II UK 319/14

Sygn. akt II UK 319/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku małoletniej O. G. zastępowanej przez przedstawiciela

ustawowego K. O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę rodzinną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 lutego 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 lutego 2014 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 kwietnia 2012 r., którym zmieniono decyzję

2

organu rentowego z dnia 6 września 2011 r. i przyznano wnioskodawczyni K. O.

prawo do renty rodzinnej dla małoletniej wnuczki O. G. od dnia 1 lipca 2011 r.

W ustalonym stanie faktycznym sprawy, wnioskodawczyni została

ustanowiona rodziną zastępczą dla wnuczki O. G., urodzonej w dniu 24 listopada

2010 r., na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w O. II Wydział Rodzinny i

Nieletnich. Córka wnioskodawczyni K. G. (matka dziecka), w dniu 24 listopada

2010 r. urodziła O. G. K. G. zmarła w dniu 22 marca 2011 r. wskutek

zaawansowanego guza śródpiersia. Organ rentowy decyzją z dnia 6 września 2011

r. odmówił wnioskodawczyni przyznania renty rodzinnej dla O. G., wskazując, że na

dzień śmierci K. G. wykazała staż ubezpieczeniowy w wymiarze 2 lat 11 miesięcy i

15 dni zamiast wymaganych 3 lat. Sąd Okręgowy rozpoznając odwołanie

wnioskodawczyni ustalił na podstawie przeprowadzonego postępowania

dowodowego, w tym dowodu z opinii biegłego lekarza pulmonologa, że zmarła

poprzedniczka prawna małoletniej córki, była przed dniem 10 listopada 2010 r. co

najmniej częściowo niezdolna do pracy i niezdolność ta trwała nieprzerwanie aż do

śmierci. Według Sądu K. G. zmarła przed ukończeniem 22 roku życia i tym samym

wykazała odpowiedni okres składkowy, spełniając wszystkie warunki do nabycia

renty z tytułu niezdolności do pracy.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny uzupełnił

postępowanie dowodowe przeprowadzając dowód z opinii uzupełniających

biegłego z zakresu chorób płuc i chorób wewnętrznych, ustalając że zebrana w

sprawie dokumentacja medyczna nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, iż

wnioskodawczyni przed dniem 10 listopada 2009 r. była co najmniej częściowo

niezdolna do pracy. Zaskarżonym wyrokiem Sąd drugiej instancji oddalił jednak

apelację organu rentowego, wskazując w uzasadnieniu, że co prawda od dnia 22

grudnia 2006 r. do dnia 31 grudnia 2006 r., w dniu 2 stycznia 2007 r. i od dnia 9

stycznia 2007 r. do dnia 31 stycznia 2007 r., zmarła była nieobecna w pracy i była

to nieobecność nieusprawiedliwiona niepłatna, jednak nie było podstaw do

wyłączenia tej nieobecności z okresu zatrudnienia zmarłej, albowiem w okresie

pozostawania w stosunku pracy z firmą „L.”, to jest od dnia 1 sierpnia 2006 r. do

dnia 31 stycznia 2007 r., z mocy prawa podlegała ona ubezpieczeniom

społecznym. Posiadała więc w całym tym okresie status ubezpieczonej i w związku

3

z tym cały ten okres jest okresem składkowym, bez względu na to, czy zostały

opłacone składki na ubezpieczenie społeczne, czy też nie.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości, skargą kasacyjną pełnomocnik organu

rentowego i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 65 w związku z art. 57

ust. 1 pkt 2 oraz art. 58 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r.,

poz.748) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że

zmarła K. G. legitymowała się wymaganym okresem składkowym i nieskładkowym,

a co za tym idzie spełnione zostały wszystkie warunki do przyznania K. O. prawa

do renty rodzinnej dla małoletniej wnuczki O. G., podczas gdy zmarła nie wykazała

wymaganego 3 letniego okresu ubezpieczenia a zatem nie zachodzą przesłanki

prawne do przyznania dochodzonego świadczenia, art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2015 r., poz. 121), poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, iż okres

nieusprawiedliwionej niepłatnej nieobecności w pracy jest okresem składkowym,

art. 4 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niezastosowanie i

uznanie, że okres nieusprawiedliwionej niepłatnej nieobecności w pracy jest

okresem składkowym. Pełnomocnik organu rentowego wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i zmianę poprzedzającego go

wyroku Sądu Okręgowego oraz oddalenie odwołania od decyzji organu rentowego,

ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Na podstawie art. 39816

zdanie drugie i art. 415 k.p.c., organ rentowy złożył

nadto wniosek o zobowiązanie wnioskodawczyni do zwrotu świadczenia rentowego

wypłaconego przez organ rentowy za okres od dnia 1 lipca 2011 r. do dnia

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy (do dnia wydania wyroku przez Sąd Najwyższy).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

4

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania, lub gdy zarzut taki okaże się niezasadny. Rozpoznając

skargę, Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do badania prawidłowości ustaleń

faktycznych i jest związany ustalonym stanem faktycznym sprawy. W

okolicznościach sprawy oznacza to, że wiążące są ustalenia, zawarte w piśmie

organu rentowego z dnia 28 sierpnia 2013 r. (k. 174), w którym uznał on zmarłej

łącznie 2 lata 11 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Twierdzenia tego Sąd Apelacyjny nie zakwestionował, stwierdzając że organ

rentowy błędnie nie uwzględnił 34 dni nieusprawiedliwionej nieobecności zmarłej z

okresu jej zatrudnienia w firmie „L.” od dnia 1 sierpnia 2006 r. do dnia 31 stycznia

2007 r. Jak wynika z akt osobowych z tego zakładu pracy, w szczególności ze

świadectwa pracy, od dnia 22 grudnia 2006 r. do dnia 31 grudnia 2006 r., dnia 2

stycznia 2007 r. i od dnia 9 stycznia 2007 r. do dnia 31 stycznia 2007 r., zmarła była

nieobecna w pracy i była to nieobecność nieusprawiedliwiona, niepłatna. Sąd

zaliczył jednak powyższe okresy do okresów ubezpieczenia, uznając że powyższe

uzasadnia przyznanie dochodzonego świadczenia.

