IV CSK 702/14

Sygn. akt IV CSK 702/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa P. R.

przeciwko Powiatowi C.

o zobowiązanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]z dnia 15 lipca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powód P. R., ostatecznie dochodził od pozwanego Powiatu C. zobowiązania

do nabycia od niego nieruchomości stanowiącej działkę oznaczoną numerem

geodezyjnym 59/6, o powierzchni 0,3736 ha, zapisaną w księdze wieczystej […] za

cenę 126.094 zł, opierając swoje roszczenie na podstawie art. 13 ust. 3 ustawy z

dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji

inwestycji w zakresie dróg publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 687 ze zm.

- dalej: „ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r.”), z uwagi na częściowe wywłaszczenie

należącej do niego nieruchomości, której częścią była wyżej wymieniona działka.

Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 27 marca 2014 r., zobowiązał

pozwanego do złożenia oświadczenia woli, że kupuje od powoda część

nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej […] stanowiącej działkę nr 59/6 o

powierzchni 0,3735 ha położoną w O. za cenę 113.000 zł wraz z odsetkami oraz

orzekł o kosztach postępowania. Ustalił, że decyzją Starosty C. z dnia 22 kwietnia

2008 r. o ustaleniu lokalizacji drogi powiatowej nastąpiło wywłaszczenie części

nieruchomości powoda należącej do powoda pod budowę drogi i nabycie jej przez

pozwanego.

Powód prowadzi gospodarstwo rolne o łącznej powierzchni 140 ha oraz

inwestuje w park maszynowy; przed wywłaszczeniem wykorzystywał działkę,

której dotyczy pozew, mającą wówczas 3,30 ha, na cele rolnicze. Powód wystąpił

do pozwanego o odkupienie pozostałych po wywłaszczeniu działek, w tym działki

nr 59/6, argumentując iż nie nadają się one do wykorzystania na dotychczasowe

cele, którym jest prowadzenie działalności rolniczej. Sporna działka o powierzchni

0.3735 ha ma nieregularny kształt i sąsiaduje z drogą powiatową oraz działkami

należących do innych właścicieli. Z uwagi na wielkość i nieregularny kształt

na działce nie ma możliwości dokonywania prac przy wykorzystaniu maszyn,

z których korzysta powód, a ponadto jej uprawa byłaby w takiej sytuacji

ekonomicznie nieuzasadniona. Z tego też względu Sąd ten uznał za uzasadnione

roszczenie powoda na podstawie art. 13 ust. 3 w zw. z art. 12 ust. 4 ustawy z dnia

10 kwietnia 2003 r.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w

T. i orzekł o kosztach postępowania. Sąd drugiej instancji wskazał, że podana w art.

3

13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. przesłanka zobowiązania zarządcy drogi

do nabycia pozostałej po wywłaszczeniu części działki nie polega na tym, że

pozostałej części działki nie można w ogóle wykorzystywać na dotychczasowe cele,

tylko na tym, że „pozostała część nie nadaje się do prawidłowego wykorzystania

na dotychczasowe cele”. Pojęcie prawidłowego wykorzystania nie jest zdefiniowane

w ustawie, należy więc odwoływać się do zasad doświadczenia życiowego, badać

dotychczasowy sposób wykorzystania działki, badać czy jest realna możliwość

wykorzystania jej na dotychczasowe cele, gdy chodzi o działkę rolną, to przy użyciu

jakich maszyn, czy przy użyciu posiadanych maszyn przez właściciela działki

istnieje możliwość prawidłowego wykonania zabiegów agrotechnicznych, czy na

całej pozostałej po wywłaszczeniu części działki, czy wielkość i kształt działki

powoduje wzrost kosztów jej uprawy itp. Z tego też względu Sąd Apelacyjny

podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji uznając, że w ustalonym stanie

faktycznym powód nie może wykonywać działalności rolniczej na spornej działce,

korzystając ze swojego parku maszynowego, jak robił to dotychczas, albowiem jej

obecne wymiary oraz położenie, uniemożliwiają takie działania. Z tego też względu

uznał, że powód nie może wykorzystywać działki w taki sposób, jak robił to

dotychczas, a zatem przesłanka z art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r.

została spełniona.

