II CSK 662/14

Sygn. akt II CSK 662/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Karol Weitz

w sprawie z powództwa T. C., K. J. i Kr. J.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 2 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej powodów T. C. i K. J.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

T. C., K. J. i Kr. J. domagali się, po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa,

zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty 1 122 067,92 zł z ustawowymi odsetkami

oraz zwrotu kosztów procesu.

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2013 r. oddalił powództwo,

zasądził od powoda T. C. na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa kwotę 8 724 zł tytułem kosztów procesu, zasądził od K. J. i Kr. J.

na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 10 248

zł tytułem kosztów procesu, a w pozostałej części nie obciążył powodów kosztami

procesu.

K. J. i Kr. J. są małżonkami. W połowie 1999 r. Kr. J. zawarł z T. C. umowę

spółki cywilnej, w 2001 r. przekształconej w spółkę jawną, a w dniu 30 listopada

2000 r. T. C. i K. J. zawarli umowę spółki cywilnej. Powodowie podjęli działalność w

pawilonie handlowym Gminnej Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w C., a w dniu

31 grudnia 2000 r. zawarli z tą Spółdzielnią umowę najmu pawilonu handlowego w

K. Powodowie wykonali prace w celu przystosowania lokalu na dyskotekę oraz

ponosili wydatki na bieżącą działalność obiektu. Wyposażyli lokal w urządzenia

przekazane im na postawie zawartej dnia 13 lutego 2011 r. umowy leasingu. W

dniach 11 stycznia 2001 r. i 5 lipca 2001 r. Starosta P. wydał decyzje:

zatwierdzającą projekt budowlany i udzielającą zgody na przebudowę i rozbudowę

pawilonu oraz w sprawie udzielenia K. J. i T. C. pozwolenia na użytkowanie

budynku pawilonu handlowego jako centrum kultury. Mieszkańcy wsi K. wnieśli

skargę od tej drugiej decyzji, zaś Wojewoda […] decyzją z dnia 12 września 2001 r.

utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Decyzja Wojewody została zaskarżona przez

mieszkańców wsi do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) z

wnioskiem o wstrzymanie jej wykonania. Wojewoda udzielił odpowiedzi na skargę

po upływie 30 dni od jej doręczenia, wobec czego NSA postanowieniem z dnia 29

listopada 2001 r. stwierdził, że wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji

nastąpiło z mocy prawa. Powodowie dnia 15 grudnia 2001 r. faktycznie zaprzestali

organizacji imprez w pawilonie w K., dnia 9 lutego 2002 r. została im

3

wypowiedziana umowa leasingu, a w połowie 2002 r. sprzedali całe wyposażenie

za kwotę 100 000 zł. Wyrokiem z dnia 6 lutego 2003 r. NSA oddalił skargę na

decyzję Wojewody w przedmiocie pozwolenia na użytkowanie pawilonu

handlowego w K., jednakże powodowie nie podjęli już działalności gospodarczej w

zakresie organizacji imprez i rozwiązali umowę najmu obiektu. W dniu 31 sierpnia

2004 r. powodowie złożyli do Sądu Rejonowego w P. wniosek o zawezwanie

pozwanego do próby ugodowej, żądając zapłaty odszkodowania z tytułu nakładów

poniesionych na pawilon handlowy, kosztów bieżącej działalności i utraconych

korzyści w związku z zaniechaniem przez Wojewodę złożenia odpowiedzi na

skargę w terminie.

Sąd Okręgowy przyjął, że skoro uczestnikami postępowania

administracyjnego byli wyłącznie T. C. i K. J., to ewentualne roszczenie

odszkodowawcze na postawie art. 417 k.c. przed nowelizacją tylko im

przysługiwało. Stwierdził, że została spełniona przesłanka bezprawności

zachowania funkcjonariusza Skarbu Państwa w rozumieniu tego przepisu, skoro

przekroczenie przez Wojewodę terminu do złożenia odpowiedzi na skargę

stanowiło przejaw bezczynności administracyjnej. Częściowo uzasadnione okazały

się jednak zarzuty pozwanego odnośnie przedawnienia ich roszczeń

odszkodowawczych w zakresie straty. Przede wszystkim jednak powodowie nie

udowodnili zarówno faktu poniesienia szkody, jak również jej wysokości oraz

normalnego związku przyczynowego w zakresie poniesionych nakładów

budowlanych, wydatków na pokrycie bieżącej działalności spółki oraz utraconych

zysków z działalności gospodarczej.

Powodowie wnieśli apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 grudnia 2013 r. oddalił apelację oraz

zasądził od T. C. oraz małżonków K. i Kr. J. na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwoty po 2 954 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił stan faktyczny.

Podzielił też dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę prawną roszczeń powodów.

