III UK 18/15

Sygn. akt III UK 18/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania Powszechnej Spółdzielni Spożywców w S.

na decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w J.

z udziałem zainteresowanej K. S.

o zwrot nienależnego świadczenia ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 2 października 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od organu rentowego na rzecz odwołującej się

strony kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzją z dnia 25 października 2013 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w J., na podstawie art. 84 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121)

zobowiązał Powszechną Spółdzielnię Spożywców w S. do zwrotu nienależnie

wypłaconych K. S. świadczeń za okres od 1 lutego 1992 r. do 30 września 2013 r.

w kwocie 128.091,34 zł i odsetek za okres od 1 stycznia 1999 r. do 25

października 2013 r., tj. do dnia wydania decyzji, w kwocie 142.249,50 zł.

Wyrokiem z dnia 13 marca 2014 r., Sąd Okręgowy w K. zmienił powyższą

decyzję w ten sposób, że zobowiązał Powszechną Spółdzielnię Spożywców w S.

do zwrotu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w J. nienależnie

wypłaconej emerytury za okres od 30 września 2010 r. do 30 września 2013 r. z

odsetkami od dnia 31 października 2013 r. (pkt I), w pozostałej części odwołanie

oddalił (pkt II).

Sąd ustalił, że decyzją z dnia 24 czerwca 1992 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w J. przyznał K. S. wcześniejszą emeryturę począwszy od

dnia 1 lutego 1992 r. na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28,

poz. 149 ze zm.). Prawo do emerytury zostało ustalone między na podstawie

świadectwa pracy z dnia 14 października 1988 r., które zostało wystawione przez

SPOŁEM Powszechną Spółdzielnię Spożywców z siedzibą w S. Świadectwo to

zawierało nieprawdziwe dane.

W dniu 25 lipca 2013 r. K. S. złożyła wniosek o emeryturę. Zostało wówczas

wszczęte postępowanie administracyjne, w trakcie którego ujawniono, że

świadectwo pracy z dnia 14 października 1988 r. zawiera nieprawdziwe dane. W

związku z tym Powszechna Spółdzielnia Spożywców w S. w dniu 12 września 2013

r. wydała K. S. nowe świadectwo pracy, w którym wskazała, że korzystała ona z

urlopu wychowawczego w okresie od dnia 16 maja 1978 r. do 21 grudnia 1987 r.

(niewykazanego we wcześniejszym świadectwie pracy).

W ocenie Sądu, gdyby nie świadectwo zawierające nieprawdziwe dane, K.

S. nie zostałaby przyznana emerytura z uwagi na brak wymaganego stażu pracy.

3

Jednakże Sąd podkreślił, że organ rentowy - z mocy art. 84 ust. 3 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych - jest ograniczony co do okresu, za który może

żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie z treścią tego

przepisu nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z

ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba

pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu

okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich

wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych

przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 października 2014 r. oddalił apelację

organu rentowego od powyższego wyroku.

W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że podmiot wymieniony w art. 84 ust. 6

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który podał nieprawdziwe dane

mające wpływ na pobranie nienależnego świadczenia (tak jak osoba, która

pobierała nienależne świadczenie) jest zobowiązany do jego zwrotu. Ograniczenie

czasowe, za jaki świadczenie podlega zwrotowi (art. 84 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych), dotyczy zarówno osoby, która pobrała nienależnie

świadczenie, jak również innej osoby wymienionej w art. 84 ust. 6 ustawy.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając

mu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 84 ust. 6 w związku z art. 84 ust. 3,

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez ich błędną wykładnię,

polegającą na przyjęciu, że odpowiedzialność płatnika składek za świadczenie

pobrane nienależnie w związku z przekazaniem przez tegoż płatnika

nieprawdziwych danych, może rozciągać się maksymalnie na trzy ostatnie lata

pobierania świadczenia. W ocenie skarżącego, prawidłowe jest natomiast

twierdzenie, że odpowiedzialność płatnika składek oparta na przepisie art. 84 ust. 6

ustawy systemowej jest nieograniczona czasowo.

W odpowiedzi na skargę wnioskodawca wniósł wydanie postanowienia o

odmowie przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz - w obu

przypadkach zasądzenie od organu rentowego na swoja rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych określa

obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w ujęciu podmiotowym i

przedmiotowym. Zgodnie z jego ust. 1, osoba, która pobrała nienależne

świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z

odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego,

natomiast w myśl ust. 6, jeżeli pobranie nienależnych świadczeń zostało

spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot

nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich

wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami, o których mowa w

ust. 1, obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot. Przepisy te

wskazują podmioty zobowiązane do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Z kolei wedle ustępu 3 tego artykułu, nie można żądać zwrotu kwot nienależnie

pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12

miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający

świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w

pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata. Definiuje on

obowiązek zwrotu (jego zakres) pod względem przedmiotowym, wyznaczając

maksymalne wielkości (kwoty) żądanego zwrotu (zob. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 16 maja 2012 r., III UZP 1/12, OSNP 2012 nr 23-24, poz. 290).

