I CSK 753/14

Sygn. akt I CSK 753/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Anna Owczarek

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa S. P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Mazowieckiemu

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie

z dnia 6 lutego 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego

na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa

2

3. przyznaje radcy prawnemu R. S.

kwotę 5400 zł (pięć tysięcy czterysta), powiększoną

o stawkę podatku VAT, od Skarbu Państwa

Sądu Apelacyjnego w Warszawie, tytułem kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi

z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 27 maja 2013 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody Mazowieckiego na rzecz powoda S. M. P.

kwotę 613.450 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 27 maja 2013 r. do dnia

zapłaty tytułem odszkodowania w związku z wydaniem bezprawnych decyzji o

sprzedaży siedmiu lokali mieszkalnych w budynku przy ul. S. […] w Warszawie.

Sąd ten ustalił, że powód S. M. P. jest jednym ze spadkobierców S. i Z.

małżonków P., którzy na podstawie umowy sprzedaży z dnia 28 lutego 1939 r.

nabyli własność nieruchomości położonej przy ul. S. […] w Warszawie, o

powierzchni 390,99 m2

, oznaczonej dawnym numerem hipotecznym […]. Z mocy

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na

obszarze m.st. Warszawy (dalej: dekret warszawski) nieruchomość ta przeszła na

własność gminy m.st. Warszawy, a po likwidacji w 1950 r. samorządu

terytorialnego, stała się własnością państwową. W dniu 23 lipca 1948 r.

dotychczasowi właściciele nieruchomości złożyli wniosek o przyznanie prawa

własności czasowej na podstawie art. 7 dekretu. Orzeczeniem Prezydium Rady

Narodowej w m.st. Warszawie z dnia 30 grudnia 1967 r. odmówiono ustanowienia

prawa własności czasowej. Po rozpoznaniu odwołania małżonków P. od tej decyzji,

Minister Gospodarki Komunalnej, decyzją z dnia 25 czerwca 1969 r., utrzymał

w mocy zaskarżone orzeczenie. W latach 1974-1989 w budynku położonym przy

ul. S. […] w Warszawie, na mocy decyzji administracyjnych i zawartych w oparciu o

nie umów, zostało wyodrębnionych i sprzedanych na rzecz dotychczasowych

najemców siedem lokali o nr: 2, 3, 4, 6, 7, 8 i 10. Dla każdego z nich została

założona odrębna księga wieczysta. Decyzją z dnia 31 października 2000 r. Prezes

Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast stwierdził nieważność decyzji Ministra

Gospodarki Komunalnej z dnia 25 czerwca 1969 r., utrzymującej w mocy decyzję

Prezydium Rady Narodowej z 1967 r. oddalającą wniosek małżonków P. o

przyznanie prawa własności czasowej. Decyzją z dnia 7 lutego 2001 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie uchyliło decyzję Prezydium

Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 30 grudnia 1967 r. i przekazało sprawę do

ponownego rozpoznania. W wyniku ponownego rozpoznania wniosku dekretowego

4

decyzją z dnia 31 grudnia 2004 r. Prezydent Miasta Stołecznego Warszawy

ustanowił na 99 lat prawo użytkowania wieczystego do udziału wynoszącego

0,41802 części zabudowanego gruntu o powierzchni 182 m2

, położonego przy ul. S.

[…] w Warszawie, stanowiącego działkę ewidencyjną nr 45, uregulowanego

obecnie w księdze wieczystej nr […] na rzecz Z. A. S. i S. M. P. po 1/2 części, z

udziałem po 0,20901. Ustanowił również na 99 lat prawo użytkowania wieczystego

do gruntu stanowiącego działki ewidencyjne nr 44 i 46 na rzecz Z. A. S. i S. M. P.

po 1/2 części. Odmówił natomiast ustanowienia prawa użytkowania wieczystego do

udziału wynoszącego 0,58198 części gruntu stanowiącego działkę ewidencyjną nr

45 o powierzchni 182 m2

. W decyzji stwierdzono, że sprzedano lokale mieszkalne

nr 2, 3, 4, 6, 7, 8 i 10 wraz z udziałami wynoszącymi 0,58198 części

przypadających właścicielom tych lokali, których prawo chronione jest rękojmią

wiary publicznej ksiąg wieczystych. Decyzja ta stałą się ostateczna w kwietniu 2005

r. W wyniku wykonania powyższej decyzji aktem notarialnym z dnia 4 czerwca

2007 r. miasto stołeczne Warszawa ustanowiło na rzecz Z. A. S. i S. M. P. prawo

użytkowania wieczystego do nieruchomości i w sposób wskazany w powyższej

decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z dnia 30 lipca

2008 r. stwierdziło, że decyzje o sprzedaży lokali mieszkalnych nr: 2, 3, 4, 6, 7, 8 i

10 w budynku przy ul. S. […] w Warszawie zostały wydane z naruszeniem prawa,

albowiem wobec stwierdzenia nieważności orzeczenia dekretowego budynek ten

nigdy nie stanowił własności Skarbu Państwa. W oparciu o wydaną w tej sprawie

opinię biegłego, wartość wyodrębnionych i sprzedanych lokali w budynku przy ul. S.

