I UK 450/14

Sygn. akt I UK 450/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z odwołania Uniwersytetu […] i Z. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ustalenie podstawy wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne,

ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 8 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej Uniwersytetu […]

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 czerwca 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od Uniwersytetu […] na rzecz Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w […] wyrokiem z

dnia 28 października 2013 r. oddalił odwołania Uniwersytetu […] oraz

ubezpieczonego Z. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15

kwietnia 2013 r., stwierdzającej, że przychody z tytułu wykonania utworu i

przeniesienia autorskich praw majątkowych uzyskane przez Z. W., zatrudnionego

na podstawie umowy o pracę u płatnika składek Uniwersytecie […], stanowią

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne

i Fundusz Pracy.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony Z. W. był zatrudniony w

Uniwersytecie […] od dnia 1 listopada 1994 r. na podstawie mianowania na

stanowisku adiunkta Instytutu […]. W okresie od dnia 3 kwietnia 2000 r. do dnia 3

marca 2003 r. ubezpieczony zawarł z Uniwersytetem […] 35 umów o przeniesienie

autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego. Zgodnie z treścią każdej z

umów ubezpieczony zobowiązał się do wygłoszenia wykładu, opracowania i

utrwalenia programu zajęć na określony umowami temat oraz do opracowania,

utrwalenia i udostępnienia, określonym przez Uniwersytet osobom, nowych

materiałów dydaktycznych i szkoleniowych w zakresie objętym przedmiotem tych

zajęć; zrealizowania indywidualnych ćwiczeń i dodatkowych konsultacji

merytorycznych dotyczących zajęć według oryginalnych metod opracowanych

przez autora; opracowania i utrwalenia tematów, zadań i ćwiczeń do sprawozdań,

zaliczeń i egzaminów oraz ich przeprowadzenia według wskazówek Uniwersytetu;

dokonania oceny i recenzji pisemnych prac osób określonych przez Uniwersytet.

Ubezpieczony ponadto zobowiązał się przenieść na Uniwersytet, w sposób

określony umowami przysługujące mu do utworu dydaktycznego prawa majątkowe.

Każdorazowo tematyka zawartych umów o przeniesienie autorskich praw

majątkowych do utworu dydaktycznego była związana z zajęciami na studiach

podyplomowych, organizowanych przez Uniwersytet, a także odpowiadała

tematyce zajęć dydaktycznych prowadzonych przez ubezpieczonego w ramach

pensum dydaktycznego. Przedmiotowe umowy o przeniesienie autorskich praw

majątkowych do utworu dydaktycznego realizowane były poza pensum

dydaktycznym ubezpieczonego.

3

Sąd Okręgowy przy takich ustaleniach faktycznych odwołując się do treści

art. 12 i 14 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach

pokrewnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.; dalej jako

ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych) uznał, że odwołania są

nieuzasadnione. W ocenie Sądu Okręgowego nie ma zasadniczego znaczenia

kwestia, czy określony w umowie o przeniesienie autorskich praw majątkowych

utwór dydaktyczny był w istocie utworem w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i

prawach pokrewnych, czy też winien być oceniany przez pryzmat przepisów

Kodeksu cywilnego, ponieważ zastosowanie miałby art. 8 ust. 2a ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst:

Dz.U. z 2015 r. poz. 121; dalej jako ustawa systemowa). Opisany w umowach

utwór dydaktyczny został bowiem stworzony w związku z wykonywaniem przez

ubezpieczonego obowiązków w ramach stosunku pracy i realizowany był na rzecz

pracodawcy. Sąd Okręgowy stwierdził, że do przyjęcia pracowniczego charakteru

utworu w rozumieniu art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych

niezbędne jest, aby stworzenie utworu nastąpiło w wyniku wykonywania

obowiązków ze stosunku pracy. A zatem, jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej,

a wynikające ze stosunku pracy obowiązki twórcy sprowadzają się do wykonywania

działalności twórczej lub ją obejmują, wynagrodzenie za pracę stanowi

równocześnie wynagrodzenie z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych

lub zezwolenia na korzystanie z utworu w zakresie objętym umową o przeniesienie

praw autorskich.

