśmiennictwie zgodnie wskazuje się na odszkodowawczy

charakter odpowiedzialności korzystającego, przewidzianej w art. 70915

k.c. (zob. -

poza powołanymi wyżej - wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 lutego 2008 r.,

I CSK 354/07, nie publ.; z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 176/11, nie publ.).

Przepis ten ułatwia finansującemu dochodzenie odszkodowania w celu

przywrócenia położenia, w którym znajdowałby się on w przypadku należytego

wykonania zobowiązania przez korzystającego. Pozwala ustalić wysokość

odszkodowania w sposób uproszczony w stosunku do typowego roszczenia

odszkodowawczego, odwołując się w tym zakresie do przewidzianych w umowie

a nie zapłaconych rat leasingowych; jednocześnie jednak przewiduje mechanizm

dostosowania odszkodowania do rozmiaru doznanego uszczerbku przez nakaz

uwzględnienia oznaczonych korzyści odniesionych przez finansującego.

Obowiązek pomniejszenia wysokości należnych rat o wspomniane korzyści

nie obejmuje rat wymagalnych przed rozwiązaniem umowy. Wypowiedzenie umowy

wywiera skutek jedynie ex nunc, a zatem nie może odnosić się do rat już

wymagalnych; obowiązek ich zapłaty wynika z zasad ogólnych (art. 7091

, art. 70913

§ 1 k.c.). Skoro rozwiązanie umowy rodzi skutki jedynie na przyszłość, to nie może

prowadzić jednocześnie do podważenia skutków prawnych powstałych na jej

gruncie wcześniej. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do - nie

dającego się zaakceptować - wniosku, że termin wymagalności rat już

wymagalnych zostaje przesunięty w następstwie wypowiedzenia umowy do chwili

jego dokonania; w ten sposób dłużnik uzyskałby dodatkową, niczym nie

usprawiedliwioną, korzyść w zakresie obowiązku zapłaty odsetek.

Nie można zgodzić się z twierdzeniem, że tylko szerokie rozumienie

pojęcia „wszystkich przewidzianych w umowie a niezapłaconych rat” leasingowych

może zapobiec sytuacji, w której zakres roszczenia finansującego wobec

korzystającego przenosiłby wysokość szkody doznanej wskutek rozwiązania

umowy. Zapatrywanie to opiera się na błędnym założeniu, że jedynie wartość

rzeczy będącej przedmiotu leasingu wyznacza maksymalny zakres żądania

6

odszkodowania należnego finansującemu; nie uwzględnia ono uregulowania

zawartego w art. 7091

k.c., zgodnie z którym łączna wysokość rat powinna być

co najmniej równa cenie lub wynagrodzeniu z tytułu nabycia rzeczy przez

finansującego. Wartość rzeczy stanowi istotny czynnik cenotwórczy, jednak łączna

wysokość rat jest z reguły kształtowana również przez inne czynniki (np. koszty

poniesione przez finansującego, spodziewany przez niego zysk, strukturę popytu

i podaży).

Zaprezentowana wykładnia art. 70915

k.c. niewątpliwie stawia finansującego

w korzystnej sytuacji. Rozwiązanie takie znajduje jednak usprawiedliwienie

w funkcji ochronnej tej regulacji, uwzgledniającej cel umowy leasingu i jego

gospodarcze uwarunkowania. Umowa ta pełni funkcje kredytowe, gdyż finansujący

nabywa określoną rzecz jedynie w celu dysponowania nią w ramach umowy

leasingu; jego interes nie zostaje zaspokojony tylko przez sam zwrot rzeczy

w przypadku wcześniejszego zakończenia umowy. Z reguły finansujący

jest zmuszony do podjęcia starań o zawarcie kolejnej umowy i ponosi związane

z tym ryzyko. Nie oznacza to automatycznego przerzucenia tego ryzyka na

korzystającego, gdyż ma on możliwość odliczenia korzyści odniesionych

przez kupującego wskutek zapłaty rat przed umówionym terminem i rozwiązania

umowy.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w uchwale.

eb