[…] w Warszawie, wraz z przysługującym udziałem w częściach wspólnych

budynku i w prawie użytkowania wieczystego gruntu, według stanu na dzień

wydania wadliwych decyzji, a cen obecnych, przy uwzględnieniu obciążenia tych

lokali obligatoryjnym prawem najmu, wynosi 1.226.900 zł.

W świetle powyższych ustaleń sąd okręgowy uznał odpowiedzialność

odszkodowawczą Skarbu Państwa na podstawie art. 160 k.p.a. za szkodę

powstałą w wyniku wydania niezgodnych z prawem decyzji administracyjnych

o sprzedaży lokali mieszkalnych nr 2, 3, 4, 6, 7, 8 i 10 w budynku przy ul. S. […] w

Warszawie. Szkoda strony powodowej polegała na utracie prawa własności do

tych lokali wraz z prawami do nich przynależnymi, to jest udziałem we

5

współwłasności części wspólnych budynku i w prawie użytkowania wieczystego

gruntu, na którym posadowiony jest budynek. W ocenie sądu okręgowego

pomiędzy wskazanymi decyzjami a powstałą w majątku powoda szkodą w postaci

utraty własności sprzedanych lokali istnieje adekwatny związek przyczynowy.

Uzasadniając to twierdzenie sąd okręgowy przyjął, że co do zasady źródłem

szkody powoda polegającej na utracie praw do nieruchomości przy ul. S. […] w

Warszawie była niezgodna z prawem decyzja z dnia 25 czerwca 1969 r., na mocy

której ostatecznie odmówiono byłym właścicielom ustanowienia prawa własności

czasowej do gruntu przedmiotowej nieruchomości i stwierdzono, że wszystkie

budynki znajdujące się na powyższym gruncie przeszły na własność Skarbu

Państwa. Jednakże decyzja ta nie spowodowała szkody w postaci bezpowrotnej

utraty praw do lokali objętych tym postępowaniem. W tym zakresie źródłem szkody

powoda były decyzje o sprzedaży tych lokali. Gdyby bowiem - jak wywiódł sąd

pierwszej instancji - nie nastąpiła sprzedaż lokali na rzecz osób trzecich, to powód

odzyskałby tytuł prawny do lokali i po jego stronie nie powstałaby szkoda w postaci

utraty ich własności. Tym samym źródłem szkody powoda w zakresie lokali nr 2, 3,

4, 6, 7, 8 i 10 były wydane niezgodnie z prawem decyzje o sprzedaży tych lokali na

rzecz osób trzecich. Decyzje te, aczkolwiek wadliwe, pozostają w obiegu prawnym,

albowiem Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie nie stwierdziło

nieważności tych decyzji, a jedynie wydanie ich z naruszeniem prawa. Powód nie

może zatem odzyskać lokali w naturze. Zasadne jest więc żądanie zapłaty

odszkodowania wyrównującego szkodę powoda spowodowaną utratą lokali.

Wyrokiem z dnia 6 lutego 2014 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił powództwo

o zapłatę kwoty 613.450 zł wraz z odsetkami. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji. Wskazał, że zgodnie z art. 1

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na

obszarze m. st. Warszawy, poprzednicy prawni powoda utracili prawo własności

działki gruntu ul. S. [...] w Warszawie z dniem jego wejścia w życie, to jest z dniem

