III CZP 56/15

Sygn. akt III CZP 56/15

UCHWAŁA

Dnia 8 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa F. S.A. we W.

przeciwko K. S.

o uznanie czynności procesowej za bezskuteczną,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 października 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2015 r.,

"Czy czynność procesowa dłużnika w postaci zgody na przyznanie

własności rzeczy wspólnej innemu współwłaścicielowi bez pełnego

ekwiwalentu, zaakceptowana orzeczeniem Sądu, może być skuteczną

podstawą roszczenia uznania bezskuteczności z przepisu art. 527

k.c., przy zaistnieniu przesłanek tam unormowanych?"

podjął uchwałę:

Przedmiotem powództwa określonego w art. 527 § 1 k.c. może

być czynność procesowa dłużnika w postaci zgody wyrażonej

w postępowaniu o zniesienie współwłasności rzeczy wspólnej na

przyznanie własności rzeczy drugiemu współwłaścicielowi bez

ekwiwalentu z jego strony.

2

UZASADNIENIE

F. S.A. z siedzibą we W. wniosła o uznanie za bezskuteczną wobec niej

zaakceptowanej przez Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2009 r.

czynności procesowej dłużnika, A. S., polegającej na wyrażeniu przez niego zgody

w postępowaniu o podział majątku wspólnego na przyznanie pozwanej, K. S.,

własności lokalu mieszkalnego bez ekwiwalentu.

Z akt sprawy wynika, że zgoda dłużnika stanowiła element wniosku co do

sposobu podziału, który został złożony przez uczestników postępowania stosownie

do art. 622 § 2 w związku z art. 688 i 567 § 3 k.p.c.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 16 września 2014 r. oddalił powództwo.

Uznał, nawiązując do poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

19 października 1995 r., III CRN 40/95, że czynności procesowe dłużnika w postaci

złożenia w postępowaniu sądowym zgodnego wniosku co do sposobu podziału

majątku wspólnego nie podlegają zaskarżeniu przez wierzyciela w drodze skargi

pauliańskiej.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację strony powodowej od wyroku

Sądu Rejonowego z dnia 16 września 2014 r., powziął wątpliwości co do

dopuszczalności zaskarżenia na podstawie art. 527 i nast. k.c. czynności

procesowej dłużnika w postaci zgody na dokonanie podziału majątku wspólnego.

Wskazał na istniejącą w tym względzie rozbieżność w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, zajęcie zasadniczo odmiennego stanowiska od wyrażonego

w wyroku z dnia 19 października 1995 r., III CRN 40/95, w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 41/10. Według tej uchwały,

wierzyciel na podstawie art. 527 § 1 k.c. może zaskarżyć zgodny wniosek dłużnika

i pozostałych uczestników postępowania o podział majątku wspólnego, dział

spadku lub zniesienie współwłasności, jeżeli w wyniku uwzględnienia tego

wniosku przedmioty majątkowe objęte podziałem zostały nabyte przez uczestników

postępowania niebędących dłużnikami.

Powzięta wątpliwość skłoniła Sąd Okręgowy do przedstawienia do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienia

3

prawnego, które można sprowadzić do pytania: czy przedmiotem powództwa

określonego w art. 527 § 1 k.c. może być czynność procesowa dłużnika w postaci

zgody wyrażonej w postępowaniu o zniesienie współwłasności rzeczy wspólnej

na przyznanie własności rzeczy drugiemu współwłaścicielowi bez ekwiwalentu

z jego strony.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 527 § 1 k.c., przedmiotem określonego w tym

przepisie żądania wierzyciela, nazywanego tradycyjnie w doktrynie i orzecznictwie

akcją lub skargą pauliańską, może być czynność prawna dłużnika dokonana

z pokrzywdzeniem wierzycieli, wskutek której osoba trzecia uzyskała korzyść

majątkową.

Przez czynność prawną w prawie cywilnym rozumie się zdarzenie, którego

konieczny element stanowi co najmniej jedno oświadczenie woli i które

wywiera skutki w sferze prawa materialnego zamierzone przez osobę lub osoby

składające oświadczenie woli tworzące to zdarzenie; ponadto - może wywierać

skutki wynikające z ustawy, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów

(zob. art. 56 i 60 k.c.).