Skarga kasacyjna pozwanego Powiatu C. została oparta na obu podstawach

z art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa procesowego skarżący

podniósł obrazę art. 328 § 2 w zw. z art. 227 i art. 217 § 1 k.p.c., a w ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 13 ust. 3 ustawy z 10 kwietnia

2003 r. W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

W pierwszej kolejności, nietypowo, należało odnieść się do podstawy

kasacyjnej dotyczącej naruszenia prawa materialnego. Dopiero bowiem po

przesądzeniu o prawidłowej wykładni zastosowanego w sprawie przepisu art. 13

ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. możliwa staje się ocena zarzutu pominięcia

przez Sąd drugiej instancji dokonania ustaleń faktycznych niezbędnych dla oceny

zasadności dochodzonego przez powoda powództwa. Zarzut naruszenia art. 13

ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. poprzez dokonanie jego błędnej wykładni

jest zasadny. W myśl tego przepisu, w przypadku, o którym mowa w art. 12 ust. 4,

jeżeli przejęta jest część nieruchomości, a pozostała część nie nadaje się do

prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele, właściwy zarządca drogi jest

obowiązany do nabycia, na wniosek właściciela lub użytkownika wieczystego

nieruchomości, w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa albo jednostki samorządu

terytorialnego tej części nieruchomości. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 11 września 2013 r., III CZP 35/13 (OSNC 2014, nr 3, poz. 27), przesłanką

roszczenia właściciela nieruchomości o nabycie niewywłaszczonej na cele budowy

dróg części tej nieruchomości (art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r.

o szczegółowych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg

krajowych, Dz.U. Nr 80, poz. 721 ze zm.) jest niemożność prawidłowego jej

wykorzystania na dotychczasowe cele, będąca następstwem odłączenia od niej

części wywłaszczonej. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy przyjął,

co podziela także obecny skład Sądu Najwyższego, że użyty w przywołanym

przepisie zwrot „dotychczasowe cele” dotyczy czynienia z pozostałej części

nieruchomości użytku odpowiadającego wcześniejszemu założeniu. Określenie

tych celów dokonywane jest drogą analizy korzystania z nieruchomości zanim

doszło do podziału i przejęcia jej części oraz możliwości jego kontynuacji.

Chodzi o faktyczne korzystanie z nieruchomości przez właściciela, nawet przy

dokonaniu zmiany sposobu osiągania dotychczasowych celów. Za takim

rozumieniem art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. przemawia również

wykładnia funkcjonalna, wskazująca na dążenie do ograniczenia negatywnych

skutków wywłaszczenia. Brak jest przy tym istotnych argumentów na rzecz

stanowiska, że do przesłanek roszczenia sformułowanego w art. 13 ust. 3 ustawy

z dnia 10 kwietnia 2003 r. należy pogorszenie warunków korzystania

5

z nieruchomości, również w zakresie poprzednio prowadzonej działalności,

spowodowane nie wywłaszczeniem części nieruchomości, ale zrealizowaniem

inwestycji budowy drogi, zwłaszcza gdy wywłaszczenie części nieruchomości nie

zmieniło sytuacji właścicieli. Pozostaje ono w sprzeczności z podstawową zasadą

wykładni, zgodnie z którą wyjątkowe uregulowanie nie może być wykładane

rozszerzająco, a tym bardziej przyjmowane do przypadków nieobjętych zakresem

tej normy prawnej. Z tych względów wykładnia analizowanego przepisu przyjęta

przez Sąd meriti w niniejszej sprawie była błędna. Sąd ten za nieistotną dla oceny