Z językowego brzmienia art. 84 ust. 3 nie wynika jednoznacznie, czy jego

adresatem jest wyłącznie pobierający nienależne świadczenie (na co mogłoby

wskazywać powiązanie ograniczenia obowiązku zwrotu do ostatnich 12 miesięcy z

zachowaniem świadczeniobiorcy) czy też również płatnik lub inny podmiot. Istnieją

jednak dostateczne argumenty, aby przyjąć, że przepis ten znajduje zastosowanie

do wszystkich podmiotów, których dotyczy obowiązek zwrotu nienależnie

pobranych świadczeń. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na przedawnienie

należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń (art. 84 ust. 7). Punktem

wyjścia jest w tym wypadku data uprawomocnienia się decyzji skierowanej do

podmiotu zobowiązanego ustalającej należności podlegające zwrotowi, od której

5

należy liczyć początek biegu terminu przedawnienia. W cywilistycznym ujęciu

można przyjąć, że roszczenie organu rentowego staje się wymagalne w tym

momencie, a nie w czasie spełniania świadczeń (zob. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 16 grudnia 2008 r., I UK 154/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 148). Zatem bez

znaczenia jest upływ terminów (nawet wieloletnich) przypadających od pobrania

nienależnego świadczenia do uprawomocnienia się decyzji o jego zwrocie, a w

rezultacie kwota do zwrotu nie jest ograniczona limitem związanym z

przedawnieniem.

Celem art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest ochrona

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i odzyskanie kwot, które zostały wypłacone

niezgodnie z przepisami. Jednakże ustawodawca, aby zapobiec możliwości

żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości (w skrajnych

przypadkach wypłacanych przez kilkadziesiąt lat), ustanowił w art. 84 ust. 3 limity,

których zwrotu może domagać się organ rentowy i przez to uznał, iż nadmierne

obciążanie osoby zobowiązanej jest niedopuszczalne i stanowiłoby jej

pokrzywdzenie w sensie pozaprawnym. Nie ma uzasadnionych podstaw do

przyjęcia, że odnosi się to wyłącznie do osób pobierających nienależne

świadczenia, zważywszy na to, że źródłem ich odpowiedzialności jest między

innymi umyślne wprowadzenie w błąd organu rentowego (art. 84 ust. 2 pkt 2).

Żadne względy aksjologiczne nie przemawiają za tym, aby świadczeniobiorca, który

wyłudził świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych

dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu

rentowego był w korzystniejszej sytuacji niż płatnik, który - na skutek niewykonania

lub nienależytego wykonania zobowiązania nałożonego na pracodawcę między

innym przepisami wydanego na podstawie art. 97 § 4 k.p. rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie szczegółowej treści

świadectwa pracy oraz sposobu i trybu jego wydawania i prostowania (Dz.U. Nr 60,

poz. 282 ze zm.) - doprowadził do mylnego wyobrażenia organu rentowego o stanie

uprawnień osoby występującej o świadczenie. Z innego punktu widzenia, jeśli

ustawodawca zdecydował się na mechanizm łagodzący dolegliwość związaną z

nieograniczonym czasowo, a przez to i kwotowo, obowiązkiem zwrotu nienależnie

pobranych świadczeń wobec osób, które korzystały z nienależnego przysporzenia

6

majątkowego, to tym bardziej ma to zastosowanie wobec podmiotu, który takich

korzyści nie uzyskał. W rezultacie nieuprawniona byłaby taka wykładnia

omawianych przepisów, która prowadziłaby do nieograniczonej kwotowo

odpowiedzialności majątkowej płatnika tylko na podstawie założenia o jego

„większych możliwościach płatniczych”, które nie zawsze odpowiada

rzeczywistości.

Również w wyroku z dnia 28 stycznia 2015 r. I UK 206/14 Sąd Najwyższy

przyjął, że ograniczenie zakresu obowiązku zwrotu nienależnie pobranych

świadczeń wynikające z art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

ma zastosowanie zarówno w stosunku do świadczeniobiorcy, jak i płatnika

składek.

Dodać też należy, że wykładnia komentowanych przepisów przedstawiana w

skardze kasacyjnej nie wyraża jednolitego stanowiska Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. Potwierdza to treść skargi kasacyjnej organu rentowego w

przywołanej sprawie I UK 206/14, w której nie kwestionowano możliwości

stosowania art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do płatnika

składek. Wskazać też trzeba na sprawę przed Trybunałem Konstytucyjnym,

SK 15/11 (OTK-A 2014 nr 4, poz. 47), o zbadanie zgodności art. 84 ust. 6 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych zakresie, w jakim nie określa czasowego

zakresu ponoszenia przez płatnika składek lub inny podmiot odpowiedzialności za

przekazanie przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych

mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, z art. 2, art. 64 i art. 84

w związku z art. 217 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zakończoną

postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2014 r. o umorzeniu postępowania. W stanie

faktycznym tej sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych zobowiązał płatnika do

zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń wraz z odsetkami w związku z

podaniem przez niego nieprawdziwych danych, które miały wpływ na wysokość

świadczeń z ubezpieczenia społecznego pobranych przez świadczeniobiorcę w

okresie od 10 stycznia 1963 r. do 4 grudnia 1990 r., ograniczając obowiązek

zwrotu, zgodnie z art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, do 3

lat poprzedzających wydanie decyzji.

7

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy

art. 98 k.p.c. w związku z § 11 ust. 2 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 490 ze zm.).