W wyroku z dnia 19 października 1995 r., III CRN 40/95, Sąd Najwyższy

wyraził zapatrywanie, że tylko czynność prawna w przedstawionym wyżej

znaczeniu może być przedmiotem akcji pauliańskiej, a czynność współuczestnika

postępowania o podział majątku wspólnego w postaci złożenia wraz z drugim

współuczestnikiem zgodnego wniosku co do sposobu podziału tego majątku

nie ma takich cech. Jest czynnością procesową, różniącą się zasadniczo

od czynności prawnych w rozumieniu prawa cywilnego. Różnica przejawia się

w tym, że zgoda współuczestnika co do sposobu podziału majątku wspólnego

wywiera skutki nie w sferze prawa materialnego, lecz w odniesieniu do

postępowania sądowego, wpływa na określone rozstrzygnięcie sprawy. Choć skutki

te odpowiadają zgodnemu wnioskowi uczestników co do sposobu podziału,

to jednak zostają „skonsumowane” przez konstytutywne orzeczenie sądowe.

Wynikają one bezpośrednio z tego orzeczenia, a nie ze zgodnego wniosku co do

sposobu podziału. W konsekwencji dopuszczenie objęcia skargą pauliańską

4

czynności procesowej współuczestnika postępowania o podział majątku wspólnego

w postaci złożenia wraz z drugim współuczestnikiem zgodnego wniosku co do

sposobu podziału tego majątku prowadziłoby do niemożliwego do zaakceptowania

podważenia mocy obowiązującej prawomocnego orzeczenia zapadłego w tym

postępowaniu. Właściwymi środkami do przeciwdziałania wykorzystaniu przez

uczestników postępowania wniosku co do sposobu podziału jako narzędzia zmowy

na niekorzyść wierzycieli jednego z uczestników postępowania są - zdaniem Sądu

Najwyższego wyrażonym w powołanym wyroku - kontrola tego wniosku przez sąd

pod kątem niesprzeciwiania się proponowanego rozstrzygnięcia prawu i zasadom

współżycia społecznego oraz nienaruszania przez nie w rażący sposób interesu

osób uprawnionych, a także możliwość udziału w postępowaniu działowym

wierzycieli jednego z uczestników tego postępowania.

Zapatrywanie wyrażone w wyroku z dnia 19 października 1995 r., III CRN

40/95, podtrzymane zostało w kilku późniejszych orzeczeniach, z pewnymi tylko

zastrzeżeniami, a mianowicie, że o ile nie podlegają zaskarżeniu na podstawie art.

527 i nast. k.c. czynności czysto procesowe, do których należy zgoda uczestnika

postępowania na określony sposób zniesienia współwłasności, działu spadku

i podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między

małżonkami, o tyle przedmiotem tego zaskarżenia mogą być czynności procesowe

wywołujące jednocześnie skutki materialnoprawne, takie jak ugoda sądowa,

zrzeczenie się roszczenia i uznanie powództwa (orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 15 października 1999 r., III CKN 388/98, 14 listopada 2008 r., V CSK 163/08,

6 maja 2009 r., II CSK 670/08).

Zasadniczo odmienne stanowisko od wyrażonego w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 19 października 1995 r., III CRN 40/95, zajęte w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 41/10, dopuszczające objęcie

skargą pauliańską także czynności procesowej zawierającej zgodę złożoną

w postępowaniu działowym w ramach wspólnego wniosku uczestników co do

określonego sposobu podziału, reprezentowane jest też w wielu wypowiedziach

piśmiennictwa, zwłaszcza odnoszących się krytycznie do wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 19 października 1995 r., III CRN 40/95.

5

W krytycznych uwagach do tego wyroku trafnie podniesiono, że sama

możliwość udziału wierzycieli w postępowaniu działowym i regulacja zawarta w art.

