II CSK 734/14

Sygn. akt II CSK 734/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Karol Weitz

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa L. K.

przeciwko B. W. i Zakładowi Ubezpieczeń

Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) w części

oddalającej apelację powoda oraz w punkcie II (drugim) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2014 r. oddalił apelację powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 11 września 2013 r., którym ten Sąd

oddalił powództwo skierowane przeciwko notariusz B. W. i Zakładowi Ubezpieczeń

Spółce Akcyjnej w W. o zapłatę kwoty skapitalizowanych odsetek ustawowych od

sumy pieniężnej uiszczonej tytułem ceny z nieważnej umowy sprzedaży

nieruchomości sporządzonej przez pozwaną. U podłoża tego rozstrzygnięcia legł

pogląd, że to zbywca, a nie pozwana notariusz ponosi odpowiedzialność za

nieterminowy zwrot wzajemnego świadczenia pieniężnego z tej umowy.

Skarga kasacyjna powoda - oparta na obu przesłankach z art. 3983

k.p.c. -

zawiera zarzut naruszenia art. 359 § 1 i 2 , 481, 488§ 1 i 2, 455, 366 § 1, 362 § 1 i 2,

415, 822 k.c., art. 49 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U.

Nr 22, poz. 91 ze zm.; dalej „prawa o notariacie”), a także art. 386 § 4 k.p.c.,

i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozwana notariusz sporządziła w formie aktu notarialnego umowę sprzedaży

nieruchomości uznaną prawomocnym orzeczeniem sądu za nieważną, a jako takiej

nie wolno jej było dokonywać stosownie do zakazu przewidzianego w art. 81 prawa

o notariacie. Przeto pozwana miała obowiązek odmówienia sporządzenia tej

czynności w formie notarialnej, pod rygorem m.in. odpowiedzialności cywilnej, którą

przewiduje art. 49 prawa o notariacie. Przepis ten statuuje przy tym - z uwagi na

rangę zawodu notariusza - wymóg szczególnej jego staranności, do jakiej jest

zobowiązany przy wykonywaniu swoich urzędowych czynności. Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., sygn. akt III CKN 694/00 (OSNC 2003, nr 9,

poz. 124) przyjął deliktową odpowiedzialność notariusza za szkodę wyrządzoną

przy wykonywaniu czynności notarialnej. Skład orzekający w niniejszej sprawie

podziela ten pogląd, jak również jego argumentację (tak też Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 366/07, nie publ.). W następstwie

sporządzenia przez pozwaną nieważnej umowy sprzedaży nieruchomości skarżący

3

poniósł szkodę płacąc na rzecz zbywców cenę, za którą wobec skarżącego

pozwana ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 415 k.c. Od tej

odpowiedzialności nie zwalnia jej obowiązek zbywców zwrotu otrzymanej ceny,

jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 2 k.c.). Stąd wynagrodzenie szkody

powstałej dla skarżącego za którą odpowiedzialność ponosi pozwana obejmuje

także szkodę powstałą skutkiem opóźnienia w wykonaniu tego świadczenia.

Wynagrodzenie tej szkody polega na odsetkach. Do jej wynagrodzenia w granicach

odpowiedzialności pozwanej obowiązany jest także na podstawie art. 822 k.c.

pozwany Zakład Ubezpieczeń z uwagi na zawartą umowę ubezpieczenia

od odpowiedzialności cywilnej.

Uszło uwagi Sądu Apelacyjnego, że zgodnie z art. 414 k.c., przepisy

o bezpodstawnym wzbogaceniu („niniejszego tytułu”) nie uchybiają przepisom

o obowiązku naprawienia szkody. Przepis ten przewiduje zbieg roszczeń z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia oraz z tytułu odpowiedzialności za czyn

niedozwolony. W takim przypadku uprawnionemu przysługuje wybór roszczenia

i podmiotu odpowiedzialnego, w stosunku do którego skieruje roszczenie.

Pomiędzy tymi roszczeniami nie zachodzi konkurencja polegająca na konieczności

wykorzystania przez uprawnionego w pierwszej kolejności roszczenia

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jako warunku dochodzenia roszczenia

z tytułu odpowiedzialności za popełnienie czynu niedozwolonego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 listopada 2014 r., I CSK 726/13, nie publ. i powołane

tam orzecznictwo). Z perspektywy uprawnionego pomiędzy podmiotami

odpowiadającymi wobec niego na podstawie dwóch reżimów odpowiedzialności:

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia oraz z tytułu czynu niedozwolonego

zachodzi stosunek zbliżony do odpowiedzialności dłużników solidarnych

(tzw. solidarność nieprawidłowa). Zaspokojenie jednego z tych roszczeń

zwalnia drugiego dłużnika od obowiązku świadczenia na rzecz wierzyciela

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1983 r., IV CR 450/83, OSP 1984,

Nr 12, poz. 250). Mimo że kodeks cywilny nie zna instytucji solidarności

nieprawidłowej w takiej sytuacji w orzecznictwie przyjęto, że mogą znaleźć

zastosowanie w drodze analogii niektóre przepisy o odpowiedzialności solidarnej,

w tym zawarte w art. 366 i art. 373 k.c., które są najbardziej zbliżone i odpowiadają

4

celowi i charakterowi społeczno-gospodarczego stosunku prawnego (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 1968 r., II CR 409/68, OSNC 1969, Nr 11,

poz. 207 oraz z dnia 7 maja 1999 r., I CKN 1147/97, OSP 2000, Nr 4, poz. 65).

Zarzut naruszenia przepisów art. 366 k.c. przez jego niezastosowanie

był więc zasadny. Zauważyć jedynie należy, iż odpowiedzialność dłużników

odpowiadających wobec uprawnionego na podstawie dwóch różnych

reżimów odpowiedzialności i pomiędzy którymi zachodzi przypadek solidarności

nieprawidłowej utrzymuje się do czasu, gdy nie nastąpi wygaśnięcie jednego z tych

zobowiązań na skutek efektywnego zaspokojenia wierzyciela.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.

eb