III CZP 54/15

Sygn. akt III CZP 54/15

UCHWAŁA

Dnia 8 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Rejonowego

w W.

przeciwko M. Z.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 października 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2015 r.,

"Czy odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością przewidziana w art. 299 § 1 k.s.h. rozciąga się na

zobowiązania powstałe po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości,

w tym zobowiązania z tytułu wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy

sądowego, w sytuacji oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na

podstawie art. 13 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze?"

podjął uchwałę:

Zobowiązania z tytułu wynagrodzenia tymczasowego

nadzorcy sądowego, niewyegzekwowane od spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, co do której oddalono wniosek o ogłoszenie

upadłości na podstawie art. 13 ust. 1 Prawa upadłościowego

i naprawczego, są objęte przewidzianą w art. 299 § 1 k.s.h.

odpowiedzialnością członków zarządu.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 15 maja 2014 r. zasądził od M. Z. na rzecz

Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Rejonowego kwotę 4.042,19 zł na podstawie art.

299 k.s.h.

Pozwana jako prezes zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością o nazwie „L.” wniosła o ogłoszenie upadłości tej spółki. Sąd,

do którego wpłynął wniosek, zabezpieczył majątek spółki „L.” przez ustanowienie

tymczasowego nadzorcy sądowego. Wniosek pozwanej o ogłoszenie upadłości

został oddalony na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. -

Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U.2012. 1112 - obecnie: t.j.

Dz.U.2015.233 - dalej: „p.u.n.”), dlatego że majątek spółki objętej wnioskiem nie

wystarczał na zaspokojenie kosztów postępowania.

Na kwotę zasądzoną od pozwanej przez Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia

15 maja 2014 r. składała się suma wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy

sądowego pokryta przez stronę powodową.

Podczas rozpoznawania apelacji pozwanej, kwestionującej ziszczenie się

w sprawie przesłanek odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h.,

Sąd Okręgowy nabrał poważnych wątpliwości co do tego, czy odpowiedzialność

oparta na art. 299 k.s.h. rozciąga się na zobowiązania spółki z tytułu

wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy sądowego, powstałe po złożeniu przez

członka zarządu spóźnionego wniosku o ogłoszenie upadłości, gdy złożony

wniosek został oddalony na podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n. Wątpliwości te, którym

Sąd Okręgowy dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, wiążą się z dostrzeżoną rozbieżnością

w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Według jednego stanowiska, odpowiedzialność przewidziana w art. 299 k.s.h.

rozciąga się także na zobowiązania powstałe po złożeniu przez członka zarządu

spóźnionego wniosku o ogłoszenie upadłości spółki (orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 16 października 1998 r., III CKN 650/97, 25 listopada 2003 r., III CZP 75/03

i 19 października 2005 r., V CK 258/05).

3

Zgodnie z innym poglądem, odpowiedzialność przewidziana w art. 299 k.s.h.

w zasadzie nie rozciąga się na zobowiązania powstałe po złożeniu przez członka

zarządu spóźnionego wniosku o ogłoszenie upadłości spółki (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN 1779/00 i 25 listopada 2010 r.,

III CNP 3/10).

Tylko zatem przy akceptacji pierwszego z wskazanych stanowisk można by -

w ocenie Sądu Okręgowego - uznać za zasadne objęcie odpowiedzialnością

przewidzianą w art. 299 k.s.h. niewyegzekwowane od spółki zobowiązanie z tytułu

wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy sądowego za czynności przeprowadzone

w postępowaniu, wywołanym złożeniem przez członka zarządu spóźnionego

wniosku o ogłoszenie upadłości, zakończonym oddaleniem tego wniosku na

podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 299 k.s.h. stanowi, że jeżeli egzekucja przeciwko spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu

odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania (§ 1); członek zarządu może się

uwolnić od odpowiedzialności, o której mowa w § 1, jeżeli wykaże, że we

właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto

postępowanie układowe, albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości

oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, albo

że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia

postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody (§ 2); przepisy § 1 i § 2

nie naruszają przepisów ustanawiających dalej idącą odpowiedzialność członków

zarządu (§ 3).

Wprowadzenie regulacji, którą zawiera art. 299 k.s.h. wzorem art. 298 k.h.

oraz art. 128 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października

1933 r. - Prawo o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością (Dz.U.1933.82.602),

stanowiło reakcję na zjawisko faktycznej likwidacji spółek z ograniczoną

odpowiedzialnością bez zachowania przepisów mających chronić wierzycieli.