Ocena ta nie jest trafna. Zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu,

który spełnił łącznie następujące warunki: jest niezdolny do pracy, ma wymagany

okres składkowy i nieskładkowy, niezdolność do pracy powstała w okresach, o

których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i 9

lit. a, pkt 10 lit. a, pkt 11-12, 13 lit. a, pkt 14 lit. a i pkt 15-17 oraz art. 7 pkt 1-4, 5 lit.

a, pkt 6 i 12, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Stosownie do art. 58 ust. 1 pkt 3 powołanej ustawy, warunek posiadania

wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego uważa się za spełniony, gdy

ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący łącznie co

najmniej 3 lata, jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku 22 do 30 lat, którego

to warunku zmarła nie spełniła, co czyni zasadnym zarzut skargi kasacyjnej w tym

zakresie.

5

Zgodnie z art. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu podlegają osoby fizyczne od dnia nawiązania stosunku pracy do

dnia ustania tego stosunku (pracownicy). Natomiast w myśl art. 6 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach, okresami składkowymi są okresy ubezpieczenia. Okresy

składkowe zostały wskazane w art. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i jak

trafnie podkreślono w skardze kasacyjnej organu rentowego, wśród nich nie został

wymieniony okres nieusprawiedliwionej, niepłatnej nieobecności. Okresami

składkowymi są przede wszystkim okresy ubezpieczenia. Tymi zaś są w

rozumieniu art. 4 pkt 5 ustawy okresy opłacania składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe oraz okres nieopłacania składek z powodu przekroczenia w

trakcie roku kalendarzowego kwoty rocznej podstawy wymiaru składek. Podstawę

uwzględniania okresów składkowych i nieskładkowych dla potrzeb ustalania prawa

do świadczeń emerytalno-rentowych stanowi art. 5 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS, stanowiący w ust. 1, że przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz

obliczaniu ich wysokości uwzględnia się, z zastrzeżeniem ust. 2-5, okresy

składkowe, o których mowa w art. 6 (pkt 1) i okresy nieskładkowe, o których mowa

w art. 7 (pkt 2). Poza sporem pozostaje fakt, że w okresach od dnia 22 grudnia

2006 r. do dnia 31 grudnia 2006 r., dnia 2 stycznia 2007 r. i od dnia 9 stycznia

2007 r. do dnia 31 stycznia 2007 r., zmarła była nieobecna w pracy i nie wypłacono

jej za ten czas wynagrodzenia. W ocenie Sądu Najwyższego zebrany materiał

dowodowy nie pozwalał tym samym - wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego,

na doliczenie do stażu ubezpieczeniowego okresów nieobecności

nieusprawiedliwionej, niepłatnej w pracy. Ze względu na redakcję art. 6 i 7 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS zaliczenie danego okresu do okresów składkowych

bądź nieskładkowych wymaga jednoznacznego umieszczenia go w katalogu tych

okresów, brak jest argumentów przemawiających za możliwością domniemywania,

ze dany okres ma charakter składkowy bądź nieskładkowy. Tym samym zmarła K.

G. nie posiadała wymaganego 3 letniego okresu składkowego i nieskładkowego,

koniecznego do przyznania wnioskodawczyni dochodzonego świadczenia, brak

bowiem podstaw prawnych do zaliczenia okresu nieobecności nieusprawiedliwionej

do okresów składkowych.

6

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, po myśli art.

39815

k.p.c.

Z uwagi na treść wyroku tylko na marginesie należy zauważyć, że zgodnie z

art. 39815

§ 1 k.p.c., „Sąd Najwyższy w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej

uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu sądowi

równorzędnemu; Sąd Najwyższy może uchylić także w całości lub w części

orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania

sądowi temu samemu lub równorzędnemu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy

art. 415 stosuje się odpowiednio”. Z kolei art. 415 k.p.c. stanowi, że „Uchylając lub

zmieniając wyrok, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego

świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego. Nie wyłącza to możliwości

dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody

poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku”.

W uchwale składu powiększonego Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca

2012 r., II PZP 1/12 (OSNP z 2013 r. nr 5-6, poz. 49) przyjęto, że „Przepis art. 415

zdanie pierwsze w związku z art. 39815

§ 1 k.p.c. nie stanowi materialnoprawnej

podstawy roszczenia o zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia”,

stwierdzając w uzasadnieniu, że nie ma powodów do odejścia w tym zakresie od

dotychczasowej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego, uznającego konsekwentnie,

że podstawą roszczenia restytucyjnego są przepisy kodeksu cywilnego.

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, w pełni podzielającego

przedstawioną wyżej uchwałę, należy przyjąć, że w sprawach z ubezpieczenia

społecznego, dotyczących świadczeń emerytalno-rentowych materialnoprawną

podstawę roszczenia restytucyjnego stanowi art. 138 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach, według którego osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest

obowiązana do ich zwrotu, przy czym za nienależnie pobrane świadczenia w

rozumieniu ust. 1 uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących

ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń

7

w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku

prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań

lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd

przez osobę pobierającą świadczenia.

Niezależnie od tego uregulowania, warto wspomnieć, że cytowany przepis

(w ust. 6) upoważnia organ rentowy do odstąpienia od żądania zwrotu kwot

nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, jeżeli zachodzą

szczególnie uzasadnione okoliczności.