Uznał w szczególności, że Kr. J. nie ma legitymacji czynnej w niniejszym

4

postępowaniu, skoro powodowie opierają swoje roszczenia na wadliwym

zachowaniu władzy publicznej w postępowaniu administracyjnym, którego

uczestnikami byli wyłącznie T. C. i K. J. Podkreślił, że podstawą odpowiedzialności

Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną bezczynnością w postępowaniu

administracyjnym w okresie przed dniem 1 września 2004 r. (przed nowelizacją

tego przepisu ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny

oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. z 2004 r. Nr 162, poz. 1692) jest art. 417 § 1

k.c., przy uwzględnieniu jego wykładni określonej wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK 2001, nr 8, poz. 256), tj. z

pominięciem przesłanki winy funkcjonariusza państwowego. Uznał - podobnie jak

Sąd Okręgowy - że została spełniona przesłanka bezprawności zachowania

funkcjonariusza Skarbu Państwa w rozumieniu tego przepisu. Nie zostały natomiast

- w ocenie Sądu Apelacyjnego - spełnione pozostałe przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa - Wojewody, mianowicie szkoda i normalny

związek przyczynowy. W szczególności, skoro powodowie stwierdzili, że 15 grudnia

2001 r. zaprzestali prowadzenia działalności gospodarczej, przyczyny

wypowiedzenia umowy leasingu powstały zanim NSA wstrzymał wykonalność

decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu. Poza tym powodowie nie udowodnili,

jakie nakłady zostały przez nich poniesione. Nie wykazali także szkody w postaci

utraconych korzyści.

Sąd Apelacyjny wskazał, że powodowie wprawdzie nie zarzucili naruszenia

art. 322 k.p.c., jednak Sąd Okręgowy trafnie nie zastosował tego przepisu, który nie

zwalnia poszkodowanego od konieczności wykazania faktu powstania szkody.

Nie jest możliwe stosowanie tego przepisu, jeżeli strona zaniecha zaoferowania

stosownych dowodów. Odniósł się też do kwestii podniesionego przez pozwanego

zarzutu przedawnienia.

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zaskarżając go w części oddalającej apelację co do kwot 325 415,62 zł (T. C.) i

155 342,50 zł (K. J.) oraz obciążającej powodów kosztami postępowania. Zarzucili

naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 77 ust. 1 Konstytucji w związku z

art. 417 § 1 i art. 361 § 1 k.c., a także naruszenie przepisu postępowania,

mianowicie art. 322 k.p.c.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że przekroczenie przez

Wojewodę terminu do złożenia odpowiedzi na skargę było bezprawne, a w

konsekwencji zachowania funkcjonariusza Skarbu Państwa NSA postanowieniem z

dnia 29 listopada 2001 r. stwierdził, że wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji

nastąpiło z mocy prawa. Zbyt kategoryczne jest natomiast stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że nie zostały spełnione dalsze przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej, określone w dawnym art. 417 § 1 k.c., w rozumieniu przyjętym

w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, w związku

z art. 361 § 1 k.c., mianowicie szkoda i normalny związek przyczynowy. W

szczególności nie ulega wątpliwości, że bezprawne zachowanie funkcjonariusza

państwowego każdorazowo zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia szkody

związanej z zaprzestaniem przez skarżących prowadzenia działalności

gospodarczej w pawilonie handlowym. Oznaczałoby to zaś istnienie normalnego

związku przyczynowego. Problem polega jedynie na tym, czy istotnie doszło do

wyrządzenia szkody. Skarżący upatrują poniesienia szkody w postaci damnum

emergens (rzeczywista strata) w nakładach poniesionych na pawilon i

nieodzyskanych (oczywiście z uwzględnieniem jednak faktu sprzedaży

wyposażenia pawilonu za kwotę 100 000 zł). Doznanie zaś szkody w postaci

lucrum cessans (nieosiągnięte korzyści) dostrzegają w pozbawieniu ich zysków z

działalności gospodarczej, która została zaprzestana wskutek bezprawnego

zachowania funkcjonariusza państwowego. Sąd Apelacyjny stanowczo twierdzi, że

skarżący nie przedstawili dowodów na wyrządzenie im szkody w żadnej z

wymienionych postaci. Twierdzenie to nie jest przekonywające. Można bowiem

sądzić, że problemy dowodowe dotyczyły w niniejszej sprawie nie tyle faktu

wyrządzenia szkody, ile określenia jej wysokości. Sąd Apelacyjny powinien zatem

rozważyć, czy ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader

utrudnione i w związku z tym ewentualnie zasądzić odpowiednią sumę według swej

oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy (art. 322 k.p.c.).

Artykuł 322 k.p.c. znajduje zastosowanie wtedy, gdy nie ma wątpliwości, że została

wyrządzona szkoda, a ustalenie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader

utrudnione (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., V CSK 277/09,

6

niepubl.). Jednakże zarówno z wykładni językowej tego przepisu, jak i jego

wykładni systemowej wynika, że strona, zgodnie z obciążającym ją ciężarem

dowodu, powinna przedstawiać dowody także na wykazanie wysokości szkody lub

wyjaśnić przyczyny braku takiej możliwości. Ma obowiązek wyczerpania wszystkich

dopuszczalnych środków dowodowych i wykazania, że ścisłe udowodnienie

żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

grudnia 2013 r., II CSK 179/13, OSNC-ZD 2015, nr B, poz. 22).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

kc