I UK 453/14

Sygn. akt I UK 453/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania K. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 14 sierpnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. uwzględnił apelację pozwanego i wyrokiem z 14 sierpnia

2013 r. zmienił korzystny dla wnioskodawczyni K. K. wyrok Sądu Rejonowego z 29

czerwca 2013 r. i oddalił jej odwołanie od decyzji pozwanego z 18 stycznia 2011 r.,

stwierdzającej, że podstawa wymiaru zasiłku macierzyńskiego wnioskodawczyni w

2

okresie od 14 sierpnia 2010 r. do 14 stycznia 2011 r. wynosi 4.615,65 zł.

Wnioskodawczyni zarzucała, że podstawa ta powinna wynosić 7.154 zł. Sąd ustalił,

że wnioskodawczyni pozostawała w zatrudnieniu pracowniczym do 2 marca 2010 r.

Od 11 marca 2010 r. była niezdolna do pracy z powodu ciąży. W dniu 12 lipca 2010

r. zarejestrowała działalność gospodarczą i z tym dniem została objęta

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Wnioskodawczyni zadeklarowała

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości 8.290,95 zł i

uiściła składkę w wysokości proporcjonalnej do ilości dni od zarejestrowania

działalności do końca miesiąca.

Pozwany odmówił jej zasiłku chorobowego za okres od 10 czerwca do 21

lipca 2010 r. z powodu podjęcia działalności gospodarczej w okresie orzeczonej

niezdolności do pracy. Wnioskodawczyni 14 sierpnia 2010 r. urodziła dziecko i

wystąpiła o zasiłek macierzyński. Pozwany uznał, że o wysokości zasiłku decyduje

podstawa z pierwszego niepełnego miesiąca ubezpieczenia, czyli kwota 5.349 zł za

lipiec 2010 r., która po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71% podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenie chorobowe daje 4.615,65 zł.

Sąd Rejonowy uwzględnił odwołanie wnioskodawczyni i zmienił decyzję

pozwanego. Ustalił, że podstawa wymiaru zasiłku macierzyńskiego w spornym

okresie wynosi 7.154 zł. Wskazał, że organ rentowy nie może kwestionować

podstawy wymiaru zadeklarowanej przez wnioskodawczynię (uchwała Sądu

Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10). Wobec ubezpieczonej nie mogą

być stosowane uregulowania z art. 49 pkt 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (dalej jako ustawa zasiłkowa), czyli ograniczenie podstawy wymiaru

świadczenia w przypadku, gdy podstawę obliczenia zasiłku stanowi składka za

niepełny miesiąc, ponieważ prawo wnioskodawczyni do zasiłku powstało po

pierwszym miesiącu po przystąpieniu do ubezpieczenia; okres ubezpieczenia przed

urodzeniem dziecka nie jest krótszy niż jeden miesiąc. Ponadto ubezpieczenie

dobrowolne było poprzedzone ubezpieczeniem pracowniczym. Znaczenie ma

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 maja 2012 r., P 12/10, stwierdzający, że art.

52 ustawy zasiłkowej jest niezgodny z ustawą zasadniczą w zakresie w jakim nie

uwzględnia art. 37 ustawy zasiłkowej.

3

W apelacji pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego, gdyż wysokość

zasiłku macierzyńskiego dla osoby prowadzącej działalność gospodarczą, której

niezdolność do pracy powstała w pierwszym miesiącu kalendarzowym

ubezpieczenia chorobowego zależna jest od przychodu, tj. zadeklarowanej

podstawy pomniejszonej o kwotę składki. Sytuacja ubezpieczonej nie odpowiada

zakresowi spraw określonych we wskazanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Jej dobrowolne ubezpieczenie chorobowe nie było poprzedzone okresem

podlegania ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu. Sąd Okręgowy w

uzasadnieniu orzeczenia reformatoryjnego stwierdził, że Sąd Rejonowy błędnie

zastosował prawo materialne w bezspornym stanie faktycznym. W sprawie nie ma

zastosowania art. 37 ustawy zasiłkowej. Niezdolność do pracy powstała przed

upływem pełnego miesiąca kalendarzowego podlegania temu ubezpieczeniu.