21 listopada 1945 r. Natomiast prawo własności do budynku położonego na tym

gruncie oraz ekspektatywę prawa własności czasowej tego gruntu poprzednicy

prawni powoda utracili, zgodnie z art. 8 dekretu warszawskiego, z chwilą wydania

6

ostatecznej decyzji z dnia 25 czerwca 1969 r. oddalającej odwołanie od decyzji z

dnia 30 grudnia 1967 r. odmawiającej ustanowienia prawa własności czasowej do

nieruchomości przy ul. S. […] w Warszawie. Zarówno utrata własności gruntu z

dniem 21 listopada 1945 r., jak i utrata własności budynku z chwilą wydania decyzji

z dnia 25 czerwca 1969 r. miały charakter definitywny i ostateczny. W wyniku tych

zdarzeń powstała więc szkoda stanowiąca źródło roszczenia odszkodowawczego

dochodzonego w tej sprawie. Za niezasadny uznał pogląd sądu okręgowego, który

źródła tej szkody upatruje również w zdarzeniach późniejszych, to jest decyzjach o

sprzedaży dotychczasowym najemcom części lokali wyodrębnionych w tym

budynku. Utrata własności budynku nastąpiła bowiem przed wydaniem tych decyzji

i z tego choćby względu późniejsze decyzje o sprzedaży lokali wyodrębnionych w

tym budynku nie mogą pozostawać w związku przyczynowo - skutkowym ze

zdarzeniem względem nich wcześniejszym. Sąd Apelacyjny wskazał, że można

podzielić stanowisko, zgodnie z którym decyzje o sprzedaży lokali z lat 1974-1989

pozostają w normalnym związku przyczynowym z wcześniejszą decyzją dekretową

odmawiającą przyznania poprzednikom prawnym powoda prawa własności

czasowej do gruntu położonego w Warszawie przy ul. S. […], ale nie można

zgodzić się z dalej idącym poglądem, że decyzje te stanowią źródło dochodzonej

przez powoda szkody w postaci utraty prawa własności sprzedanych lokali i praw z

nimi związanych. Jedynym źródłem tak określonej szkody były bowiem wadliwe

decyzje dekretowe, zaś późniejsze decyzje skutkowały jedynie ograniczeniem

możliwości wyboru przez powoda sposobu jej naprawienia. W świetle art. 363 § 1

zd. 2 k.c. roszczenia powoda dotyczące naprawienia powstałej na skutek decyzji

dekretowej szkody ograniczone zostały do odszkodowania pieniężnego. Powód

dopiero na skutek decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 31 października 2004

r. dowiedział się, że odmówiono mu ustanowienia prawa użytkowania wieczystego

w części oraz prawa własności budynku w zakresie sprzedanych lokali. W efekcie

należy przyjąć, że roszczenie odszkodowawcze powoda w związku ze szkodą

powstałą na skutek wadliwej decyzji dekretowej zostało w pełni skonkretyzowane

dopiero z chwilą, gdy decyzja z 2004 r. stała się ostateczna. Okoliczność ta nie

wpływa jednak na odmienne rozumienie szkody w postaci utraty prawa własności

sprzedanych lokali i związku przyczynowego pomiędzy tak ujętą szkodą

7

a decyzjami o sprzedaży lokali. Co najwyżej okoliczność ta mogłaby mieć

znaczenie przy ocenie zarzutu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego

powoda w świetle art. 5 k.c., gdyby powód jako źródło szkody (zdarzenie sprawcze)

wskazywał wadliwą decyzję dekretową z 1969 r. Jednakże powód formułując

dochodzone w tej sprawie roszczenie odszkodowawcze jako jego podstawę

konsekwentnie wskazywał wadliwe decyzje o sprzedaży lokali z lat 1974-1989 r.

Sąd Apelacyjny wskazał ponadto, że nawet gdyby uznać decyzję dekretową

z 1969 r. za podstawę roszczenia odszkodowawczego w tej sprawie, należałoby

konsekwentnie ustalić, że termin przedawnienia tego roszczenia rozpoczął swój

bieg, zgodnie z ogólną regułą z art. 160 § 6 k.pa., z chwilą, gdy stała się ostateczna

decyzja nadzorcza Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia

31 października 2000 r. Nawet gdyby uwzględnić przy tym wskazane powyżej

okoliczności związane z wydaniem decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia

31 października 2004 r. i przyjąć, że dopiero w tym momencie pieniężne

roszczenie odszkodowawcze powoda uległo konkretyzacji, nie uzasadnia to oceny

sądu okręgowego co do nadużycia prawa podmiotowego poprzez podniesienie

w tej sprawie zarzutu przedawnienia. Powód bowiem wytoczył powództwo dopiero

w lipcu 2011 roku, a więc ponad 7 lat po upływie terminu przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego wywodzonego z wadliwej decyzji dekretowej, której

nieważność stwierdzona została w roku 2000. Brak zaś szczególnych okoliczności,

które uzasadniałyby istniejące opóźnienie.