Sąd Okręgowy w dalszej części rozważań wskazał, że w aktach osobowych

ubezpieczonego są zapisy pracodawcy nawiązujące do art. 99 ustawy z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) w

brzmieniu obowiązującym do dnia 31 sierpnia 2006 r. Regulacja ta nie pozostawia

wątpliwości, że w ramach łączącego strony stosunku pracy na pracowników

naukowo-dydaktycznych nałożony był szereg obowiązków czego wyrazem jest

prowadzenie wykładów, czy też obowiązek rozwijania twórczości naukowej,

wyrażający się między innymi w publikacjach prac naukowych, tworzeniu skryptów,

artykułów czy recenzji. Sąd Okręgowy podniósł, że z materiału przedstawionego

przez płatnika składek nie wynika, aby czynności, o których mowa w umowie o

4

przeniesienie autorskich praw majątkowych były realizowane poza normalnym

tokiem funkcjonowania uczelni, w tym poza organizacją i programem nauczania.

Wobec powyższego przychód osiągnięty z tytułu wykonywania przez

ubezpieczonego Z. W. czynności, o których mowa w umowie zobowiązującej do

wykonania utworu dydaktycznego i przeniesienia majątkowych praw autorskich

należy traktować jako podlegający oskładkowaniu na podstawie art. 18 ust. 1 w

związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 9, art. 11 ust. 1 oraz art. 12 ust. 1 ustawy

systemowej. Sąd Okręgowy stwierdził, że powyższy pogląd zbieżny jest ze

stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale z dnia 14 lutego 2012 r.,

III UZP 4/11 (OSNP 2012 nr 15-16, poz. 198), zgodnie z którym, gdy uzyskanie

przez pracodawcę określonych praw majątkowych do utworu stworzonego przez

pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy opiera się

wyłącznie na umowie o pracę, to wynikające z tej umowy wynagrodzenie obejmuje

także prawa uzyskane przez pracodawcę. Bezprzedmiotowe jest w tej sytuacji

zawieranie osobnej umowy o przeniesienie na pracodawcę uprawnienia, które on

już posiada. W ocenie Sądu Okręgowego obowiązki pracownika naukowo –

dydaktycznego nie zamykają się w konieczności przeprowadzenia zajęć

dydaktycznych w ramach rocznego wymiaru zajęć (pensum). Nie można zatem

wykluczyć zawarcia umowy cywilnoprawnej dotyczącej prowadzenia dodatkowych

zajęć dydaktycznych, ponieważ do wysokości limitu (1/4 pensum) nauczyciel

akademicki powinien być przygotowany, aby na polecenie służbowe pracodawcy

wykonać powierzone mu dodatkowe zadania, a ponad limit może wyrazić zgodę na

powierzenie mu takich obowiązków.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł Uniwersytet […].

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 11

czerwca 2014 r. oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny w pierwszej kolejności wskazał, że zakwestionowana w

rozpoznawanej sprawie decyzja organu rentowego odnosi się do podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, co oznacza, iż normatywnym

punktem odniesienia jest przepis art. 18 ust. 1 ustawy systemowej, który pozostaje

w interferencyjnej relacji z art. 6 i 8 tej ustawy. Ustawodawca inną rolę przypisał

bowiem ustawie systemowej, a inną rolę ustawie o prawie autorskim i prawach

5

pokrewnych, z której korzystne skutki prawne wywodzi skarżący, a ustawy te nie

pozostają względem siebie w koniunkcji ani alternatywie. Istotne przy tym jest, że

ustawa systemowa w art. 8 ust. 2a a zawiera odmienną definicję pracownika. Sąd

Apelacyjny podniósł, że co prawda ustawa systemowa w przepisach dotyczących

katalogu osób podlegających ubezpieczeniu w art. 6, art. 11, art. 12, jak również w

definicji przychodu, zawartej w art. 4 pkt 9 tej ustawy nie nawiązuje do umów z

tytułu wykonania utworu i przeniesienia majątkowych praw autorskich, to jednak

treść przepisów art. 6 i 8 ustawy systemowej daje podstawy do przyjęcia, że

ubezpieczeniu społecznemu podlegają osoby fizyczne, które wykonują pracę

zarobkową. A zatem w sytuacji, gdy zainteresowany (pracownik) i Uniwersytet

(pracodawca) zawarli umowę, której przedmiotem jest wykonywanie pracy na rzecz

pracodawcy znaczenie ma przepis art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. Już w uchwale

z dnia 2 września 2009 r., II UZP 6/09 (OSNP 2010 nr 3-4, poz. 46) Sąd Najwyższy

przyjął, że pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach

umowy cywilnoprawnej, jest płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne, a

istotne znaczenie ma to, że pracodawca czerpie rezultaty z tak wykonywanej pracy.