Niezasadne było też odwołanie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 maja

2012 r., P 12/10. Orzeczono w nim, że przepisy art. 48 ust. 2 i art. 52 ustawy

zasiłkowej w zakresie, w jakim nie przewidują odpowiedniego stosowania art. 37

ust. 1 tej ustawy przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłków chorobowego i

macierzyńskiego należnych ubezpieczonemu, dobrowolnie podlegającemu

ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej, którego niezdolność do pracy powstała przed upływem pełnego

miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego z tego tytułu, w sytuacji gdy

było ono poprzedzone ubezpieczeniem chorobowym z innego tytułu, są niezgodne

z art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

zasadą sprawiedliwości społecznej. W przypadku wnioskodawczyni nie można

uznać, że jedno ubezpieczenie poprzedzało drugie i przerwa była dłuższa niż 30

dni (pracownicze ubezpieczenie trwało do 2 marca 2010 r. a dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe z tytułu działalności gospodarczej rozpoczęło się 12 lipca

2010 r.). Zróżnicowanie sposobu ustalania podstawy wymiaru zasiłków jest

dopuszczalne, a tym samym wysokości samych zasiłków pracowników i

ubezpieczonych przedsiębiorców. Prawo do świadczeń z ubezpieczenia

chorobowego wymaga przebycia pewnego okresu w ubezpieczeniu i okres ten

ustala ustawodawca. Relacja składki i wysokości świadczeń stanowi jeden z

fundamentów racjonalnego systemu ubezpieczeniowego.

4

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 47 oraz art. 48 ust. 1 i ust. 2

w związku z art. 52 ustawy zasiłkowej przez błędną wykładnię, a to zaprzeczenie

istnienia normy prawnej faktycznie istniejącej (zasada iura novit curia) i

zaprzeczenie związku jaki zachodzi między ustalonym przez Sąd stanem

faktycznym, a w/w normą prawną i w konsekwencji brakiem zastosowania przepisu

art. 37 ust. 1 ustawy, która powinna znaleźć zastosowanie w zastanym,

bezspornym stanie faktycznym. We wniosku o przyjęcie skargi wskazano na istotne

zagadnienie prawne dotyczące stosowania art. 37 ust. 1 ustawy zasiłkowej, w

stosunku do osób, które bezpośrednio przed dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej

przebywały na zwolnieniu lekarskim, po zakończeniu – w charakterze pracownika –

stosunku pracy z byłym pracodawcą, przy przyjęciu, że choroba trwa nieprzerwanie

minimum 30 dni i wystąpiła nie później niż w ciągu 14 dni od ustania zatrudniania.

Skarga jest również oczywiście uzasadniona wobec odmowy stosowania art. 37

ust. 1 ustawy zasiłkowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi nie są zasadne i dlatego została oddalona.

Skarżąca naruszenia prawa upatruje w niezastosowaniu art. 37 ust. 1 ustawy

zasiłkowej. Recz w tym, że nie pozwalały na to wskazane w zarzucie art. 47 i art.

48 ust. 1 (w związku z art. 52) tej ustawy. Mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z 24 maja 2012 r., P 12/10 i późniejszych zmian ustawy zasiłkowej regulacja art. 48

nadal nie wskazuje na odpowiednie stosowanie art. 37 ust. 1. Czyli nie pozwala

ustalić hipotetycznej podstawy zasiłku za cały miesiąc kalendarzowy, gdy

niezdolność do pracy powstaje przed upływem miesiąca kalendarzowego. Nie

zniesiono w pełni tej różnicy między pracownikami i ubezpieczonymi niebędącymi

pracownikami. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 maja 2012 r. nie zastępuje w

tym zakresie prawa materialnego, gdyż odnosi się do sytuacji innej niż w przypadku

skarżącej, to jest gdy dobrowolne ubezpieczenie chorobowe bezpośrednio było

poprzedzone ubezpieczeniem obowiązkowym z innego tytułu (pracowniczym).