zasadności dochodzonego roszczenia uznał bowiem okoliczność, czy pozostała po

wywłaszczeniu część nieruchomości może nadawać się do prawidłowego

wykorzystania na dotychczasowe cele w razie dokonania zmiany sposobu

osiągania tych celów. Uznał bowiem, że nieruchomość może być prawidłowo

wykorzystana na dotychczasowe cele, o ile nie pociąga to za sobą konieczności

zmiany poprzedniego sposobu osiągnięcia tego celu. Z tej przyczyny trafnie

zarzucono w skardze kasacyjnej, że dla oceny zasadności dochodzonego

roszczenia nie było istotne, czy objęta pozwem nieruchomość mogła być

prawidłowo wykorzystana przez powoda na dotychczasowe cele przy użyciu

posiadanych przez niego maszyn i urządzeń. Istotne było natomiast, czy

nieruchomość może być wykorzystana na dotychczasowe cele chociażby

za pomocą innych maszyn i urządzeń czy też przez wydzierżawienie tej

nieruchomości osobie trzeciej. Wbrew jednak stanowisku skarżącego, nie można

uznać za pozbawionego znaczenia dla oceny istnienia przesłanek, o których mowa

w art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r., ewentualnych kosztów, jakie

należałoby ponosić na to, aby z nieruchomości nadal korzystać prawidłowo na

dotychczasowe cele. Nie można przyjąć, aby nieruchomość nadawała do

prawidłowego wykorzystania na dotychczasowe cele, w tym przypadku, na cele

rolnicze, jeżeli koszty, które należałoby na to ponieść w sposób trwały czyniłyby

taki sposób wykorzystania nieruchomości nieopłacalny.

Sąd Apelacyjny uznał także, iż dla rozstrzygnięcia sporu istotne

znaczenie ma nieregularny kształt działki utrudniający prawidłowe korzystanie

z nieruchomości na cele rolnicze. Pominął jednak ocenę, uznając ją w ten sposób

za irrelewantną prawnie, czy taki kształt działki jest konsekwencją dokonanego

6

podziału nieruchomości na skutek wywłaszczenia. Tymczasem dla realizacji

roszczenia opartego na omawianej podstawie prawnej istotne jest to, czy taki

kształt działki jest następstwem podziału działki wskutek wywłaszczenia.

Uwzględniając powyższe za uzasadniony należy uznać zarzut podniesiony

w ramach art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Naruszenie art. 328 § 2 - mającego

zastosowanie do uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji poprzez art. 391 § 1

k.p.c. - może stanowić skuteczną podstawę skargi kasacyjnej tyle wtedy, gdy

uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie pozwala na kontrolę kasacyjną tego

orzeczenia. Tylko bowiem w takim wypadku uchybienie art. 328 § 2 k.p.c. może być

uznane za mogące mieć w rozumieniu art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. wpływ na wynik

sprawy (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2014 r.,

I CSK 479/13 i z dnia 21 września 2011 r., I CSK 652/10 oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 maja 2011 r., V CSK 333/10 – nie publ.). Pominięcie

przez Sąd dokonania ustalenia kształtu spornej działki przed wywłaszczeniem

niezbędne do oceny, czy nieregularny jej kształt, utrudniający wykorzystanie na

cele rolnicze, jest następstwem podziału nieruchomości w następstwie jej

częściowego wywłaszczenia, czy istniał już wcześniej. Poza tym Sąd Apelacyjny

nie odniósł się do podnoszonej w toku postępowania okoliczności, a mianowicie,

czy nieruchomość, której dotyczy pozew, nadal jest i w jaki sposób wykorzystywana

na cele rolnicze, chociażby przez osobę trzecią, której oddano ją do korzystania.

Okoliczności te nie pozostają bez znaczenia dla oceny zasadności powództwa,

a ich brak uniemożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej zasadności zarzutu błędnego

zastosowania przez Sąd drugiej instancji art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia

2013 r.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108

§ 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

kc