Sąd Apelacyjny jednocześnie zwrócił uwagę na tendencję do stosowania

rozszerzającej interpretacji w zakresie określania podstaw prawnych ubezpieczenia

społecznego, czego przykładem są poglądy doktryny w tej kwestii oraz wykładnia

zaprezentowana przez Sąd Najwyższy między innymi w wyroku z dnia 3 sierpnia

2011 r. I UK 8/11 (OSNP 2012 nr 17-18, poz. 225). Wobec powyższego traci na

znaczeniu okoliczność, czy czynności wykonane przez ubezpieczonego, w ramach

zawieranych z Uniwersytetem umów o przeniesienie autorskich praw majątkowych,

mają charakter utworu w rozumieniu przepisu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie

autorskim i prawach pokrewnych.

Sąd Apelacyjny uwypuklił, że dla rozpoznawanej sprawy nie ma znaczenia,

iż w tytule spornych umów wskazano, że dotyczą one przeniesienia autorskich

praw majątkowych do utworu dydaktycznego, nawiązując w ten sposób do art. 41

ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Istotne jest to, że na

podstawie tak zawartych umów ubezpieczony otrzymywał wynagrodzenie za

wygłoszone wykłady, a zebrany w sprawie materiał nie daje podstaw do

stwierdzenia, czy zrealizował on pozostałe części umownego zobowiązania

6

polegające między innymi na opracowaniu i utrwaleniu programu zajęć, dokonaniu

oceny i recenzji pisemnych prac. Spostrzeżenie to ma znaczenie, kiedy rodzaj

umówionych czynności zdradza cechy właściwe dla umów, które za przedmiot mają

świadczenie usług, a zawarta przez ubezpieczonego umowa wpisuje się w

funkcjonowanie studiów podyplomowych, realizowanych cyklicznie przez jego

pracodawcę. Sąd Apelacyjny wskazał, że ustawa o prawie autorskim i prawach

pokrewnych wprowadza generalną regulację w odniesieniu do treści i wykonywania

umów zawieranych przez twórcę, która nie eliminuje jednak potrzeby posługiwania

się postanowieniami Kodeksu cywilnego dotyczącymi zobowiązań. Oznacza to, że

umowy zawarte przez Uniwersytet […] i ubezpieczonego muszą być oceniane w

kontekście przepisów Kodeksu cywilnego. Konkluzja ta ma znaczenie, przy

uwzględnieniu, że praca intelektualna o charakterze twórczym jest

przeciwieństwem pracy o charakterze technicznym, a proces tworzenia, w

przeciwieństwie do pracy technicznej, polega na tym, że rezultat podejmowanego

działania stanowi projekcję wyobraźni osoby, od której pochodzi, zmierzając do

wypełniania tych elementów wykonywanego zadania, które nie są jedynie wynikiem

zastosowania określonej wiedzy, sprawności, surowców, urządzeń bądź

technologii. W tym kontekście, w ocenie Sądu Apelacyjnego, wygłoszenie przez

ubezpieczonego wykładu na studiach podyplomowych trudno postrzegać w całości

jako stworzenie „utworu dydaktycznego”, do którego zastosowanie mają przepisy

prawa autorskiego, a w postępowaniu sądowym nie wykazano, na czym polegała

praca intelektualna prowadząca do stworzenia tego „utworu dydaktycznego”.

Okoliczność, że ubezpieczony w chwili zawierania umów był pracownikiem

dydaktyczno - naukowym, a ich przedmiotem było przeprowadzenie zajęć na

studium podyplomowym, powoduje, że wykonana praca miała w zasadzie charakter

techniczny. Sąd Apelacyjny podniósł, że czym innym są obowiązki pracowników

naukowo - dydaktycznych, a czym innym pensum dydaktyczne. To, że prowadzenie

zajęć na studiach podyplomowych nie zostało ubezpieczonemu zaplanowane i

zaliczone do pensum, nie daje podstaw do przyjęcia, że wykonana przez niego

praca nie korelowała z obowiązkami określonymi w art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym. Ubezpieczony miał obowiązek

prowadzenia zajęć dydaktycznych w ramach studiów podyplomowych, a jedynie z

7

uwagi na odrębne źródło finansowania (opłaty słuchaczy) konieczne było „ubranie”

tej pracy w odrębny stosunek prawny.

