V CSK 741/14

Sygn. akt V CSK 741/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa M. M.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w K.

i Prezesowi Sądu Rejonowego w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 lipca 2014 r., w punkcie 1 w części oddalającej apelację pozwanego i w

punkcie 2

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 12 września 2013 r. zasądził na rzecz

M. M. od Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Okręgowego w K. i Prezesa Sądu

Rejonowego w K. kwotę 100 000 zł tytułem zadośćuczynienia, oddalił zaś

powództwo w części obejmującej żądanie zasądzenia odszkodowania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 lipca 2014 r. oddalił apelację obu stron

od tego wyroku. Z ustaleń wynika, że w dniu 28 października 1992 r. przeciwko

powodowi, liczącemu wówczas 48 lat, skierowano akt oskarżenia o przestępstwo

zagarnięcia mienia społecznego, to jest o czyny z art. 202, 201, 200 i 266 § 1 w

związku z art. 58 k.k. Dwukrotnie wydane w sprawie wyroki uniewinniające były

uchylane przez sąd drugiej instancji. Proces zakończył się ostatecznie wyrokiem

uniewinniającym z dnia 5 września 2011 r. po przeprowadzeniu w sumie 170

rozpraw. Powód nie był tymczasowo aresztowany. W chwili zakończenia procesu

był emerytem.

W ocenie Sądów, tak długotrwały proces karny był efektem nieefektywnego

prowadzenia sprawy i braku należytej staranności procesowej, co wypełnia

przesłanki bezprawności przewidzianej w art. 417 k.c. Prowadzenie postępowania

karnego w taki sposób stanowiło naruszenie prawa do sądu poprzez konieczność

udziału w postępowaniu z zarzutem popełnienia przestępstwa, czego nie zdołano

udowodnić. Takie postępowanie Sąd Okręgowy ocenił jako naruszenie dobra

osobistego obejmującego godność i swobodę wyboru spędzania czasu jako

elementu wolności, polegające na konieczności udziału w postępowaniu sądowym

ponad wymaganą potrzebę, negatywnych odczuciach związanych z trwającym

stanem oskarżenia, stresie, utracie poczucia bezpieczeństwa i obawie przez

ewentualnością wymierzenia kary.

Sąd Apelacyjny wskazał, że prawo do rzetelnego i sprawnego procesu

sądowego nie należy do kategorii dóbr osobistych objętych art. 23 k.c., jednak

dobra osobiste powoda zostały na skutek prowadzonego procesu niewątpliwie

naruszone. Wieloletni proces karny nawet dla osoby o wyjątkowo silnej psychice

musi stworzyć poczucie zagrożenia, niepewności, narażenia na ostracyzm,

stanowiących źródło stresu i frustracji. Powód najefektywniejszy w życiu mężczyzny

3

okres spędził na oczekiwania na wezwania sądowe i kolejne werdykty, zatem

naruszenie jego dóbr osobistych ocenił jako ewidentne.

Sąd ten uznał, że bezprawność działania funkcjonariuszy Skarbu Państwa,

których wynikiem było tak znaczna przewlekłość postępowania, stanowi podstawę

do zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia w kwocie 100 000 zł na

podstawie art. 24 i 448 k.c. Roszczenie odszkodowawcze oddalił zaś jako

nieudowodnione.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w punkcie 1 w części oddalającej apelację

pozwanego i w punkcie 2 zaskarżył skargą kasacyjną pozwany Skarb Państwa

reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa. W skardze, opartej

na podstawie naruszenia prawa materialnego, zarzucił naruszenie art. 23 k.c. przez

błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że do katalogu dóbr osobistych

człowieka zalicza się prawo do rzetelnego i sprawnego procesu sądowego, oraz

naruszenie art. 24 w związku z art. 448 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie

polegające na uznaniu, że doszło do naruszenia dobra osobistego powoda

w postaci prawa do rzetelnego i sprawnego procesu sądowego i zaistniały

przesłanki do zasądzenia od Skarbu Państwa zadośćuczynienia za doznaną

krzywdę.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie

oddalenia apelacji Skarbu Państwa, zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie

powództwa, ewentualnie uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy, rozpoznając sprawę w zaskarżonym zakresie, zważył,

co następuje.

Zgodnie z art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną

prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Do katalogu dóbr osobistych przepis ten zalicza w szczególności zdrowie, wolność,

cześć, swobodę sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek i inne w nim

wymienione. Użycie zwrotu „w szczególności” oznacza, że nie jest to katalog

zamknięty. Także zatem inne wartości mogą być uznane za dobra osobiste, jednak

tylko takie, które mają charakter normatywny i jako takie podlegają ochronie

prawnej.

4

W doktrynie prawa i orzecznictwie sądowym dobra osobiste powszechnie

określa się jako wartości o charakterze niemajątkowym, ściśle związane

z człowiekiem. Powstają one z chwilą narodzin człowieka i gasną z jego śmiercią.