Racje przedstawione przez Trybunał nie zmieniły też orzecznictwa Sądu

5

Najwyższego, które potwierdza, że uprzednia regulacja prawna (właściwa dla

spornego okresu), przy braku bezpośredniości kolejnych tytułów ubezpieczenia i

braku pełnego dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego przez cały miesiąc

kalendarzowy (nie mylić z okresem dłuższym niż 30 lub 31 dni), nie pozwala na

stosowanie art. 37 ust. 1 do sytuacji osób rozpoczynających pozarolniczą

działalność gospodarczą i podlegających z tego tytułu dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu. Innymi słowy w spornym okresie art. 48 ust. 2

(podobnie jak art. 52) ustawy zasiłkowej nie odsyłał do odpowiedniego stosowania

art. 37 ust. 1 w stosunku do osób niebędących pracownikami (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 28 sierpnia 2012 r., II UK 34/12; z 6 września 2012 r., II UK 36/12; z

3 października 2013 r., II UK 96/13; z 26 listopada 2014 r., II UK 56/14). Po wyroku

Trybunału Konstytucyjnego ustawa zasiłkowa uległa zmianie od 1 grudnia 2013 r. i

przyjęto regulację łagodzącą ten dysonans. Stanowi ona, że jeżeli niezdolność do

pracy powstała przed upływem pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia

chorobowego, a okres ubezpieczenia chorobowego rozpoczął się nie później niż 30

dni od ustania ubezpieczenia chorobowego z innego tytułu, to przy ustaleniu

podstawy wymiaru zasiłku chorobowego stosuje się odpowiednio przepis art. 37

ust. 1 (art. 49 ust. 2 ustawy zasiłkowej). Jest to jednak regulacja późniejsza niż

sporny okres. Nawet gdyby próbować stosować ją wstecz, co może być wysoce

wątpliwe, to skarżąca nie spełnia warunku 30 dni, gdyż jej uprzednie ubezpieczenie

ustało w marcu 2010 r., tj. z zakończeniem stosunku pracy a dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe powstało dopiero w lipcu 2010 r.

Prowadzi to do negatywnej oceny dalszej części zarzutu skargi, gdyż przy

niespornym stanie faktycznym skarżąca w istocie w poprzedniej niezdolności do

pracy poszukuje uzasadnienia swojego prawa do wyższego zasiłku. Niezasadnie

jednak żąda wypełnienia luki w ubezpieczeniu okresem niezdolności do pracy lub

zasiłku chorobowego. Okres pobierana zasiłku chorobowego po ustaniu

pracowniczego zatrudnienia nie stanowi okresu ubezpieczenia, gdyż zasiłek

chorobowy nie jest tytułem ubezpieczenia chorobowego. Świadczenia na wypadek

ryzyka ubezpieczeniowego, czyli choroby i niezdolności do pracy mają być

pochodną ubezpieczenia i składki a nie odwrotnie. Nie można wywodzić prawa do

zasiłku w określonej wysokości z uprzedniego okresu zasiłku chorobowego, tym

6

bardziej przyznanego dopiero po ustaniu poprzedniego pracowniczego tytułu

ubezpieczenia. Taki model, nie zważający na odpowiednią relację przychodów

(składek) i wypłat (świadczeń), byłby wątpliwy w realizacji. Ocena ta może

wykraczać ponad potrzebę argumentacji, gdyż ustawodawca takiego rozwiązania

nie wprowadził. W przypadku ubezpieczonej nie chodzi też o odmowę prawa do

zasiłku macierzyńskiego bo taki został przyznany, lecz o jego wysokość, a ta zależy

od uprzedniego udziału w ubezpieczeniu. Znaczenie ma więc określona

równowaga składek i świadczeń i tą przede wszystkim mają na uwadze regulacje

dotyczące zasad ustalania podstawy wymiaru zasiłku. Innymi słowy zarzut skargi

nie ma oparcia również w zmianie ustawy zasiłkowej od 1 grudnia 2013 r. i kolejnej

w 2015 r. Jedynie dodatkowo można zauważać – co skarżąca pomija – że nie

występuje ciągłość zasiłku, gdyż z akt sprawy wynika, że pozwany decyzją

pozbawił skarżącą prawa do zasiłku chorobowego od 10 czerwca do 20 lipca

2010 r., albowiem podjęła działalność gospodarczą w okresie niezdolności do pracy

i z tytułu której zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego 12 lipca

2010 r.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

kc