W konkluzji tak dokonanych rozważań Sąd Apelacyjny przyjął, że skoro

ubezpieczony i pracodawca połączyli się umową, która w przeważającym zakresie

ma właściwości umowy o świadczenie usług, ewentualnie umowy o dzieło i

wykonywana była na rzecz pracodawcy, to na gruncie prawa ubezpieczeń

społecznych zgodnie z normą z art. 8 ust. 2a ustawy systemowej otrzymane przez

ubezpieczonego wynagrodzenie powinno być wliczone do podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenie społeczne. Przemawia za takim stanowiskiem również to,

że przedmiotem umowy (wykład na studiach podyplomowych) były obowiązki

nałożone przez ustawę na pracownika naukowo - dydaktycznego.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

odwołującego się Uniwersytetu, zarzucając naruszenie prawa materialnego:

1) art. 750 k.c. poprzez przyjęcie, że umowa o przeniesienie autorskich praw

majątkowych do utworu dydaktycznego, której przedmiotem było stworzenie utworu

oraz przeniesienie praw autorskich majątkowych do tegoż utworu oraz

ustanowienie bezpłatnej licencji stanowi umowę o świadczenie usług, do której

odpowiednie stosowanie znajdują przepisy o zleceniu i w konsekwencji ma

zastosowanie art. 8 ust. 2a ustawy systemowej;

2) art. 627 k.c. poprzez ocenę, że umowa o stworzenie utworu

dydaktycznego i przeniesienie autorskich praw majątkowych stanowi umowę o

dzieło w rozumieniu tego przepisu, podczas, gdy przedmiot umowy o utwór i prawa

autorskie jest zasadniczo odmienny od przedmiotu umowy o dzieło w rozumieniu

art. 627 k.c.;

3) art. 535 k.c. w związku z art. 555 k.c. poprzez jego błędne

niezastosowanie, podczas gdy Sądy obu instancji powinny ocenić, iż honorarium

autorskie, które otrzymał pracownik naukowy za wykonanie utworu i przeniesienie

autorskich praw majątkowych do niego, stanowi w istocie cenę sprzedaży praw

(autorskich), a nie wynagrodzenie za świadczenie usługi lub wykonywanie

faktycznych czynności (dzieła lub pracy);

4) art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach

pokrewnych poprzez jego błędne niezastosowanie, podczas gdy przepis ten

8

wyłącza stosowanie art. 12 ust. 1 tej ustawy w całości jako lex specialis,

konsekwencją czego powinna być ocena, że pracodawca nie nabył na podstawie

stosunku pracy praw autorskich do utworu dydaktycznego;

5) art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach

pokrewnych poprzez jego błędną wykładnię i ocenę, że wykonanie wykładu przez

pracownika naukowego uczelni, do którego nie był zobowiązany na podstawie

stosunku pracy mieści się w granicach obowiązków pracowniczych i uznanie, że

ma on zastosowanie do instytucji naukowych i ich pracowników;

6) art. 41 i następnych ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i

prawach pokrewnych poprzez błędną wykładnię i nieuwzględnienie, że przepis ten

stanowi szczególną regulację dotyczącą umów o stworzenie utworu i przeniesienie

praw autorskich majątkowych do utworu, do których przepisy Kodeksu cywilnego

stosuje się tylko wówczas, gdy przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach

pokrewnych danej kwestii nie rozstrzygają;

7) art. 99 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym

poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że przepis ten stanowi podstawę

ustalenia granic obowiązków pracowniczych w zakresie obowiązków

dydaktycznych, podczas gdy jego treść nie pozwala żadnej ze stron stosunku pracy

na ocenę, czy wykonanie konkretnego wykładu stanowi należyte wykonanie

obowiązku przez pracownika naukowego;

8) art. 8 ust. 2a ustawy systemowej poprzez jego błędną wykładnię i

uznanie, że umowa o stworzenie utworu i przeniesienie autorskich praw

majątkowych stanowi umowę agencyjną bądź umowę zlecenia albo umowę o dzieło

lub inną umowę o świadczenie usług;

9) art. 13 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 9, art. 11 ust. 1, art.