622 § 2 k.p.c., nakazująca sądowi zbadanie, czy projekt zniesienia współwłasności

(działu spadku, podziału majątku wspólnego) nie sprzeciwia się prawu i zasadom

współżycia społecznego oraz nie narusza w sposób rażący interesu osób

uprawnionych, nie zapewniają pełnego poszanowania interesu wierzycieli

uczestnika postępowania, ponieważ brak proceduralnych gwarancji powiadomienia

wierzycieli uczestników o toczącym się postępowaniu działowym, a uczestnicy

postępowania mogą być silnie zainteresowani w zatajeniu istnienia swych

wierzycieli przed sądem. W rezultacie sąd może nie mieć wiedzy o prawdziwych

motywach złożonego zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia

współwłasności (działu spadku, podziału majątku wspólnego). To otwiera drogę

do wykorzystywania postępowania sądowego do działania na niekorzyść wierzycieli

uczestnika tego postępowania. Gdyby w takich wypadkach nie dopuścić

skargi pauliańskiej, przyodziane w szaty postępowania sądowego zgodne

oświadczenia uczestników mogłyby prowadzić do pokrzywdzenia wierzycieli

jednego z nich bez jakiejkolwiek możliwości efektywnego przeciwdziałania temu.

Jeżeliby oświadczenia woli zostały złożone w takim samym celu poza

postępowaniem sądowym, czynność prawna składająca się z nich mogłaby

niewątpliwie stać się przedmiotem skargi pauliańskiej, zaś złożone w toku

postępowania sądowego byłyby nie do zaczepienia, mimo większej ich naganności

niż w pierwszym przypadku, wynikającej bowiem nie tylko z działania w zamiarze

pokrzywdzenia wierzycieli, ale i z wykorzystania w tym niegodziwym celu

postępowania sądowego.

Jakkolwiek w art. 527 i nast. k.c. jest mowa o czynności prawnej

w rozumieniu prawa cywilnego, to jak trafnie zauważono w piśmiennictwie,

racje leżące u podstaw akcji pauliańskiej są, na co wskazuje geneza tej instytucji,

w pełni aktualne w odniesieniu do wszelkich podjętych w zamiarze pokrzywdzenia

wierzycieli zachowań dłużnika prowadzących do uzyskania korzyści przez

osobę trzecią.

Możliwość, z jednej strony, wykorzystania dopuszczonego przez art. 622 § 2

k.p.c. złożenia zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia współwłasności na

6

niekorzyść wierzycieli, w takim samym stopniu, jak zawartej poza sądem umowy

o zniesienie współwłasności, a z drugiej strony, posłużenie się w art. 527 i nast.

k.c. terminem „czynności prawnej”, nieobejmującym swym zakresem czynności

procesowej w postaci zgody uczestnika na określony we wniosku sposób zniesienia

współwłasności, dowodzi istnienia w odniesieniu do wskazanej czynności

procesowej luki w systemie ochrony prawnej wierzycieli, i to luki niezamierzonej,

skoro inne środki prawne nie zapewniają tu odpowiedniej ochrony wierzycielom

dłużnika. To samo dotyczy czynności procesowych w postaci zgody uczestnika na

określony dział spadku oraz zgody uczestnika na określony podział majątku

wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami. Jak wiadomo,

w jednym i drugim przypadku art. 622 § 2 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie na

podstawie odesłania; co do działu spadku - zawartego w art. 688 k.p.c., a co do

podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej - w art.

567 § 3 w związku z art. 688 k.p.c.

Istnieją przesłanki do wypełnienia tej luki przez zastosowanie w odniesieniu

do wymienionych czynności procesowych w drodze analogii przepisów o skardze

pauliańskiej (co do przesłanek stosowania przepisów prawa cywilnego w drodze

analogii zob. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1969 r., III CZP

8/69 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia

2006 r., III CZP 100/05).

Spełniony jest wymóg istotnego podobieństwa czynności prawnych

stanowiących przedmiot regulacji w przepisach o skardze pauliańskiej

z czynnościami procesowymi podejmowanymi z powołaniem się na art. 622 § 2

k.p.c. i przepisy, które do niego odsyłają. W art. 622 § 2 k.p.c. ustawodawca - tak

samo jak w przypadku czynności prawnych prawa cywilnego - zasadniczo

respektuje zgodną wolę uczestników postępowania i poddaje ją kontroli według

kryteriów właściwych czynnościom prawnym (por. z art. 622 § 2 k.p.c. art. 58 k.c.).

Choć więc w razie orzeczenia przez sąd zgodnie z wolą uczestników postępowania

skutek prawny w zakresie zniesienia współwłasności (działu spadku, podziału

majątku wspólnego) bezpośrednio wynika z tego konstytutywnego orzeczenia,

to jednak jest on w swej treści wyrazem zgodnej woli uczestników postępowania,

także oczywiście wtedy, gdy uczestnicy zmierzają do pokrzywdzenia wierzycieli.