Przez statuowanie odpowiedzialności członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością chciano chronić wierzycieli spółki przed skutkami zachowań

4

członków zarządu, które prowadziły do bezskuteczności egzekucji wierzytelności

przeciwko spółce, i podnieść w ten sposób w obrocie gospodarczym zaufanie

do spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. W świetle przedstawionych

motywów, odpowiedzialność, którą ustanawia art. 299 k.s.h., ma charakter sankcji

za prowadzące do bezskuteczności egzekucji wierzytelności przeciwko

spółce nieprawidłowości w kierowaniu sprawami spółki. Syntetycznym wyrazem

tych nieprawidłowości jest w obecnym stanie prawnym niezłożenie we właściwym

czasie wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego lub

wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu

(zob. art. 543 i 544 p.u.n. - dalej będzie mowa skrótowo tylko o wniosku

o ogłoszenie upadłości).

Z wskazanymi motywami wprowadzenia przewidzianej w art. 299 k.s.h.

odpowiedzialności harmonizuje ujęcie tej odpowiedzialności jako odszkodowawczej,

deliktowej, na zasadzie winy. Według tego ujęcia, członkowie zarządu ponoszą na

podstawie art. 299 k.s.h. odpowiedzialność deliktową za szkodę w wysokości

niewyegzekwowanej od spółki wierzytelności, spowodowaną bezprawnym,

zawinionym niezgłoszeniem przez członków zarządu wniosku o ogłoszenie

upadłości spółki. Gdy chodzi o dowód szkody, wystarcza, że wierzyciel, który nie

wyegzekwował swej należności wobec spółki, przedłoży tytuł egzekucyjny

stwierdzający zobowiązanie spółki i udowodni, iż egzekucja wobec spółki okazała

się bezskuteczna. Jeżeli członek zarządu nie udowodni, że szkoda wierzyciela była

niższa od niewyegzekwowanego od spółki zobowiązania, poniesie wobec

wierzyciela odpowiedzialność do wysokości tego zobowiązania. Z omawianej

regulacji wynika zatem domniemanie szkody w wysokości niewyegzekwowanego

wobec spółki zobowiązania. Domniemane w świetle tej regulacji są także związek

przyczynowy między szkodą wierzyciela a niezłożeniem we właściwym czasie

przez członka zarządu wniosku o ogłoszenie upadłości oraz zawinienie przez

członka zarządu niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Taki rozkład

ciężaru dowodu uzasadniony jest funkcją omawianej regulacji (zob. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r., III CZP 72/08

i uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r. w oryginale, III CZP 143/07

5

oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2012 r., II CSK 181/12

i 13 marca 2014 r., I CSK 286/13).

Odpowiedzialność odszkodowawczą stanowiącą sankcję za niezłożenie we

właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości ponoszą w razie

bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce osoby będące członkami zarządu

w czasie istnienia zobowiązania, którego egzekucja okazała się bezskuteczna -

a nawet samej tylko podstawy tego zobowiązania. Objęcie odpowiedzialnością

odszkodowawczą z powodu bezskuteczności egzekucji wszystkich zobowiązań

spółki, których podstawa istniała w czasie sprawowania przez pozwanego członka

zarządu swej funkcji, w tym zobowiązań jeszcze wtedy niewymagalnych, jest

uzasadnione tym, że ogłoszenie upadłości, o które członek zarządu powinien

wystąpić w celu przeciwdziałania bezskuteczności egzekucji, spowodowałoby

wymagalność zobowiązań niemających dotąd takiej cechy (zob. art. 91 p.u.n.).

Należy mieć tu na względzie także inne jeszcze przepisy prawa upadłościowego

chroniące wierzycieli. W szczególności w przypadku zobowiązań upadłego

opiewających na świadczenie, którego rozmiar zależy od upływu czasu,

podlegających wykonywaniu również po ogłoszeniu upadłości, mogą być w celu

zaspokojenia z masy upadłości zgłaszane wierzytelności pieniężne odpowiadające

tym zobowiązaniom (zob. art. 247 i 249 p.u.n.), a wynagrodzenia pracowników

zatrudnionych w przedsiębiorstwie upadłego należne za okres po ogłoszeniu

upadłości oraz odprawy i odszkodowania, związane z rozwiązaniem umów o pracę,

przysługujące tym pracownikom, należą do kosztów postępowania upadłościowego

(art. 230 ust. 2 p.u.n.), podlegających stosownie do art. 231 p.u.n. zaspokojeniu

w pierwszej kolejności z masy upadłości; zob. też art. 12 oraz 23 ust. 1 ustawy

z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy (j.t. Dz.U.2014.272 ze zm.). Poza tym z punktu widzenia art. 299 k.s.h.

na równi z zobowiązaniami istniejącymi są traktowane w myśl art. 245 ust. 1 pkt 4

p.u.n. zobowiązania warunkowe (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

28 września 1999 r., II CKN 608/98, 16 maja 2002 r., IV CKN 933/00, 25 września

2003 r., V CK 198/02, 17 stycznia 2007 r., II CSK 322/06, 28 lutego 2008 r., III CZP

143/07, 10 grudnia 2009 r., III CZP 109/09 i 25 lutego 2010 r., V CSK 248/09).