12, art. 18 ustawy systemowej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, podczas gdy

wynagrodzenie uzyskane z tytułu zawarcia umów o przeniesienie praw autorskich

majątkowych nie stanowi przychodu, od którego płatnik ma obowiązek

odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne.

Skarżący w oparciu o tak sformułowane zarzuty wniósł o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o

9

uchylenie w całości wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie

apelacji i zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów procesu według norm

przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazane zostało, że nie budzi zastrzeżeń ustalenie

stanu faktycznego, a wyłącznie istotne błędy w wykładni prawa materialnego, które

spowodowały, iż Sąd drugiej instancji uznał, że umowa o stworzenie utworu i

przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego stanowi

podstawę do ustalenia na nowo podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne. Skarżący zarzucił, że czym innym jest „wykonanie dzieła” a czym innym

„stworzenie utworu”, czego nie dostrzegł Sąd drugiej instancji, pomijając całkowicie

postanowienia dotyczące udzielonych przez ubezpieczonego na rzecz skarżącego

licencji. Istotne jest, że przedmiot umowy został oznaczony jako utwór i

przeniesienie do niego praw autorskich na określonych polach eksploatacji za

umówionym wynagrodzeniem. Wynika stąd, że umowa miała charakter

rozporządzający prawem, a więc w swoich essentialia negoti nie wykazywała

żadnych elementów przedmiotowo istotnych dla umów wyłącznie zobowiązujących.

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych „w rozdziale V” zawiera

regulacje szczególne dotyczące umów, których przedmiotem są autorskie prawa

majątkowe i jednocześnie stanowi lex specialis w stosunku do przepisów Kodeksu

cywilnego. Ponadto Sąd drugiej instancji nie odniósł się do wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2013 r., II UK 26/13 (LEX nr 1379926), mimo iż

jego treścią uzasadnione zostały zarzuty apelacji.

Na rozprawie w dniu 8 października 2015 r. pełnomocnik skarżącego

oświadczył, że nie podtrzymuje zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia

art. 14 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Organ rentowy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Problematyka

dotycząca wygłoszenia cyklu wykładów na konkretny temat była już wielokrotnie

10

przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w kontekście objęcia obowiązkiem

ubezpieczenia społecznego. Obowiązek ubezpieczenia społecznego obejmuje

bowiem osoby wykonujące umowę agencyjną (art. 758 - 7649

k.c.) lub umowę

zlecenia albo inną umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy

dotyczące zlecenia (art. 750 k.c. w związku z przepisami tytułu XXI księgi trzeciej

Kodeksu cywilnego). Nie są natomiast objęci obowiązkiem ubezpieczenia

społecznego wykonawcy umowy o dzieło (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27

sierpnia 2013 r., II UK 26/13, LEX nr 1379926, z dnia 4 czerwca 2014 r., II UK

561/13, LEX nr 1504566 i powołane tam orzecznictwo; z dnia 4 czerwca 2014 r.,

II UK 420/13, LEX nr 148060; z dnia 6 sierpnia 2014 r., II UK 556/13, LEX nr

1500668; z dnia 28 sierpnia 2014 r., II UK 12/14, LEX nr 1521243). W

rozpoznawanej sprawie nie ma jednak istotnego znaczenia okoliczność, czy umowy

o stworzenie utworu dydaktycznego i przeniesienie autorskich praw majątkowych

mogą stanowić tytuł do objęcia ubezpieczeniem społecznym, ponieważ kwestią

sporną było ustalenie, czy wynagrodzenie (honorarium) z tytułu zawarcia takich

umów stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne.

Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy systemowej podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6 ust.