7

Czyni to skargę pauliańską w odniesieniu do czynności procesowej dłużnika

w postaci zgody, wyrażonej w postępowaniu o zniesienie współwłasności na

przyznanie przez sąd własności rzeczy drugiemu współwłaścicielowi bez

ekwiwalentu z jego strony, środkiem ochrony wierzycieli równie odpowiednim jak

w przypadkach dokonanych przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli czynności

prawnych prawa cywilnego przysparzających korzyść majątkową osobie trzeciej.

To samo oczywiście dotyczy czynności procesowych dłużnika podjętych

na podstawie art. 622 § 2 k.p.c. stosowanego na zasadzie odesłania odpowiednio

w postępowaniu o dział spadku i postępowaniu o podział majątku wspólnego

po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami.

Zastosowanie przepisów o skardze pauliańskiej w drodze analogii do

omawianych czynności procesowych w razie ziszczenia się wszystkich

niezbędnych do tego przesłanek wynikających z tych przepisów otwiera

wierzycielowi na podstawie uzyskanego wyroku, uznającego w stosunku do niego

za bezskuteczną czynność procesową dłużnika w postaci zaakceptowanej

przez sąd zgody na określony sposób zniesienia współwłasności (dział spadku,

podział majątku wspólnego), możliwość prowadzenia egzekucji z tego składnika

majątkowego, który w wyniku orzeczenia sądu zapadłego w następstwie

uwzględnienia zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia współwłasności (działu

spadku, podziału majątku) wyszedł z majątku dłużnika, tak jakby nadal w nim

pozostawał (zob. art. 532 k.c., a co do tego przepisu np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 25 października 2012 r., I CSK 139/12). Wyrok pauliański powoduje zatem

w tych przypadkach, choć ma za przedmiot jedynie czynność procesową

dłużnika zaakceptowaną przez sąd, w istocie ograniczenie skuteczności

materialnoprawnej uwarunkowanego tą czynnością orzeczenia sądu, bo dopiero

ono, z chwilą uprawomocnienia się, wywiera, odzwierciedlające treść tej czynności,

skutki prawne w zakresie zniesienia współwłasności (działu spadku, podziału

majątku wspólnego).

To że wyrok pauliański wpływa tu w istocie na skutki konstytutywnego,

prawomocnego orzeczenia sądu, nie sprzeciwia się zastosowaniu przepisów

o skardze pauliańskiej w drodze analogii w omawianym zakresie. Nie dochodzi

tu bowiem co do zasady do pozbawienia mocy obowiązującej tego

8

orzeczenia (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r.,

III CZP 41/10), a jedynie do podmiotowego ograniczenia jego skuteczności

w sposób właściwy akcji pauliańskiej z powodu okoliczności, jakkolwiek

zakorzenionych w samej czynności procesowej leżącej u podstaw wskazanego

orzeczenia, to jednak nierozpoznawanych w postępowaniu działowym i w tym

sensie nowych z punktu widzenia podstawy tego orzeczenia. Szukając

porównania do oddziaływania wyroku pauliańskiego na to orzeczenie można by

dostrzegać pewne (o ograniczonej skali) podobieństwo między tym oddziaływaniem

a oddziaływaniem wyroku zapadłego w wyniku powództwa przeciwegzekucyjnego

na stanowiący jego przedmiot tytuł wykonawczy.

Przytoczone argumenty uzasadniają rozstrzygnięcie kontrowersji znajdującej

wyraz w orzeczeniach Sądu Najwyższego, z jednej strony, wyroku z dnia z dnia

19 października 1995 r., III CRN 40/95, a z drugiej, uchwale z dnia 17 czerwca

2010 r., III CZP 41/10, na rzecz stanowiska o dopuszczalności zaskarżenia

czynności procesowej dłużnika w postaci zaakceptowanej przez sąd zgody na

dokonanie w sposób określony we wniosku, o którym mowa w art. 622 § 2 k.p.c.,

zniesienia współwłasności, działu spadku i podziału majątku wspólnego po ustaniu

wspólności majątkowej małżeńskiej, na podstawie przepisów o skardze pauliańskiej,

stosowanych w tym zakresie w drodze analogii.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

eb