Skarga kasacyjna powoda została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). W ramach tej podstawy skarżący zarzucił

obrazę art. 361 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1 i 2 k.p.a. W oparciu o ten zarzut wniósł

o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda została oparta wyłącznie o zarzut naruszenia art.

361 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1 i § 2 k.p.a. w wyniku przyjęcia przez Sąd

Apelacyjny braku normalnego związku przyczynowego pomiędzy wydanymi

8

z naruszeniem prawa decyzjami o sprzedaży lokali a szkodą poniesioną przez

powoda. Wskazano w niej, że w judykaturze brak jest jednolitości poglądów w tym

zakresie. W ocenie skarżącego pogląd przyjęty przez Sąd Apelacyjny jest błędny.

Skarżący podkreślił, że wadliwe decyzje administracyjne o sprzedaży lokali

spowodowały, że w części nie można było zadośćuczynić wnioskowi

o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego. Doprowadziły one do

nieodwracalnych skutków, co stanowiło źródło szkody poniesionej przez powoda.

W skardze kasacyjnej zasadnie podniesiono, że kwestia istnienia

normalnego związku przyczynowego między wydaniem z naruszeniem prawa

decyzji zezwalającej na sprzedaż lokali znajdujących się w obrębie nieruchomości

objętej działaniem dekretu warszawskiego a szkodą poprzednich właścicieli tej

nieruchomości podlegającą naprawieniu na podstawie art. 160 k.p.a., nie jest

jednolicie oceniana w judykaturze, w tym także przez Sąd Najwyższy. W kilku

orzeczeniach Sąd Najwyższy dopuścił możliwość uznania za źródło szkody także

wydanych z naruszeniem prawa decyzji zezwalających na sprzedaż lokali

mieszkalnych ( zob. np. uchwałę z dnia 21 sierpnia 2014 r., III CZP 49/14 oraz

wyroki z dnia 4 października 2012 r., I CSK 665/11 i z dnia 12 września 2014 r.,

I CSK 613/13). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną tego

stanowiska nie podziela, mimo że szereg przytoczonych na jego rzecz

argumentów jest trafna. Dotyczy to w szczególności stwierdzenia, że normalny

związek przyczynowy nie musi mieć charakteru bezpośredniego i może być

związkiem o charakterze wieloczłonowym, w którym między poszczególnymi

ogniwami zachodzi normalna zależność przyczynowa. Wymaga jednak

podkreślenia, że we wszystkich tych orzeczeniach, w których przyjęto konstrukcję

związku przyczynowego wskazywaną przez skarżącego, wskazywano

jednoznacznie, że pierwotnym i zasadniczym źródłem szkody jest wydanie

niezgodnej z prawem decyzji odmawiającej ustanowienia prawa własności

czasowej na podstawie art. 7 dekretu o gruntach warszawskich (decyzji

dekretowej). To stwierdzenie ma podstawowe znaczenie dla oceny zasadności

zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 361 k.c. Należy bowiem przyjąć,

że niezgodna z prawem decyzja dekretowa powodowała już szkodę w postaci

utraty prawa własności budynku, w którym położone były sprzedawane później

9

lokale mieszkalne. W konsekwencji sprzedaż tych lokali przez Skarb Państwa, jako

nowego właściciela, nie miała znaczenia dla powstania szkody polegającej na

utracie prawa własności lokali. Takie stanowisko prezentował już Sąd Najwyższy w

wyrokach z dnia 27 listopada 2002 r., I CKN 1215/00 i z dnia 21 czerwca 2013 r., I

CSK 637/12. Należy także podkreślić, że uzyskanie decyzji administracyjnej,

stwierdzającej wadliwość decyzji dekretowej spełnia wymóg uzyskania prejudykatu

umożliwiającego dochodzenie odszkodowania, także na gruncie art. 417.1 § 2 k.c.

Tego rodzaju odszkodowanie powinno obejmować wszystkie następstwa wadliwej

decyzji dekretowej, w tym rozporządzenie składnikiem majątku przejętego na

podstawie decyzji dekretowej przez Skarb Państwa. Sprzedaż lokali miała

znaczenie nie dla powstania szkody lecz dla powstania nieodwracalnych skutków

decyzji dekretowej. Zasadne było zatem stanowisko Sądu Apelacyjnego,

że sprzedaż lokali na podstawie decyzji wydanych z naruszeniem prawa

spowodowało w istocie ograniczenie możliwości wyboru przez powoda sposobu

naprawienia szkody.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była pozbawiona

uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 38914

k.p.c. O

kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art.

391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

kc