1-3 i pkt 18a stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10, z zastrzeżeniem

ust. 1a i 2, ust. 4 pkt 5 i ust. 12. Ponadto art. 18 ust. 1a ustawy systemowej obliguje

w przypadku ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a tej ustawy, aby w

podstawie wymiaru składek uwzględniać również przychód z tytułu umowy zlecenia

lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym

stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło. Jednocześnie ustawa

systemowa wprowadza w art. 8 ust. 2a definicję pracownika, zgodnie z którą za

pracownika, w rozumieniu ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na

podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie

usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące

zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym

pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na

rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Wobec powyższego bez

znaczenia dla zastosowania normy zawartej w art. 8 ust. 2a ustawy systemowej

11

pozostaje, czy praca jest wykonywana przez pracownika na rzecz swojego

pracodawcy na podstawie umowy o świadczenie usług (art. 750 k.c.), czy też

umowy o dzieło (art. 627 k.c.), co prawidłowo podniósł Sąd drugiej instancji.

Konieczne jest, aby każdorazowo beneficjentem wykonywanej pracy był

pracodawca.

Uwzględniając ustalenia faktyczne leżące u podstaw zaskarżonego wyroku,

których skarżący nie kwestionuje, ponieważ skarga formułuje wyłącznie zarzuty

naruszenia prawa materialnego, a którymi Sąd Najwyższy na podstawie art. 39813

§

2 k.p.c. jest związany, w pierwszej kolejności zauważyć należy, że strony zawarły

na przestrzeni trzech lat 35 umów o przeniesienie autorskich praw majątkowych do

utworu dydaktycznego, w ramach których ubezpieczony wygłosił określone

umowami wykłady i otrzymał za to ustalone wynagrodzenie. Na podstawie

zgromadzonego materiału dowodowego nie można natomiast stwierdzić, czy

zrealizował pozostałe części umownego zobowiązania, do wykonania którego

zobowiązał się w przedmiotowych umowach, a podkreślenia wymaga, że

wygłaszane na studiach podyplomowych wykłady nawiązywały do tej samej,

powtarzalnej tematyki, która odpowiadała tematyce zajęć dydaktycznych

prowadzonych przez ubezpieczonego w ramach pensum dydaktycznego.

Powyższe umowy w ocenie skarżącego - odwołując się do stanowiska Sądu

Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2013 r., II UK 26/13 ( LEX nr 1379926) - należy

zakwalifikować jako działalność twórczą, której rezultatem było powstanie utworu w

rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, co

zwalnia go z obowiązku uwzględnienia w podstawie wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne przewidzianego w tych umowach wynagrodzenia. Przepis

art. 1 ust. 1 cytowanej powyżej ustawy stanowi, że przedmiotem prawa autorskiego

jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w

jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia

(utwór). Zdaniem skarżącego stworzenie utworu nie jest więc tożsame z

wykonaniem dzieła do którego zastosowanie mają przepisy Kodeksu cywilnego i

czym innym jest umowa o dzieło, a czym innym umowa o stworzenie utworu.

Powyższa argumentacja nie zasługuje na uwzględnienie, choćby z tego powodu, że

chociaż utwór i dzieło to odmienne określenia, to jednak istnieje między nimi

12

zależność logicznej podrzędności - nadrzędności znaczeń. Dzieło to określenie

szersze, a zatem każdy „utwór” jako rezultat (wynik) jakiś działań jest też „dziełem”,

ale nie każde dzieło to utwór. Stąd w zasadzie wszystkie umowy, które dotyczą

utworu są umowami o dzieło. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 czerwca 2003 r.,

II CKN 269/01 (OSNC 2004 nr 9, poz. 142 z glosą krytyczną Elżbiety Traple, Glosa

2005 nr 2 oraz aprobującą Anny Stępień GSP - Prz. Orz. 2005 nr 1-2) stwierdził, że

jeżeli przedmiotem umowy o dzieło ma być utwór w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy

o prawie autorskim i prawach pokrewnych, to przedmiot oznaczenia dzieła powinien

być tak określony, aby obowiązkiem przyjmującego zamówienie było dostarczenie

zamawiającemu dzieła będącego rezultatem działalności twórczej, o indywidualnym

charakterze, ustalonego w skonkretyzowanej przez strony postaci. W razie

zawarcia takiej umowy dla oceny praw i obowiązków stron mają zastosowanie

przepisy Kodeksu cywilnego, a w zakresie, w którym dzieło jest utworem przepisy o

prawie autorskim i prawach pokrewnych. Sumując powyższe, kwalifikacja umowy o

zamówieniu dzieła autorskiego jako umowy o dzieło powoduje, że mają do niej

zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące umowy o dzieło (art. 627

k.c.). Również w wyrokach z dnia 26 stycznia 2011 r., IV CSK 274/10 (LEX nr

738126) oraz z dnia 3 maja 1963 r., I CR 250/62 (OSN 1964 nr 9, poz. 179) Sąd

Najwyższy wskazał, że unormowanie w prawie autorskim umów mających za

przedmiot prawa autorskie nie eliminuje stosowania przepisów Kodeksu cywilnego,

w tym jego części szczególnej. Kwalifikacji umowy mającej na celu wygłoszenie

wykładu jako umowy o dzieło, wbrew odmiennemu stanowisku skarżącego, nie

sprzeciwia się też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2013 r., II UK 26/13