6

Objęte odpowiedzialnością odszkodowawczą z powodu bezskuteczności egzekucji

przeciwko spółce są oczywiście także obowiązki uboczne w stosunku do

zobowiązań spółki, których podstawa istniała w czasie sprawowania przez

pozwanego członka zarządu swej funkcji, w szczególności odsetki za opóźnienie

w zapłacie niewyegzekwowanej wierzytelności pieniężnej oraz koszty procesu

zasądzone w tytule egzekucyjnym wydanym przeciwko spółce, a także koszty

postępowania egzekucyjnego umorzonego wskutek bezskuteczności egzekucji

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1998 r., III CKN 650/97,

7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06, 8 marca 2007 r., III CSK 352/06 i 18 maja

2011 r., III CSK 228/10).

Wykazanie przez członków zarządu, pozwanych o zapłatę odszkodowania

na podstawie art. 299 k.s.h., że wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony we

właściwym czasie albo że w czasie pełnienia przez nich swych funkcji nie było

podstaw do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, jest jednoznaczne

ze stwierdzeniem nieistnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem

przez członków zarządu swych funkcji a szkodą doznaną przez wierzyciela spółki,

który wystąpił z powództwem opartym na art. 299 k.s.h. (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 28 września 1998 r., II CKN 608/98).

Brak związku przyczynowego pomiędzy pełnieniem przez pozwanego

członka zarządu swej funkcji a szkodą doznaną przez wierzyciela spółki, który

wystąpił z powództwem opartym na art. 299 k.s.h., może zachodzić także w razie

bezskuteczności egzekucji zobowiązania spółki powstałego po złożeniu

spóźnionego wniosku o ogłoszenie upadłości (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN 1779/00, 30 września 2004 r., IV CK 49/04,

25 listopada 2010 r., III CNP 3/10 i 25 września 2014 r., II CSK 790/13).

Może tak być, jeżeli zobowiązanie powstałe po złożeniu spóźnionego wniosku

o ogłoszenie upadłości nie pozostaje w normalnym związku ze stosunkami

prawnymi stanowiącymi podstawę zobowiązań spółki, istniejącymi w chwili

złożenia tego wniosku. Jak wiadomo, uregulowanie zawarte w art. 299 k.s.h.

zostało ustanowione w celu przeciwdziałania likwidacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością bez przeprowadzenia postępowania upadłościowego, czyli

innymi słowy - dla ochrony wierzycieli spółki przed szkodą spowodowaną

7

niezgłoszeniem we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Niewątpliwie nie pozostaje w związku przyczynowym z niezgłoszeniem wniosku

o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie uszczerbek wynikły z bezskutecznej

egzekucji zobowiązania spółki, które powstało po spóźnionym złożeniu wniosku

o ogłoszenie upadłości, bez powiązania ze stosunkami prawnymi, stanowiącymi

podstawę zobowiązań spółki, istniejącymi w chwili złożenia spóźnionego wniosku,

gdy spóźniony wniosek mógł doprowadzić do wszczęcia właściwego postępowania

upadłościowego. Funkcja ochronna art. 299 k.s.h. jest tu nieaktualna.

Zgodnie z art. 36 p.u.n., jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości złożył dłużnik,

sąd z urzędu dokonuje zabezpieczenia majątku dłużnika. W myśl art. 38 ust. 1

zdanie pierwsze p.u.n. może ono polegać przede wszystkim na ustanowieniu

tymczasowego nadzorcy sądowego. Na podstawie art. 30 ust. 1 zdanie

drugie p.u.n. do tymczasowego nadzorcy sądowego stosuje się odpowiednio art.

76 ust. 3 p.u.n., dotyczący czynności upadłego w odniesieniu do mienia

wchodzącego w skład masy upadłości oraz przepisy art. 157, 159-162, art. 164 ust.

2, art. 165-168, 170-172, 180 i 181 p.u.n., dotyczące syndyka, nadzorcy

sądowego, zarządcy i ich zastępców. Stosownie do art. 38 ust. 2 u.p.n.,

o wynagrodzeniu tymczasowego nadzorcy sądowego orzeka sąd na jego wniosek

złożony w terminie siedmiu dni od dnia powiadomienia o odwołaniu lub od dnia

wygaśnięcia funkcji. Wysokość wynagrodzenia oraz inne jeszcze kwestie dotyczące

wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy sądowego normują przepisy art. 162, 164

ust. 2, art. 165-167 p.u.n.