Są to prawa niezbywalne, o charakterze podmiotowym, służące do ochrony,

co oznacza, że każdy może żądać, aby jego dobra osobiste nie były naruszane.

Naruszenie lub zagrożenie naruszenia dóbr osobistych daje podstawę do

poszukiwania ochrony za pomocą roszczeń przewidzianych w ustawie. Chodzi

zatem o takie prawa, które wynikają z samej istoty człowieczeństwa.

Charakter prawny dóbr osobistych odróżnia je od innych wartości, także tych,

które wskazane są w Konstytucji czy międzynarodowych konwencji regulujących

prawa człowieka. Zarówno Konstytucja RP, jak i Konwencja Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U.

z 1993 r. Nr 61, poz. 284; dalej: Konwencja) określają takie prawa i wolności, które

mają charakter dóbr osobistych, jak życie, zdrowie, wolność. Zawierają jednak

również katalog takich wartości, które regulują prawa człowieka w konkretnych

sferach jego działalności społecznej czy zawodowej, a więc związane

z funkcjonowaniem człowieka w różnych dziedzinach jego aktywności życiowej,

które jednak nie mogą być kwalifikowane jako dobra osobiste, pozbawione są

bowiem cech, o jakich mowa wyżej. Do takich praw o charakterze gwarancyjnym

należy prawo do sądu, w tym prawo do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie,

gwarantowane w art. 45 Konstytucji i art. 6 Konwencji. Prawo do rozpoznania

sprawy w rozsądnym terminie nie jest jednak dobrem osobistym, a przepisy

Konstytucji i Konwencji nie stanowią samodzielnej podstawy roszczenia

o zadośćuczynienie za naruszenie tego prawa. Gwarancyjny charakter mają

również przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa

strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej

zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843), także one nie stanowią więc źródła roszczeń

o naprawienie szkody wynikłej z przewlekłości postępowania.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 640/09 (niepubl.)

wskazał jednak, że naruszenie prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym

terminie może prowadzić do naruszenia dobra osobistego określonego w art. 23 k.c.

Sąd Apelacyjny, powołując się na ten wyrok, podkreślił, że naruszenie prawa do

5

rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie stanowiło naruszenie dobra osobistego

i związał je z objawami wskazywanymi przez powoda w postaci poczucia krzywdy,

niepewności, poczucia zagrożenia, narażenia na ostracyzm, problemów

zdrowotnych. Utożsamił zatem dobro osobiste ze skutkami jego naruszenia.

Te skutki muszą jednak wynikać z naruszenia konkretnego, nazwanego dobra

osobistego. Należy zatem to inne dobro określić, powiązać z konkretnymi objawami

wskazywanymi przez powoda i rozważyć, czy istotnie stanowi ono wartość, o jakiej

mowa w art. 23 k.c. Dopiero zatem naruszenie tego innego dobra może podlegać

kompensacie na podstawie przepisów art. 417, 445 i 448 w związku z art. 24 k.c.,

wykładanych z uwzględnieniem orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka dotyczącego art. 6 ust. 1 i art. 41 Konwencji.

Należy zwrócić uwagę, że powód w swych zeznaniach przed Sądem

Okręgowym powoływał się na utracone zdrowie, czy ostracyzm w środowisku, nie

wyjaśniono jednak, czy te i inne skutki wiązał z samą przewlekłością postępowania,

czy też naruszeniem przez bezprawne przewlekanie postępowania karnego takich

dóbr, jak np. zdrowie, cześć, godność czy inne dobro osobiste.

Sąd Apelacyjny uznał także, iż w okolicznościach rozpoznawanej sprawy

naruszenie prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie należy

kwalifikować jako czyn niedozwolony, a odpowiedzialność Skarbu Państwa nie jest

uwarunkowana stwierdzeniem winy funkcjonariusza, wystarczy zatem stwierdzenie

bezprawności. Ocenę tę należy podzielić, prowadzenie procesu karnego przez

blisko 20 lat niewątpliwie wyczerpuje przesłankę bezprawności, Z ustaleń

dokonanych w sprawie wynika, że postępowanie było prowadzone przewlekle,

występowały długie okresy nieusprawiedliwionej bezczynności, a wyznaczenie aż

170 rozpraw nie świadczy o koncentracji materiału dowodowego. Sama zatem

bezprawność działania wystarczy do stwierdzenia odpowiedzialności Skarbu

Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dobra

osobistego, odpowiedzialność Skarbu Państwa na tej podstawie nie jest bowiem

zależna od winy (por. uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia

18 października 2011 r., III CZP 25/11, OSNC 2012, nr 2, poz. 15). Warunkiem

odpowiedzialności na tej podstawie jest jednak, jak wskazano, określenie

konkretnego dobra osobistego i wykazanie pozostałych przesłanek

6

odpowiedzialności Skarbu Państwa, to jest szkody, także niematerialnej i związku

przyczynowego między naruszeniem dobra osobistego a szkodą.

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.,

uchylając wyrok w zaskarżonej części.

eb