(LEX nr 1379926), w którym oceniana była umowa „o dzieło i przeniesienie praw

autorskich” w aspekcie tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym. Sąd

Najwyższy uznał w tym judykacie, że twórczy charakter dzieła, jako rezultatu

umowy, nadaje wynikającemu z niej świadczeniu formę związaną z zamówieniem

dzieła o charakterze „autorskim”. Gdy przedmiotem umowy jest utwór naukowy

chroniony prawem autorskim, jego zamówieniu tradycyjnie odpowiada umowa o

dzieło. Utworami są np. nieutrwalone w żaden sposób inscenizacje teatralne,

recytacje, wykonania utworu muzycznego lub prowadzenie radiowej audycji

słowno-muzycznej, co oznacza, że dzieło w postaci niematerialnej może

13

ucieleśniać się tylko przez odpowiednie zachowanie wykonawcy. Zamawiający

utwór może żądać wykonania ciągu czynności z należytą starannością, chcąc

uzyskać określony rezultat, na który składają się tylko te czynności. Można więc za

rezultat odpowiadający pojęciu dzieła w rozumieniu art. 627 k.c. uważać także

realizację programu, prowadzenie i zakończenie cyklu wykładów, a zatem celem

umowy łączącej strony może być uzyskanie określonego rezultatu w postaci cyklu

wykładów, który w świetle prawa autorskiego stanowi utwór podlegający także

ochronie tego prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r., III CK

571/02, LEX nr 558594). W tym kontekście bezzasadny jest zarzut naruszenia

przez Sąd drugiej instancji art. 627 k.c., bowiem skarżący błędnie odrzuca

kwalifikację umowy o stworzenie utworu jako umowy o dzieło i przeciwstawia ją

umowie o przeniesieniu autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego.

Podobna argumentacja dotyczy zarzutu naruszenia art. 750 k.c., ponieważ dzieło

jako utwór (efekt działania) może być wykonane w ramach umowy o pracę, umowy

zlecenia czy umowy o dzieło (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego

2012 r., III UZP 4/11, OSNP 2012 nr 15-16, poz. 198 z glosą częściowo krytyczną

Agnieszki Górnicz - Mulcahy GSP - Prz.Orz. 2013 nr 1, poz. 97).

Z przedstawionych powyżej względów przyjąć należy, że Sąd drugiej

instancji dokonując oceny zawartych przez skarżącego z ubezpieczonym umów o

stworzenie utworu dydaktycznego i przeniesienie autorskich praw majątkowych

dokonał prawidłowej wykładni art. 8 ust. 2a ustawy systemowej uznając, że

uzyskane przez ubezpieczonego wynagrodzenie za wygłoszone na podstawie tych

umów wykłady stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne.

Norma art. 8 ust. 2a - poprzez wykreowanie szerokiego pojęcia pracownika - ma na

celu ograniczenie korzystania przez pracodawców z umów cywilnoprawnych

zawieranych z własnymi pracownikami dla realizacji tych samych zadań, które

wykonują oni w ramach łączącego strony stosunku pracy, by w ten sposób ominąć

ograniczenia wynikające z ochronnych przepisów prawa pracy i uniknąć obciążeń z

tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu tych umów. Z ustaleń Sądów

orzekających w sprawie wynika, że wygłoszone przez ubezpieczonego wykłady

odpowiadały tematyce zajęć dydaktycznych prowadzonych przez ubezpieczonego

w ramach łączącego strony stosunku pracy zawartego na podstawie mianowania, a

14

podstawę prawną (causa) umów przenoszących autorskie prawa majątkowe była

umowa o dzieło, bądź w przeważającym zakresie mająca właściwości umowy o

świadczenie usług, do której zastosowanie mają przepisy Kodeksu cywilnego, a

obie umowy (o dzieło i o świadczenie usług) wymienione są w art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej. Sąd Najwyższy rozpoznając sprawę o podobnym stanie faktycznym i