W świetle przytoczonej regulacji, wynagrodzenie tymczasowego nadzorcy

sądowego należy do wydatków postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości

i tym samym wchodzi - zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (j.t. 2014.1025 ze zm.) - w zakres

kosztów sądowych tego postępowania. Obowiązek ich uiszczenia na podstawie

art. 2 ust. 2 wymienionej ustawy spoczywa na stronie, która wniosła do sądu pismo

powodujące wydatki, czyli w okolicznościach sprawy na spółce reprezentowanej

przez pozwaną, której dotyczył wniosek o ogłoszenie upadłości.

8

Choć obowiązek uiszczenia przez spółkę - dłużniczkę kosztów sądowych

obejmujących wynagrodzenie tymczasowego nadzorcy sądowego powstaje po

złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, w takich okolicznościach, jak występujące

w sprawie, nie ma podstaw do stwierdzenia braku związku przyczynowego

pomiędzy uszczerbkiem wynikłym z niemożności wyegzekwowania tego obowiązku

od spółki a niezłożeniem we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości

spółki. Wobec oddalenia spóźnionego wniosku o ogłoszenie upadłości ze względu

na to, że majątek spółki nie wystarczał nawet na zaspokojenie kosztów

postępowania, wniosek ten nie mógł doprowadzić do wszczęcia właściwego

postępowania upadłościowego i udzielenia w ten sposób wierzycielom spółki

ochrony w jakimkolwiek zakresie, mogącym uzasadniać powiązanie przyczynowe

kosztów wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy sądowego z samym

tylko postępowaniem wywołanym tym wnioskiem. Uszczerbek wynikły

z niewyegzekwowania od spółki - dłużniczki zobowiązania z tytułu wynagrodzenia

tymczasowego nadzorcy sądowego ustanowionego w następstwie wniosku

o ogłoszenie upadłości, który został oddalony na podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n.,

należy łączyć przyczynowo przede wszystkim ze spóźnionym złożeniem tego

wniosku. W takich okolicznościach, jak występujące w sprawie, status wydatków

w postaci wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy sądowego jest z punktu

widzenia odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. taki sam, jak omówiony

wcześniej status kosztów postępowania egzekucyjnego umorzonego z powodu

bezskuteczności egzekucji.

Objęcia odpowiedzialnością przewidzianą w art. 299 k.s.h. zobowiązania

z tytułu wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy sądowego, niewyegzekwowanego

od spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, co do której oddalono wniosek

o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n., nie wykluczają mogące

się nasuwać w praktyce wątpliwości co do zasadności wysokości kwoty

wynagrodzenia zasądzonego tymczasowemu nadzorcy sądowemu.

W przypadkach, w których okoliczności wniosku mogą przemawiać za jego

oddaleniem na podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n. zabezpieczenie majątku dłużnika

przez ustanowienie tymczasowego nadzorcy sądowego wydaje się w ogóle wysoce

9

wątpliwe. Jeszcze większe wątpliwości mogą budzić stosunkowo wysokie kwoty

wynagrodzenia zasądzanego w takich przypadkach tymczasowemu nadzorcy.

Orzeczenie sądu zasądzające wynagrodzenie dla tymczasowego nadzorcy

jest jednak wiążące dla sądu w sprawie o zapłatę odszkodowania na podstawie art.

299 k.s.h. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2014 r., I CSK 286/13

i cytowane w nim orzecznictwo). Właściwym trybem do kwestionowania wysokości

wynagrodzenia tymczasowego nadzorcy sądowego jest postępowanie,

w którym sąd orzeka o tym wynagrodzeniu. Można też postulować zmiany

legislacyjne przeciwdziałające powstawaniu - nieraz nawet znacznych - kosztów

zabezpieczenia majątku dłużnika wskutek jego wniosku o ogłoszenie upadłości

w okolicznościach mogących przemawiać za oddaleniem tego wniosku na

podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n.

W rezultacie, rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne na podstawie

art. 390 § 1 k.p.c. należało orzec, że zobowiązania z tytułu wynagrodzenia

tymczasowego nadzorcy sądowego, niewyegzekwowane od spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, co do której oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości

z powołaniem się na art. 13 ust. 1 p.u.n., są objęte przewidzianą w art. 299 § 1

k.s.h. odpowiedzialnością członków zarządu (art. 390 § 1 k.p.c.).

kc