prawnym w wyroku z dnia 24 marca 2015 r., II UK 184/14 (Lex nr 1710359)

zaprezentował już stanowisko, że strony zawierając umowę o dzieło, której

przedmiotem jest utwór w rozumieniu prawa autorskiego nie mają obowiązku

zawierania dwóch oddzielnych umów. Możliwe jest zamieszczenie w umowie o

dzieło stosownej adnotacji o przeniesieniu autorskich praw majątkowych na

zamawiającego. Natomiast wyeksponowanie w tytule umowy wyłącznie elementu

obejmującego przeniesienie autorskich praw majątkowych nie zmienia faktu, że z

okoliczności sprawy wynika zawarcie jednocześnie umowy o dzieło.

Wynagrodzenie (honorarium) z tytułu zawarcia umowy o przeniesienie autorskich

praw majątkowych w takiej sytuacji objęte jest hipotezą normy art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej, stanowiąc podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne.

Trzeba mieć na względzie, że jakakolwiek umowa o przeniesienie autorskich praw

majątkowych, nie jest umową w pełni samoistną. Musi mieć ona – jak każda

czynność rozporządzająca, swoistą podstawę prawną (causa), a ta wynika z

czynności prawnej zobowiązującej.

Wszystkie te uwagi dają podstawę do przyjęcia, że nieuprawnione jest

stanowisko skarżącego, że powtarzające się na przestrzeni trzech lat umowy

zobowiązujące do wygłoszenia wykładu, opracowania materiałów dydaktycznych

dla studentów i przeniesienie autorskich praw majątkowych (do utworu

dydaktycznego) zawarte pomiędzy pracownikiem naukowo - dydaktycznym a

pracodawcą (szkołą wyższą) stanowią odrębny rodzaj umów, które podlegają

wyłącznie przepisom ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych i nie mają

do nich zastosowania przepisy Kodeksu cywilnego. Skarżący w oderwaniu od stanu

faktycznego sprawy prowadzi teoretyczne rozważania odnośnie umów o

przeniesienie autorskich praw majątkowych, a jak trafnie zauważył, Sąd Najwyższy

w cytowanym powyżej wyroku z dnia 24 marca 2015 r., II UK 184/14 oraz w

uzasadnieniu wyroku z dnia 10 lipca 2014 r., II UK 454/13 (LEX nr 1495840) o

15

ocenie całokształtu zobowiązania decyduje wyeksponowanie świadczenia, które

miało zasadnicze znaczenie. W rozpoznawanej sprawie tym zobowiązaniem było

przede wszystkim wygłoszenie wykładów, bowiem taki przedmiot miała każda z 35

umów, a bez znaczenia dla normy z art. 8 ust. 2a ustawy systemowej jest to, czy

wykłady mają charakter umowy (umów) o dzieło, czy też umowy o świadczenie

usług i czy można przypisać im autorski charakter. Sąd drugiej instancji nie przyjął

przy tym, że zobowiązanie stanowiące podstawę przedmiotowych umów wynika z

obowiązującego ubezpieczonego pensum dydaktycznego, co powoduje, że tracą

na znaczeniu zarzuty skargi odnośnie błędnej wykładni art. 12 ustawy o prawie

autorskim i prawach pokrewnych.

Stwierdzić jednocześnie należy, że skarżący błędnie kwalifikuje

wynagrodzenie za wygłoszenie wykładu i utrwalenie programu zajęć (stworzenie

utworu) jako cenę sprzedaży praw autorskich i nietrafnie odnosi się do art. 41

ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych zarzucając, że stanowi on

szczególną regulację dotyczącą stworzenia utworu dydaktycznego bowiem przepis

ten reguluje jedynie obrót prawami już istniejącymi. Skarżący pomija, że § 2 każdej

z umów zawartych z ubezpieczonym zawiera postanowienie, zgodnie z którym

honorarium przysługuje za „wykonanie utworu i przeniesienie praw autorskich”.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.,

oddalił skargę kasacyjną, orzekają co kosztach postępowania kasacyjnego

stosownie do art. 98 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

kc